उत्क्रांतीची संकल्पना
जिराफाची लांब मान आणि बकरीची छोटी मान यांची तुलना करा. खूप मोठ्या काळात प्राणी जिथे राहतात तिथल्या परिस्थितीला सोयीचे असे हळूहळू बदलतात. त्या हळूहळू होणाऱ्या बदलाला उत्क्रांती म्हणतात.
उत्क्रांती (evolution) म्हणजे हळूहळू आणि सतत होणारा बदल. उपयुक्त बदल पुढच्या पिढ्यांत जातात आणि नवी प्रजाती (new species) बनू शकते.
नियम 1 : नवी प्रजाती कशी बनते — पर्यावरणातील बदलांशी जुळवून घेत जगताना एखाद्या प्रजातीतील काही प्राण्यांमध्ये शरीरातील काही अंतर्गत बदल घडतात. कालांतराने ते पुढच्या सर्व पिढ्यांत वारशाने येणारी वैशिष्ट्ये बनतात. नवी प्रजाती सहसा मूळ प्रजातीपेक्षा अधिक विकसित असते.
आकृतीत : आकृतीत उपयुक्त बदल पुढच्या पिढ्यांत जातात आणि हळूहळू नवी प्रजाती बनते.
- सोपे : उत्क्रांती म्हणजे हळूहळू बदल.
- मध्यम : फक्त पुढच्या पिढीत जाणारे बदल मोजले जातात.
- परीक्षेसाठी : नवी प्रजाती सहसा मूळ प्रजातीपेक्षा अधिक विकसित असते.
नियम 2 : टिकणे आणि नष्ट होणे — पर्यावरणातील बदलांशी जुळवून घेणाऱ्या प्रजाती टिकतात. जुळवून न घेणाऱ्या नष्ट (extinct) होतात. कधी मूळ प्रजाती नष्ट होते, तर कधी तिच्यापासून एकापेक्षा जास्त प्रजाती उत्क्रांत होतात. उत्क्रांतीचे पद्धतशीर स्पष्टीकरण देणारे पहिले शास्त्रज्ञ चार्ल्स डार्विन.
- सोपे : जुळवून घेणारे प्राणी टिकतात.
- मध्यम : जुळवून न घेणाऱ्या प्रजाती नष्ट होऊ शकतात.
- परीक्षेसाठी : डार्विनने उत्क्रांती पहिल्यांदा पद्धतशीरपणे समजावली.
उत्क्रांती = हळूहळू बदल. जुळवा आणि टिका, नाहीतर नष्ट व्हा.
एका आयुष्यात प्राणी बदलून नवी प्रजाती बनते असे समजणे. त्याला अनेक पिढ्या लागतात.
आठवणीची युक्ती : "जुळवणारे टिकतात".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| उत्क्रांती | हळूहळू, सतत बदल |
| नवी प्रजाती | वारशाने आलेल्या उपयुक्त बदलांतून |
| नष्ट | जुळवून न घेणारी प्रजाती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उत्क्रांती म्हणजे काय?
- 2अनेक पिढ्या उपयुक्त बदल गेल्यावर काय बनू शकते?
- 3नष्ट (extinct) होणे म्हणजे काय?
- 4उत्क्रांती पद्धतशीर कोणी समजावली?
- 5कोणत्या प्रजाती टिकतात?
- 6एका प्रजातीतून एकापेक्षा जास्त प्रजाती उत्क्रांत होऊ शकतात का?
- 7जुळवून घेण्याचा बदल एका दिवसात का होत नाही?
- 8बदल वारशाने आला तरच उपयुक्त का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हळूहळू आणि सतत होणारा बदल.
- 2नवी प्रजाती.
- 3प्रजाती पूर्णपणे संपून जाणे.
- 4चार्ल्स डार्विन.
- 5ज्या पर्यावरणातील बदलांशी जुळवून घेतात.
- 6होय.
- 7तो अनेक पिढ्यांत हळूहळू साचतो.
- 8तरच पुढच्या पिढ्यांना तो मिळतो आणि प्रजाती बदलू शकते.
डायनोसॉर
मुलांना कार्टून आणि संग्रहालयातील डायनोसॉर आवडतात, पण जिवंत डायनोसॉर कोणी पाहिलेला नाही. आपण त्यांना फक्त खडकांतील जीवाश्मांवरून ओळखतो.
डायनोसॉर (dinosaur) म्हणजे "भयानक सरडा" (ग्रीक deinos = भयानक, sauros = सरडा).
नियम 1 : नाहीसे झालेले राक्षसी प्राणी — प्राचीन काळी डायनोसॉरच्या अनेक प्रजाती होत्या आणि काही प्रचंड मोठ्या होत्या. प्रचंड प्रजाती अचानक नष्ट झाल्या, बहुधा अचानक आलेल्या नैसर्गिक आपत्तीमुळे किंवा पर्यावरणातील बदलामुळे. एक स्पष्टीकरण असे की सुमारे 66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी अवकाशातील एक प्रचंड खडक पृथ्वीवर आदळला.
- सोपे : डायनोसॉर म्हणजे भयानक सरडा.
- मध्यम : काही डायनोसॉर प्रचंड मोठे होते.
- परीक्षेसाठी : प्रचंड प्रजाती बहुधा आपत्तीमुळे नष्ट झाल्या.
नियम 2 : डायनोसॉरपासून पक्ष्यांपर्यंत — पंख असलेल्या डायनोसॉरचे जीवाश्म सापडले आहेत. दोन पायांचे पंख असलेले काही डायनोसॉर पक्ष्यांत (birds) उत्क्रांत झाले असे मानले जाते. म्हणजे पक्षी हे डायनोसॉरचे आजही जिवंत नातेवाईक आहेत.
आकृतीत : आकृतीत पंख असलेले काही डायनोसॉर पक्ष्यांत उत्क्रांत झाले असे मानले जाते.
- सोपे : जीवाश्मांवरून आपल्याला डायनोसॉर कळतात.
- मध्यम : पंख असलेल्या डायनोसॉरचे जीवाश्म मिळाले.
- परीक्षेसाठी : काही दोन पायांच्या पंखधारी डायनोसॉरपासून पक्षी उत्क्रांत झाले असे मानले जाते.
डायनोसॉर = भयानक सरडा. प्रचंड प्रजाती नष्ट; काही पक्ष्यांत उत्क्रांत.
सर्व डायनोसॉर पक्षी झाले असे म्हणणे. फक्त काही दोन पायांचे पंखधारी झाले असे मानले जाते.
आठवणीची युक्ती : "मोठे गेले, पंखवाले उरले (पक्षी)".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Dinosaurs |
|---|---|
| नावाचा अर्थ | भयानक सरडा |
| प्रचंडांचे काय झाले | नष्ट झाले |
| आजशी नाते | पक्षी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1डायनोसॉर म्हणजे काय?
- 2हा शब्द कोणत्या ग्रीक शब्दांपासून आला?
- 3प्रचंड प्रजातींचे काय झाले?
- 4संभाव्य कारण द्या.
- 5पंख असलेल्या डायनोसॉरपासून कोणते आजचे प्राणी उत्क्रांत झाले असे मानतात?
- 6डायनोसॉरबद्दल आपल्याला कसे कळते?
- 7पक्ष्यांना डायनोसॉरचे जिवंत नातेवाईक का म्हणतात?
- 8डायनोसॉर का नाहीसे झाले हे नेमके सांगणे कठीण का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भयानक सरडा.
- 2deinos (भयानक) आणि sauros (सरडा).
- 3त्या अचानक नष्ट झाल्या.
- 4अचानक आलेली नैसर्गिक आपत्ती किंवा पर्यावरणातील बदल.
- 5पक्षी.
- 6खडकांतील जीवाश्मांवरून.
- 7काही पंखधारी डायनोसॉर पक्ष्यांत उत्क्रांत झाले.
- 8ते दशलक्ष वर्षांपूर्वी घडले आणि आपल्याकडे फक्त जीवाश्म व खडक हेच सुगावे आहेत.
अपृष्ठवंशीय आणि पृष्ठवंशीय
गोगलगायीला हाडे नसतात पण माशाला पाठीचा कणा असतो. "पाठीचा कणा आहे का?" एवढे विचारून आपण सर्व प्राण्यांचे दोन गट करू शकतो.
जीवसृष्टी एकपेशीय प्रोटोझोआपासून (protozoa) सुरू झाली. अपृष्ठवंशी (invertebrates) प्राण्यांना पाठीचा कणा नसतो आणि पृष्ठवंशी (vertebrates) प्राण्यांना असतो.
नियम 1 : पहिले जीवन — पृथ्वीवरील जीवन एकपेशीय सजीव प्रोटोझोआपासून सुरू झाले. कालांतराने त्यांतून बहुपेशीय सजीव निर्माण झाले, जे अधिकाधिक वैविध्यपूर्ण होत गेले.
आकृतीत : आकृतीत पृथ्वीवरील जीवन एकपेशीय सजीवांपासून सुरू झाले आणि कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले.
- सोपे : प्रोटोझोआला एक पेशी असते.
- मध्यम : बहुपेशीय सजीव एकपेशीय सजीवांपासून नंतर आले.
- परीक्षेसाठी : जीवन एकपेशीय सजीवांपासून सुरू झाले.
नियम 2 : प्राण्यांचे दोन गट — अपृष्ठवंशी प्राण्यांना पाठीचा कणा नसतो : गोगलगाय, कृमी, डास. पृष्ठवंशी प्राण्यांना पाठीचा कणा असतो : मासा (जलचर), बेडूक (उभयचर, पाण्यात आणि जमिनीवर राहतो), साप (सरपटणारा), पक्षी आणि गायीसारखे सस्तन प्राणी.
आकृतीत : आकृतीत पाठीचा कणा आहे की नाही यावरून प्राण्यांचे गट केले आहेत.
- सोपे : कृमीला पाठीचा कणा नसतो.
- मध्यम : बेडूक उभयचर आहे.
- परीक्षेसाठी : मासा, बेडूक, साप, पक्षी आणि गाय सर्व पृष्ठवंशी.
अपृष्ठवंशी = कणा नाही. पृष्ठवंशी = कणा आहे (मासे, उभयचर, सरपटणारे, पक्षी, सस्तन).
गोगलगायीला पृष्ठवंशी म्हणणे. तिला कणा नसतो.
आठवणीची युक्ती : "कणा आहे = पृष्ठवंशी, कणा नाही = अपृष्ठवंशी".
फरक ओळखा
| गट | कणा | उदाहरणे |
|---|---|---|
| अपृष्ठवंशी | नाही | गोगलगाय, कृमी, डास |
| पृष्ठवंशी | आहे | मासा, बेडूक, साप, पक्षी, गाय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जीवन कोणत्या प्रकारच्या सजीवांपासून सुरू झाले?
- 2अपृष्ठवंशी म्हणजे काय?
- 3पृष्ठवंशी म्हणजे काय?
- 4अपृष्ठवंशी प्राण्यांची दोन उदाहरणे द्या.
- 5धड्यातील पृष्ठवंशींचे पाच गट सांगा.
- 6बेडकाला उभयचर का म्हणतात?
- 7वर्गीकरण करा : साप, डास, गाय, गोगलगाय.
- 8आज की सुरुवातीचे जीवन, अधिक वैविध्यपूर्ण कोण? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकपेशीय सजीव (प्रोटोझोआ).
- 2पाठीचा कणा नसलेला प्राणी.
- 3पाठीचा कणा असलेला प्राणी.
- 4गोगलगाय आणि डास (किंवा कृमी).
- 5मासे, उभयचर, सरपटणारे, पक्षी आणि सस्तन प्राणी.
- 6तो पाण्यात आणि जमिनीवर दोन्हीकडे राहतो.
- 7पृष्ठवंशी : साप आणि गाय. अपृष्ठवंशी : डास आणि गोगलगाय.
- 8आजचे, कारण एकपेशीय जीवनातून हळूहळू अनेक बहुपेशीय रूपे निर्माण झाली.
सस्तन प्राणी
वासरू आईचे दूध पिते, कुत्र्याचे पिल्लूही पिते. दूध पिणे हे पृष्ठवंशींमधील सर्वांत उत्क्रांत गटाचे, म्हणजे सस्तन प्राण्यांचे, लक्षण आहे.
सस्तन प्राणी (mammals) हे सर्वांत उत्क्रांत पृष्ठवंशी. पिल्लू आईच्या गर्भाशयात वाढते आणि जन्मानंतर तिचे दूध पिते.
नियम 1 : सस्तन प्राण्यांची दोन लक्षणे — बहुतेक सस्तन प्राण्यांत दोन लक्षणे असतात : (1) पिल्लू जन्मापूर्वी काही काळ आईच्या गर्भाशयात वाढते, आणि (2) जन्मानंतर पिल्लाला आईचे दूध मिळते.
आकृतीत : आकृतीत सस्तन प्राण्याचे पिल्लू आईच्या गर्भाशयात वाढते आणि जन्मानंतर तिचे दूध पिते.
- सोपे : गाय सस्तन प्राणी आहे.
- मध्यम : सस्तन प्राण्याचे पिल्लू दूध पिते.
- परीक्षेसाठी : सस्तन पिल्लू जन्मापूर्वी गर्भाशयात वाढते.
नियम 2 : अंडी घालणारे सस्तन प्राणी — प्लॅटिपस (platypus) आणि काटेरी मुंगीखाऊच्या काही जाती अंडी घालतात. तरीही त्या सस्तन प्राणी आहेत कारण त्या पिल्लांना दूध पाजतात.
- सोपे : प्लॅटिपस अंडी घालतो.
- मध्यम : दूध पाजते म्हणून तो सस्तन प्राणी.
- परीक्षेसाठी : अंडी घालल्याने प्राणी सस्तन असण्याला अडथळा येत नाही.
सस्तन : गर्भाशय + दूध. प्लॅटिपस अंडी घालतो पण सस्तन आहे.
अंडी घालणारे सर्व प्राणी सस्तन नसतात असे समजणे. प्लॅटिपस अपवाद आहे.
आठवणीची युक्ती : "सस्तन = दूध पाजणारे".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Mammals |
|---|---|
| जन्मापूर्वी | गर्भाशयात वाढते |
| जन्मानंतर | आईचे दूध पिते |
| अपवाद | प्लॅटिपस अंडी घालतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सर्वांत उत्क्रांत पृष्ठवंशी कोणते?
- 2जन्मापूर्वी सस्तन पिल्लू कुठे वाढते?
- 3जन्मानंतर सस्तन पिल्लू काय पिते?
- 4दोन सस्तन प्राण्यांची नावे सांगा.
- 5अंडी घालणारा कोणता प्राणी सस्तन आहे?
- 6अंडी घालूनही प्लॅटिपस सस्तन का आहे?
- 7साप सस्तन प्राणी आहे का? का?
- 8वटवाघूळ उडते पण पिल्लांना दूध पाजते. ते पक्षी आहे की सस्तन?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सस्तन प्राणी.
- 2आईच्या गर्भाशयात.
- 3आईचे दूध.
- 4गाय आणि कुत्रा (कोणतेही दोन).
- 5प्लॅटिपस.
- 6तो पिल्लांना दूध पाजतो.
- 7नाही, तो सरपटणारा प्राणी आहे; तो अंडी घालतो आणि दूध पाजत नाही.
- 8सस्तन प्राणी.
वानर आणि डार्विन
प्राणिसंग्रहालयात गोरिला आणि चिंपांझी आपल्यासारखे बसलेले, पकडणारे हात असलेले दिसतात. ते आपल्या दूरच्या भावंडांसारखे वाटतात. शास्त्रज्ञ म्हणतात की माणूस आणि वानर यांचा पूर्वज एकच आहे.
वानर (apes) काही अंशी माणसांसारखे असतात आणि बहुतेक झाडांवर राहत. गवताळ प्रदेशात जमिनीवर राहावे लागलेले वानर हळूहळू माणसात उत्क्रांत झाले, प्रथम आफ्रिकेत.
नियम 1 : झाडांवरून खाली — झाडांवरच राहिलेल्या वानरांनी वानराचे रूप कायम ठेवले. गवताळ प्रदेशात जमिनीवर आलेल्या प्रजाती हळूहळू माणसात उत्क्रांत झाल्या. पहिल्या मानव प्रजातीला "आदिमानव" (primitive म्हणजे पहिला) म्हणतात.
आकृतीत : आकृतीत जमिनीवर राहू लागलेले वानर आफ्रिकेत हळूहळू माणसात उत्क्रांत झाले.
- सोपे : वानर बहुतेक झाडांवर राहत.
- मध्यम : जमिनीवर आलेले वानर माणसात उत्क्रांत झाले.
- परीक्षेसाठी : माणूस प्रथम आफ्रिकेत उत्क्रांत झाला.
नियम 2 : डार्विनच्या कल्पना — चार्ल्स डार्विन (1809–1882) यांनी HMS बीगल जहाजातून जगभर प्रवास (1831–1836) केला आणि वाटेत प्राणी-वनस्पतींचा अभ्यास केला. त्यांनी आपला सिद्धांत On the Origin of Species (1859) मध्ये मांडला. त्याची पहिली आवृत्ती लगेच संपली. 1871 मध्ये त्यांनी The Descent of Man प्रकाशित केले. कार्ल लिनिअस यांनी आधी प्राण्यांचे वर्गीकरण केले होते. डार्विन यांनी नोंदवले की पाठीच्या कण्याचे शेवटचे हाड म्हणजे शेपटीचा अवशेष आहे आणि अक्कलदाढाही उत्क्रांतीकडे निर्देश करतात. आफ्रिकेतील गोरिला आणि चिंपांझीसारख्या शेपूट नसलेल्या वानरांपासून माणूस उत्क्रांत झाला हे त्यांनी मान्य केले.
- सोपे : डार्विनने On the Origin of Species लिहिले.
- मध्यम : ते 1859 मध्ये प्रकाशित झाले.
- परीक्षेसाठी : शेपटीचे हाड आणि अक्कलदाढ ही उत्क्रांतीची चिन्हे.
आफ्रिकेतील जमिनीवरचे वानर माणूस झाले. डार्विन : 1859 आणि 1871 ची पुस्तके.
आजचे वानर माणसाचे पूर्वज असे म्हणणे. माणूस आणि वानर यांचे पूर्वज समान.
आठवणीची युक्ती : "झाडावर वानर, जमिनीवर माणूस".
फरक ओळखा
| व्यक्ती/घटना | वर्ष |
|---|---|
| बीगल प्रवास | 1831–1836 |
| ऑन द ओरिजिन ऑफ स्पीशीज | 1859 |
| द डिसेंट ऑफ मॅन | 1871 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वानर बहुतेक कुठे राहत?
- 2माणूस प्रथम कुठे उत्क्रांत झाला?
- 31859 मध्ये पुस्तकात उत्क्रांतीचा सिद्धांत कोणी मांडला?
- 4डार्विनने 1871 मध्ये प्रकाशित केलेले पुस्तक सांगा.
- 5अवशेषांग (vestige) म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 6डार्विनच्या आधी प्राण्यांचे वर्गीकरण कोणी केले?
- 7जमिनीवर आलेले वानर कालांतराने का बदलले?
- 8माणूस प्राणिसंग्रहालयातील वानरांपासून आलेला नाही. स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1झाडांवर.
- 2आफ्रिकेत.
- 3चार्ल्स डार्विन.
- 4The Descent of Man.
- 5अवयवाचा उरलेला भाग; पाठीच्या कण्याचे शेवटचे हाड (शेपटी).
- 6कार्ल लिनिअस.
- 7गवताळ प्रदेशातील जीवनात चालणे व हातांचा वापर आवश्यक होता, म्हणून उपयुक्त बदल पुढे गेले.
- 8माणूस आणि वानर समान पूर्वजापासून उत्क्रांत झाले; आजचे वानर आपले दूरचे नातेवाईक आहेत.
झटपट उजळणी
- उत्क्रांती = हळूहळू होणारा बदल; जुळवून घेतल्याने जगणे शक्य होते; इतर नामशेष होतात.
- डायनोसॉर = भयंकर पाल; काही उत्क्रांत होऊन पक्षी बनले.
- पृष्ठवंशीयांना पाठीचा कणा असतो; सस्तन प्राणी सर्वांत विकसित आहेत.
- जमिनीवरील वानर आफ्रिकेत उत्क्रांत होऊन माणूस बनले.