होमो हॅबिलिस
बाळ आधी चमचा धरायला, मग चालायला, मग बोलायला शिकते. आदिमानवही लाखो वर्षांत पायरीपायरीने शिकला. हत्यारे बनवायला हातांचा कुशल वापर करणारा पहिला मानव म्हणजे होमो हॅबिलिस.
होमो हॅबिलिस (Homo habilis) म्हणजे "कुशल मानव" (लॅटिन homo = मानव, habilis = हातांनी कुशल). तो अन्नसंकलक (forager) होता.
नियम 1 : तो कोण होता — पहिला पुरावा पूर्व आफ्रिकेत (टांझानिया–केनिया भागात) लुई लीकी यांना सापडला; जीवाश्मांशेजारी दगडी हत्यारे होती. होमो हॅबिलिस दोन पायांवर उभा राहून चालू शकत होता, पण त्याचा पाठीचा कणा थोडा वाकलेला होता आणि मेंदू वानरापेक्षा मोठा होता.
आकृतीत : आकृतीत प्रत्येक पायरीवर नवे कौशल्य : हत्यारे, अग्नी, भाले, भाषा आणि कला, आणि शेवटी शेती.
- सोपे : होमो हॅबिलिसने दगडी हत्यारे बनवली.
- मध्यम : पहिला पुरावा लुई लीकी यांना आफ्रिकेत सापडला.
- परीक्षेसाठी : हॅबिलिस म्हणजे "हातांनी कुशल", हत्यारे बनवणाऱ्याला शोभणारे नाव.
नियम 2 : तो कसा जगला — त्याची दगडी हत्यारे मोठ्या प्राण्यांच्या शिकारीला योग्य नव्हती. त्यांनी कातड्यावरचे मांस खरवडले जाई आणि हाडे फोडून मगज काढला जाई. तो इतर प्राण्यांनी सोडलेले उरलेले मांस खाई, लहान प्राण्यांची शिकार करी आणि अंडी, रानफळे व कंदमुळे गोळा करी.
- सोपे : तो अंडी, फळे आणि कंदमुळे गोळा करी.
- मध्यम : तो दगडी हत्यारांनी मांस खरवडी आणि हाडे फोडी.
- परीक्षेसाठी : अन्नसंकलक अन्न गोळा करतो आणि उरलेले खातो; तो अन्न पिकवत नाही.
हॅबिलिस = कुशल हात, दगडी हत्यारे, अन्नसंकलक.
त्याने मोठ्या प्राण्यांची शिकार केली असे म्हणणे. त्याची हत्यारे खूप साधी होती.
आठवणीची युक्ती : "हॅबिलिस = हात + हत्यार".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Homo habilis |
|---|---|
| अर्थ | कुशल मानव |
| शोधक | लुई लीकी |
| अन्न | उरलेले मांस, अंडी, फळे, कंदमुळे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1होमो हॅबिलिस म्हणजे काय?
- 2होमो हॅबिलिसचा पहिला पुरावा कोणाला सापडला?
- 3तो कोणत्या खंडात सापडला?
- 4तो दगडी हत्यारे कशासाठी वापरी?
- 5अन्नसंकलक म्हणजे काय?
- 6त्याचा मेंदू वानरापेक्षा मोठा होता का?
- 7तो मोठ्या प्राण्यांची शिकार का करू शकत नव्हता?
- 8होमो हॅबिलिसच्या तीन अन्नांची नावे सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कुशल मानव.
- 2लुई लीकी.
- 3आफ्रिका.
- 4कातड्यावरचे मांस खरवडायला आणि मगजासाठी हाडे फोडायला.
- 5अन्न पिकवण्याऐवजी अन्न गोळा करणारा आणि लहान प्राणी मारणारा.
- 6होय.
- 7त्याची दगडी हत्यारे त्यासाठी योग्य नव्हती.
- 8अंडी, रानफळे आणि कंदमुळे (तसेच उरलेले मांस व लहान प्राणी).
होमो इरेक्टस
थंडीच्या रात्री आपण शेकोटी पेटवतो किंवा स्वेटर घालतो. फार पूर्वी बर्फाच्छादित पृथ्वीवर आदिमानवाला अग्नी बनवता येत नव्हता, पण तो अग्नी घेऊन जाण्याइतका हुशार होता.
होमो इरेक्टस (Homo erectus) म्हणजे "ताठ उभा राहणारा". तो टोळीत राही आणि वणव्यातून अग्नी आणत असे.
नियम 1 : अग्नीमुळे तो टिकला — त्याचा मेंदू अधिक विकसित होता. त्याला वणव्यातून अग्नी मिळत हे माहीत होते आणि तो जळत्या फांद्या घेऊन येई. अतिशय थंड, बर्फाच्छादित पृथ्वीवर अग्नीने त्याला ऊब दिली. पण अग्नी स्वतः बनवता येत नव्हता.
आकृतीत : आकृतीत त्याला अग्नी बनवता येत नव्हता; तो वणव्यातून आणत असे आणि त्यामुळे ऊब मिळे.
- सोपे : इरेक्टसने उबेसाठी अग्नी वापरला.
- मध्यम : त्याने वणव्यातून अग्नी आणला.
- परीक्षेसाठी : तो अग्नी वापरू शकत होता पण बनवू शकत नव्हता.
नियम 2 : सुधारलेली हत्यारे आणि प्रसार — त्याची हत्यारे, जसे हातकुऱ्हाड (hand-axe), अधिक विकसित आणि दोन्ही बाजूंनी सारखी होती. हत्यारांसह अवशेष आफ्रिका, आशिया आणि युरोपात सापडले आहेत, म्हणजे होमो इरेक्टस तीन खंडांत पसरला.
- सोपे : हातकुऱ्हाड हे होमो इरेक्टसचे हत्यार.
- मध्यम : अवशेष आफ्रिका, आशिया, युरोपात सापडले.
- परीक्षेसाठी : इरेक्टस तीन खंडांत पसरला.
इरेक्टस = ताठ उभा, अग्नी आणला, हातकुऱ्हाड.
इरेक्टसने अग्नी बनवला असे म्हणणे. त्याने तो फक्त आणला.
आठवणीची युक्ती : "इरेक्टस = अग्नी आणला, बनवला नाही".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Homo erectus |
|---|---|
| अर्थ | ताठ उभा राहणारा |
| अग्नी | आणला, बनवला नाही |
| हत्यार | हातकुऱ्हाड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1होमो इरेक्टस म्हणजे काय?
- 2त्याला अग्नी कसा मिळे?
- 3त्याला अग्नी बनवता येत होता का?
- 4बर्फाच्छादित पृथ्वीवर अग्नी उपयोगी का होता?
- 5होमो इरेक्टसचे एक हत्यार सांगा.
- 6त्याचे अवशेष कोणत्या खंडांत सापडले?
- 7इरेक्टस हॅबिलिसपेक्षा कसा चांगला होता?
- 8टोळीत राहण्याचा आदिमानवाला काय फायदा होता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ताठ उभा राहणारा.
- 2वणव्यातून.
- 3नाही.
- 4त्यामुळे ऊब मिळे.
- 5हातकुऱ्हाड.
- 6आफ्रिका, आशिया आणि युरोप.
- 7अधिक विकसित मेंदू, टोळीत राहणे, अग्नीचा वापर आणि चांगली हत्यारे.
- 8ते एकमेकांचे रक्षण करू शकत आणि काम व अन्न वाटून घेत.
निअँडरथल मानव
गुहेतल्या वस्तीतला मुलगा दोन काड्या घासतो आणि ठिणगी पडते. या साध्या कौशल्याने जीवन बदलले, कारण आता हवे तेव्हा हवे तिथे अग्नी बनवता येऊ लागला.
निअँडरथल मानव (Neanderthal Man), होमो निअँडरथॅलेन्सिस, जर्मनीतील निअँडरथल ठिकाणावरून नाव मिळाले. तो मोठा, बलवान आणि मुख्यतः गुहांत राही.
नियम 1 : कौशल्ये — त्याचा मेंदू होमो इरेक्टसपेक्षा अधिक विकसित होता. त्याने दगडी पाती हाडांच्या किंवा लाकडी दांड्यांना बसवून भाले व कुऱ्हाडी बनवल्या, मोठ्या प्राण्यांची शिकार केली, कातड्याचे कपडे वापरले आणि मांस भाजले. त्याने कठीण लाकडाच्या काड्या घासून किंवा गारगोटी आपटून अग्नी बनवला.
आकृतीत : आकृतीत निअँडरथल काड्या घासून किंवा गारगोटी आपटून अग्नी बनवू शकत.
- सोपे : निअँडरथल गुहांत राहिले.
- मध्यम : दांड्यांना दगडी पाती बसवून त्यांनी भाले बनवले.
- परीक्षेसाठी : निअँडरथलना अग्नी बनवता येई; इरेक्टसना नाही.
नियम 2 : विधी आणि अंत — त्याने मृतांना हत्यारे व शिंगांसह पुरले आणि लाल गेरू लावला, यावरून त्याच्यात विधी होते असे दिसते. C-14 कालमापनानुसार निअँडरथल सुमारे 30,000 वर्षांपूर्वी नष्ट झाले; कदाचित होमो सेपियन्सशी संघर्ष आणि बदलाशी जुळवून न घेता आल्यामुळे.
- सोपे : त्यांनी मृतांना हत्यारांसह पुरले.
- मध्यम : मृतांना लाल गेरू लावला.
- परीक्षेसाठी : निअँडरथल सुमारे 30,000 वर्षांपूर्वी नष्ट झाले.
निअँडरथल : अग्नी बनवला, भाले, कातड्याचे कपडे, मृतांना पुरले. सुमारे 30,000 वर्षांपूर्वी नष्ट.
निअँडरथल आपले थेट पूर्वज आहेत असे म्हणणे. ते नष्ट झाले; होमो सेपियन्स टिकले.
आठवणीची युक्ती : "निअँडरथल = अग्नी बनवला + दफन".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Neanderthal |
|---|---|
| निवास | गुहा |
| अग्नी | काड्या घासून / गारगोटी आपटून |
| नष्ट | सुमारे 30,000 वर्षांपूर्वी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1निअँडरथल मानवाला कोणत्या ठिकाणावरून नाव मिळाले?
- 2तो कुठे राहत होता?
- 3तो अग्नी कसा बनवी?
- 4दांड्यांना दगडी पाती बसवून त्याने काय बनवले?
- 5त्याच्यात विधी होते हे कशावरून दिसते?
- 6निअँडरथल केव्हा नष्ट झाले?
- 7त्यांच्या नाशाचे एक संभाव्य कारण सांगा.
- 8अग्नी आणण्यापेक्षा बनवणे मोठे पाऊल का होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जर्मनीतील निअँडरथल.
- 2मुख्यतः गुहांत.
- 3कठीण लाकडाच्या काड्या घासून किंवा गारगोटी आपटून.
- 4भाले आणि कुऱ्हाडी.
- 5त्याने मृतांना हत्यारे व शिंगांसह पुरले आणि लाल गेरू लावला.
- 6सुमारे 30,000 वर्षांपूर्वी.
- 7होमो सेपियन्सशी संघर्ष किंवा बदलाशी न जुळवता येणे.
- 8वणव्याची वाट न पाहता कधीही, कुठेही अग्नी मिळू लागला.
होमो सेपियन्स
मूल "आई" म्हणायला शिकते आणि लवकरच पूर्ण वाक्ये बोलते. भाषेमुळे आपण कल्पना वाटून घेऊ शकतो. समृद्ध भाषा बोलू शकणारा आणि त्यामुळे कौशल्ये इतरांना शिकवणारा पहिला मानव म्हणजे होमो सेपियन्स.
होमो सेपियन्स (Homo sapiens) म्हणजे "बुद्धिमान मानव" किंवा "विचार करणारा मानव". युरोपात त्याला क्रो-मॅग्नन मानव (Cro-Magnon Man) असेही म्हणतात.
नियम 1 : हत्यारे आणि भाषा — त्याने वेगवेगळ्या कामांसाठी वेगळी हत्यारे बनवली, उदा. लाकडी किंवा हाडांच्या मुठीतील खाचांमध्ये बसवलेली दगडी पाती. पूर्ण विकसित स्वरयंत्र, जबडा, तोंडाचे स्नायू आणि लवचिक जीभ यामुळे तो अनेक ध्वनी काढू शके, म्हणून त्याची भाषा चांगली विकसित होती.
आकृतीत : आकृतीत होमो सेपियन्स बोलला, वेगवेगळ्या कामांसाठी हत्यारे बनवली आणि चित्रे काढली.
- सोपे : सेपियन्स म्हणजे "विचार करणारा मानव".
- मध्यम : त्याने वेगवेगळ्या कामांसाठी वेगळी हत्यारे बनवली.
- परीक्षेसाठी : स्वरयंत्र, जबडा आणि लवचिक जीभ यांमुळे भाषा शक्य झाली.
नियम 2 : कला आणि प्रसार — त्याने निरीक्षणातून आणि कल्पनेतून चित्रे काढली आणि कलात्मक वस्तू बनवल्या. त्याचे अवशेष युरोप, आशिया आणि आफ्रिकेत सापडले आहेत.
- सोपे : त्याने चित्रे काढली.
- मध्यम : क्रो-मॅग्नन हे होमो सेपियन्सचे युरोपातील नाव.
- परीक्षेसाठी : सेपियन्सने कला केवळ जगण्यासाठी नव्हे तर कल्पनेतून केली.
सेपियन्स : वेगळी हत्यारे, भाषा, कला.
सेपियन्स आणि सेपियन्स सेपियन्स यांचा गोंधळ. आधुनिक मानव सेपियन्स सेपियन्स.
आठवणीची युक्ती : "सेपियन्स = बोलला + रेखाटला".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Homo sapiens |
|---|---|
| अर्थ | विचार करणारा मानव |
| युरोपातील नाव | क्रो-मॅग्नन |
| नवी कौशल्ये | भाषा आणि कला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1होमो सेपियन्स म्हणजे काय?
- 2युरोपात त्याला काय म्हणतात?
- 3त्याचे अवशेष कोणत्या खंडांत सापडले?
- 4तो चांगला का बोलू शके?
- 5चित्रांमधून त्याने कोणते नवे कौशल्य दाखवले?
- 6त्याची हत्यारे आधीच्या हत्यारांपेक्षा कशी वेगळी?
- 7भाषेमुळे गटाला जगायला कशी मदत होते?
- 8निअँडरथल आणि होमो सेपियन्सची तुलना करा : भाषा आणि कला कोणाला चांगली जमली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बुद्धिमान किंवा विचार करणारा मानव.
- 2क्रो-मॅग्नन मानव.
- 3युरोप, आशिया आणि आफ्रिका.
- 4त्याला विकसित स्वरयंत्र, जबडा, तोंडाचे स्नायू आणि लवचिक जीभ होती.
- 5निरीक्षण आणि कल्पनेतून कला.
- 6वेगवेगळ्या कामांसाठी वेगळी हत्यारे, मुठीत बसवलेल्या पात्यांसह.
- 7लोक योजना करू शकतात, इशारा देऊ शकतात आणि कौशल्ये शिकवू शकतात.
- 8होमो सेपियन्सला.
होमो सेपियन्स सेपियन्स आणि संस्कृती
तुम्ही काही बाबतींत वडिलांसारखे किंवा आजीसारखे दिसता : डोळे, उंची किंवा हास्य. पूर्वजांशी असलेले असे साम्य म्हणजे आनुवंशिकता. आधुनिक मानव हा शेती सुरू करणाऱ्या लोकांच्याच जातीचा आहे.
आधुनिक मानव म्हणजे होमो सेपियन्स सेपियन्स. आनुवंशिकता (heredity) म्हणजे दिसणे व आरोग्य यातील पूर्वजांशी साम्य, आणि आनुवंशिकीशास्त्र (genetics) तिचा अभ्यास करते.
नियम 1 : शेतीची सुरुवात — इ.स.पू. 11000–10000 च्या सुमारास त्यांनी जमिनीची लागवड आणि पशुपालन सुरू केले, स्थायिक जीवन जगले आणि कर्बोदके जास्त खाल्ली. त्यांचे शरीर आणि चेहरा लहान झाला. "सेपियन्स सेपियन्स" हे नाव शारीरिक नव्हे तर बौद्धिक व सांस्कृतिक ताकद दाखवते. आपल्याला निअँडरथल मानवाचे काही गुणही वारशाने मिळाले आहेत.
- सोपे : आधुनिक मानव म्हणजे होमो सेपियन्स सेपियन्स.
- मध्यम : शेती इ.स.पू. 11000–10000 च्या सुमारास सुरू झाली.
- परीक्षेसाठी : नाव बुद्धी व संस्कृती दाखवते, शारीरिक ताकद नाही.
नियम 2 : मानवी शरीर आणि जीवाश्म — माणूस ताठ उभा राहतो, पुढचे पाय हात म्हणून वापरतो, त्याचा विरुद्ध दिशेचा अंगठा (opposable thumb) इतर बोटांना लावता येतो, मेंदू मोठा आणि बोलण्यासाठी स्वरयंत्र असते. जीवाश्म (fossils) म्हणजे हाडांच्या आकाराचे खडक, जे हाडांमध्ये खनिजे साचून बनतात.
- सोपे : माणसाला विरुद्ध दिशेचा अंगठा असतो.
- मध्यम : जीवाश्म म्हणजे हाडांच्या आकाराचे खडक.
- परीक्षेसाठी : आपण पूर्वजांसारखे का दिसतो हे आनुवंशिकता सांगते.
सेपियन्स सेपियन्स = आधुनिक मानव. आनुवंशिकता = पूर्वजांशी साम्य. जीवाश्म = हाडांचा खडक.
जीवाश्म खरी हाडे असतात असे समजणे. हाडांच्या जागी खनिजे आलेली असतात.
आठवणीची युक्ती : "हॅबिलिस → इरेक्टस → निअँडरथल → सेपियन्स → सेपियन्स सेपियन्स".
फरक ओळखा
| टप्पा | मुख्य कौशल्य |
|---|---|
| हॅबिलिस | हत्यारे |
| इरेक्टस | अग्नीचा वापर |
| निअँडरथल | अग्नी बनवला, मृतांना पुरले |
| सेपियन्स | भाषा आणि कला |
| सेपियन्स सेपियन्स | शेती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1होमो सेपियन्स सेपियन्स म्हणजे कोण?
- 2आनुवंशिकता म्हणजे काय?
- 3आनुवंशिकीशास्त्र कशाचा अभ्यास करते?
- 4जीवाश्म म्हणजे काय?
- 5माणसाने जमिनीची लागवड केव्हा सुरू केली?
- 6मानवी अंगठ्याचे वैशिष्ट्य काय?
- 7क्रमाने लावा : निअँडरथल, हॅबिलिस, सेपियन्स, इरेक्टस.
- 8शेतीनंतर माणसाचे शरीर आणि चेहरा लहान का झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आधुनिक मानव.
- 2दिसणे व आरोग्य यातील पूर्वजांशी साम्य.
- 3आनुवंशिकतेचा.
- 4हाडात खनिजे साचून बनलेला हाडाच्या आकाराचा खडक.
- 5इ.स.पू. 11000–10000 च्या सुमारास.
- 6तो विरुद्ध दिशेचा असल्याने इतर बोटांना लागतो आणि वस्तू पकडता येतात.
- 7हॅबिलिस, इरेक्टस, निअँडरथल, सेपियन्स.
- 8स्थायिक जीवन आणि जास्त कर्बोदकांचा आहार यामुळे शरीर बदलले.
झटपट उजळणी
- होमो हॅबिलिस → होमो इरेक्टस → निअँडरथल → होमो सेपियन्स → होमो सेपियन्स सेपियन्स.
- हॅबिलिस : हत्यारे; इरेक्टस : अग्नीचा वापर; निअँडरथल : अग्नी निर्माण केला, मृतांना पुरले.
- सेपियन्स : भाषा आणि कला; सेपियन्स सेपियन्स : शेती.