धडा ६: अश्मयुग : दगडी हत्यारे

नियम 1 : चार घटक — आपली निवड चार घटकांवर ठरते : संसाधनांची उपलब्धता, कमीत कमी वेळ व श्रम, जास्तीत जास्त कार्यक्षमता आणि सरावातून मिळालेले कौशल्य. चिंपांझी दगडाने फळे फोडतात आणि काडीने वारुळातून मुंग्या काढतात.

आकृतीत : आकृतीत कामानुसार आपण हत्यार निवडतो.

• सोपे : सुरी फळ कापते.
• मध्यम : चिंपांझी मुंग्यांसाठी काडी वापरतो.
• परीक्षेसाठी : चार घटक सांगा.

नियम 2 : फक्त दगडच का टिकला — माणसाने हाडे, दगड, फांद्या, काठ्या वापरल्या आणि निरीक्षण, प्रयोग व कल्पनाशक्तीतून त्यांना धार लावणे व आकार देणे शिकला. हजारो वर्षांपूर्वीच्या हत्यारांपैकी आज फक्त दगडी हत्यारे सापडतात. हाडांची हत्यारे दुर्मीळ आहेत, आणि फांद्या-काठ्यांची हत्यारे सापडत नाहीत कारण ती सहज कुजतात. होमो हॅबिलिसने इतर साहित्याचीही हत्यारे बनवली.

• सोपे : लाकूड कुजते; दगड टिकतो.
• मध्यम : म्हणून प्राचीन हत्यारांचे चित्र बहुतेक दगडांचे.
• परीक्षेसाठी : लाकडी हत्यारे का सापडत नाहीत?

फरक ओळखा

नियम 1 : तीन काळ — ज्या काळातील प्रामुख्याने दगडी हत्यारे सापडतात तो पाषाणयुग. हत्यारांच्या आकारावरून आणि प्रकारावरून त्याचे तीन काळ : जुने पाषाणयुग किंवा पुराश्मयुग (Palaeolithic, 'palaeo' = जुने, 'lithos' = दगड), मध्य पाषाणयुग किंवा मध्याश्मयुग (Mesolithic, 'meso' = मधले) आणि नवे पाषाणयुग किंवा नवाश्मयुग (Neolithic, 'neo' = नवे).

आकृतीत : आकृतीत पाषाणयुगाचे तीन काळ आहेत : जुने, मधले आणि नवे.

• सोपे : जुने आधी.
• मध्यम : Meso म्हणजे मधले.
• परीक्षेसाठी : Neolithic चा अर्थ सांगा.

नियम 2 : पहिली हत्यारे — होमो हॅबिलिस आणि होमो इरेक्टस यांनी आघात पद्धत (percussion technique) वापरली : एक मोठा गोटा दुसऱ्यावर आपटून दगडाच्या पाती मिळवल्या. पहिली हत्यारे एकाच धारेची, खडबडीत चॉपर होती, ती फक्त फळे किंवा हाडे फोडायला वापरत; होमो हॅबिलिस अजून शिकार शिकला नव्हता. पाती कातड्यावरून मांस खरवडायला, मांस कापायला आणि लाकडी काठ्यांना टोक करायला वापरत.

आकृतीत : आकृतीत पहिली हत्यारे एक दगड दुसऱ्यावर आपटून बनवली.

• सोपे : चॉपरला एकच धार असते.
• मध्यम : दोन गोटे आपटल्याने पाती मिळतात.
• परीक्षेसाठी : होमो हॅबिलिस अजून शिकार करत नव्हता.

फरक ओळखा

नियम 1 : होमो इरेक्टस — होमो इरेक्टसने सुडौल, सममित हस्तकुऱ्हाडी आणि क्लीव्हर बनवले, म्हणजे हत्यार बनवण्यापूर्वी तो मनात त्याची कल्पना करू शकत होता. त्याने शिंगांचे हातोडे वापरले, धारदार खरवडणी बनवली आणि वेगवेगळ्या कामांसाठी वेगवेगळी हत्यारे वापरली. तो हरीण, बायसन आणि ससा यांची शिकार करू शके.

आकृतीत : आकृतीत प्रत्येक प्रकारच्या मानवाने आधीच्यापेक्षा चांगली हत्यारे बनवली.

• सोपे : हस्तकुऱ्हाडी सममित असतात.
• मध्यम : वेगवेगळ्या कामांसाठी वेगळी हत्यारे.
• परीक्षेसाठी : हत्यार मनात पाहणे बौद्धिक विकास दाखवते.

नियम 2 : निअँडरथल, होमो सेपियन्स आणि भारत — निअँडरथल माणसाने लहान हत्यारे बनवली. होमो सेपियन्सने लांब, निमुळते पाते बनवले आणि त्यातून सुरी, खरवडणी, छिद्र पाडणारे आणि छिन्नी बनवली; त्याने हस्तिदंत आणि स्फटिक वापरले. त्याने झोपड्या बांधल्या, गुहांत राहिला, उत्सव साजरे केले, गुहाचित्रे काढली आणि शिंपले, हाडे व प्राण्यांचे दात यांचे मणी घातले : ही मानवी संस्कृतीची सुरुवात. भारतात जुन्या पाषाणयुगातील हत्यारे काश्मीर ते तमिळनाडू सापडतात; नर्मदेवरील हथनोरा येथे माणसाची कवटी आणि जत्रूक सापडले, आणि पुदुच्चेरीजवळ मुलाची कवटी. महाराष्ट्रातील स्थळे : गंगापूर (गोदावरी) आणि चिरकी-नेवासा (प्रवरा खोरे).

• सोपे : होमो सेपियन्सने गुहाचित्रे काढली.
• मध्यम : मणी सजावटीची आवड दाखवतात.
• परीक्षेसाठी : महाराष्ट्रातील दोन स्थळे सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : मध्याश्मयुगातील जीवन — हवामान उबदार होत होते. होमो सेपियन्सने कुत्रा पाळला, रानटी धान्य गोळा केले, वनस्पती अन्न खाल्ले, वर्षाचा काही काळ एका ठिकाणी राहू लागला आणि शेळ्या-मेंढ्या पाळल्या.

आकृतीत : आकृतीत नखाएवढी लहान पाती हाड किंवा लाकडात बसवून बाण आणि विळे बनवले.

• सोपे : सूक्ष्मास्म लहान असतो.
• मध्यम : अनेक सूक्ष्मास्मे मिळून विळा बनतो.
• परीक्षेसाठी : बाणाच्या टोकाला सूक्ष्मास्म.

नियम 2 : सूक्ष्मास्मांची हत्यारे आणि स्थळे — खाचेदार गाभ्यातून (fluted core) पाती काढत; ही लहान पाती म्हणजे सूक्ष्मास्मे ('micro' = अतिसूक्ष्म). बाणाच्या टोकाला सूक्ष्मास्म असे; हाडाच्या किंवा लाकडाच्या खाचेत सूक्ष्मास्मांची रांग बसवून सुऱ्या आणि विळे बनवत; मासे पकडण्याचे आकडे हाडाचे असत. स्थळे : बागोर (राजस्थान), भीमबेटका (मध्य प्रदेश), लांघणाज (गुजरात) आणि पाटणे (जळगाव जिल्हा, महाराष्ट्र).

• सोपे : भीमबेटका मध्य प्रदेशात.
• मध्यम : रांगेत 8 सूक्ष्मास्मांचा विळा.
• परीक्षेसाठी : पाटणे जळगाव जिल्ह्यात.

फरक ओळखा

नियम 1 : गुळगुळीत हत्यारे आणि शेती — दगडी हत्यारे प्रथमच घासून चकचकीत केली गेली; म्हणून नाव नवाश्मयुग. शेती आणि पशुपालन ही नेहमीची जीवनपद्धती झाली आणि शिकार दुय्यम बनली.

आकृतीत : आकृतीत गुळगुळीत हत्यारे आणि शेती नवाश्मयुगाची ओळख आहे.

• सोपे : गुळगुळीत हत्यारे चकचकीत असतात.
• मध्यम : गुळगुळीत कुऱ्हाड लाकूड चांगले कापते.
• परीक्षेसाठी : शेतीमुळे शिकार दुय्यम झाली.

नियम 2 : कुठे सापडतात — अनेक नवाश्मयुगीन स्थळे गंगा नदीकाठी आणि दक्षिण भारतात सापडतात. शेती करणारे लोक नद्यांजवळ स्थिरावले, कारण तिथे माती सुपीक आणि पाणी जवळ असते.

• सोपे : स्थळे गंगाकाठी.
• मध्यम : दक्षिण भारतातही स्थळे.
• परीक्षेसाठी : नद्यांजवळ का?

फरक ओळखा