पृथ्वीची निर्मिती
गरम पाण्यात पीठ ढवळले की गोल फिरणारा गोळा बनतो. तसाच फार पूर्वी अवकाशात प्रचंड फिरणारा ढग तयार झाला आणि त्यातून सूर्य व ग्रह बनले.
सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी अवकाशातील अतिशय गरम वायू आणि धुळीचा प्रचंड फिरणारा ढग काही भागांत विभागला. त्यांतून सूर्य आणि ग्रह बनले.
नियम 1 : सूर्य आणि ग्रह कसे बनले — अतिशय गरम वायू आणि धुळीचा प्रचंड ढग वेगाने फिरत होता. त्याच्या गोल फिरण्याने तो भागांत विभागला आणि त्यांतून पृथ्वीसह सूर्य व ग्रह बनले.
आकृतीत : आकृतीत हे सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी घडले.
- सोपे : सूर्य आणि ग्रह एका ढगातून बनले.
- मध्यम : ढग वायू आणि धुळीचा होता.
- परीक्षेसाठी : त्याच्या वेगवान गोल फिरण्याने तो भागांत विभागला.
नियम 2 : मोठ्या संख्या वाचणे — 4.5 अब्ज = 4,500,000,000, म्हणजे 450 कोटी वर्षे. एक कोटी म्हणजे दहा दशलक्ष, म्हणून 450 कोटी = 4500 दशलक्ष.
- सोपे : 1 अब्ज = 100 कोटी.
- मध्यम : 4.5 अब्ज = 450 कोटी.
- परीक्षेसाठी : 2 अब्ज वर्षे = 200 कोटी वर्षे.
वायू-धुळीचा ढग, 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी, त्यातून सूर्य आणि ग्रह.
पृथ्वी नेहमीच होती असे समजणे. ती सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी बनली.
आठवणीची युक्ती : "ढग फिरला, सूर्य-ग्रह बनले".
फरक ओळखा
| गोष्ट | तपशील |
|---|---|
| सुरुवात | वायू-धुळीचा गरम ढग |
| काळ | सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी |
| परिणाम | सूर्य आणि ग्रह |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूर्यमाला किती जुनी आहे?
- 2तो ढग कशाचा बनला होता?
- 3ढगाच्या गोल फिरण्याने काय झाले?
- 4त्या भागांचे काय झाले?
- 54.5 अब्ज कोटीमध्ये लिहा.
- 61 अब्ज म्हणजे किती कोटी?
- 7पृथ्वी सूर्यमालेचा भाग आहे असे का म्हणतात?
- 8फिरणारा ढग भागांत का विभागतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे 4.5 अब्ज वर्षे.
- 2अतिशय गरम वायू आणि धूळ.
- 3त्याने ढग भागांत विभागला.
- 4सूर्य आणि ग्रह.
- 5450 कोटी.
- 6100 कोटी.
- 7ती सूर्य आणि इतर ग्रहांसारख्याच ढगातून बनली.
- 8वेगवान गोल फिरणे भाग ओढून वेगळे करते आणि ते स्वतंत्रपणे गोळा होतात.
सूर्यमालेतील ग्रह
फळ्यावर आठ ग्रहांची यादी लिहिली तर पृथ्वी सूर्यापासून तिसऱ्या जागी येते. फक्त याच जागी हिरवी झाडे आणि निळे पाणी आहे.
जीवन असलेला पृथ्वी हा एकमेव ज्ञात ग्रह आहे. ग्रहांचा क्रम : बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून.
नियम 1 : ग्रहांचा क्रम — सूर्यापासून क्रमाने आठ ग्रह : बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून. फक्त पृथ्वीवर जीवन असल्याचे ज्ञात आहे.
आकृतीत : आकृतीत सूर्यापासून क्रमाने आठ ग्रह; फक्त पृथ्वीवर जीवन असल्याचे ज्ञात आहे.
सूर्यमालेतील ग्रह
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : पृथ्वी तिसरा ग्रह.
- मध्यम : पृथ्वीनंतर मंगळ येतो.
- परीक्षेसाठी : फक्त पृथ्वीवर जीवन ज्ञात आहे.
नियम 2 : मंगळ — मंगळाच्या ध्रुवांवर बर्फ आहे पण द्रवरूप पाणी नाही. भारताचे मंगळयान 24 सप्टेंबर 2014 रोजी मंगळाच्या कक्षेत पोहोचले. त्याआधी इस्रोने ते नोव्हेंबर 2013 मध्ये श्रीहरिकोटा येथून सोडले होते.
- सोपे : मंगळाच्या ध्रुवांवर बर्फ आहे.
- मध्यम : तिथे द्रवरूप पाणी नाही.
- परीक्षेसाठी : मंगळयान 24 सप्टेंबर 2014 रोजी मंगळावर पोहोचले.
पृथ्वी : तिसरा ग्रह, जीवन असलेला एकमेव. मंगळ : बर्फ पण द्रवरूप पाणी नाही.
मंगळावर पृथ्वीसारखे पाणी आहे असे म्हणणे. ध्रुवांवर बर्फ आहे पण द्रवरूप पाणी नाही.
आठवणीची युक्ती : "My Very Educated Mother Just Served Us Noodles".
फरक ओळखा
| ग्रह | सूर्यापासूनचा क्रम |
|---|---|
| बुध | 1 |
| पृथ्वी | 3 |
| मंगळ | 4 |
| नेपच्यून | 8 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जीवन असलेला एकमेव ज्ञात ग्रह कोणता?
- 2एकूण किती ग्रह आहेत?
- 3पृथ्वीनंतर कोणता ग्रह येतो?
- 4सूर्यापासून आठवा ग्रह कोणता?
- 5मंगळाच्या ध्रुवांवर काय आहे?
- 6भारताचे कोणते यान मंगळावर पोहोचले आणि केव्हा?
- 7पृथ्वी आणि सूर्य यांच्यामध्ये किती ग्रह आहेत?
- 8सूर्यमालेत पृथ्वी इतकी खास का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वी.
- 2आठ.
- 3मंगळ.
- 4नेपच्यून.
- 5बर्फ.
- 6मंगळयान, 24 सप्टेंबर 2014 रोजी.
- 7दोन : बुध आणि शुक्र.
- 8जीवन असलेला हा एकमेव ज्ञात ग्रह आहे.
जीवनाची सुरुवात
गरम चहाचा कप काही वेळाने थंड होतो. नुकतीच बनलेली पृथ्वीही खूप गरम होती आणि पाणी टिकण्याइतकी थंड व्हायला तिला खूप काळ लागला.
पृथ्वी बनल्यानंतर तिचा पृष्ठभाग थंड व्हायला आणि जलाशय तयार व्हायला सुमारे 80 कोटी वर्षे गेली. जीवन प्रथम पाण्यात निर्माण झाले.
नियम 1 : थंड होणे आणि पाणी — पृथ्वीचा पृष्ठभाग हळूहळू थंड झाला आणि सुमारे 80 कोटी वर्षांत जलाशय तयार झाले. जीवन प्रथम पाण्यात दिसले.
आकृतीत : आकृतीत जीवन प्रथम पाण्यात दिसले.
- सोपे : जीवन पाण्यात सुरू झाले.
- मध्यम : आधी पृथ्वी थंड व्हावी लागली.
- परीक्षेसाठी : थंड व्हायला सुमारे 80 कोटी वर्षे लागली.
नियम 2 : काळाची गणिते — 80 कोटी वर्षे = 800 दशलक्ष वर्षे = 0.8 अब्ज वर्षे. पृथ्वी 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी बनली असेल तर पहिले जलाशय सुमारे 0.8 अब्ज वर्षांनी आले. म्हणजे तेव्हापासून आजपर्यंत सुमारे 4.5 − 0.8 = 3.7 अब्ज वर्षे गेली.
- सोपे : 80 कोटी = 0.8 अब्ज.
- मध्यम : 4.5 − 0.8 = 3.7 अब्ज वर्षे.
- परीक्षेसाठी : मानव येण्याच्या खूप आधी जलाशय तयार झाले.
पृथ्वी सुमारे 80 कोटी वर्षे थंड झाली, मग जलाशय; जीवन पाण्यात सुरू झाले.
पृथ्वी बनताच जीवन आले असे समजणे. त्याला खूप काळ लागला.
आठवणीची युक्ती : "आधी थंड, मग पाणी, मग जीवन".
फरक ओळखा
| टप्पा | तपशील |
|---|---|
| गरम पृथ्वी | पृष्ठभाग थंड होणे |
| सुमारे 80 कोटी वर्षे | जलाशय तयार होतात |
| त्यानंतर | पाण्यात जीवन दिसते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीला थंड व्हायला आणि जलाशय तयार व्हायला किती काळ लागला?
- 2जीवन प्रथम कुठे दिसले?
- 3सुरुवातीची पृथ्वी थंड होती की गरम?
- 480 कोटी वर्षे अब्जात लिहा.
- 5पृथ्वी 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी बनली. पहिले जलाशय अंदाजे किती वर्षांपूर्वी बनले?
- 6जीवन लगेच का सुरू झाले नाही?
- 7जीवनासाठी पाणी आवश्यक का?
- 8क्रमाने लावा : जीवन दिसते, पृथ्वी थंड होते, पाणी तयार होते.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे 80 कोटी वर्षे.
- 2पाण्यात.
- 3गरम.
- 40.8 अब्ज.
- 5सुमारे 4.5 − 0.8 = 3.7 अब्ज वर्षांपूर्वी.
- 6पृथ्वी खूप गरम होती आणि अजून जलाशय नव्हते.
- 7सर्व सजीवांना जगायला पाणी लागते आणि पहिले जीवन त्यातच सुरू झाले.
- 8पृथ्वी थंड होते, पाणी तयार होते, जीवन दिसते.
आदिजीव आणि एकपेशीय सजीव
तळ्याचा थेंब स्वच्छ दिसतो, पण सूक्ष्मदर्शकाखाली तो हलणाऱ्या लहान जीवांनी भरलेला दिसतो. आपले सर्वांत जुने पूर्वज असेच दिसत.
पहिले सजीव एकपेशीय (unicellular) प्रोटोझोआ (protozoa) होते, जे फक्त सूक्ष्मदर्शकातूनच दिसतात.
नियम 1 : एका पेशीपासून अनेकांपर्यंत — पहिले सजीव एकपेशीय प्रोटोझोआ होते. त्यांच्यापासून हळूहळू बहुपेशीय सजीव विकसित झाले.
आकृतीत : आकृतीत पहिल्या एकपेशीय सजीवांपासून हळूहळू बहुपेशीय सजीव विकसित झाले.
- सोपे : प्रोटोझोआला एक पेशी असते.
- मध्यम : त्यांना पाहायला सूक्ष्मदर्शक लागतो.
- परीक्षेसाठी : बहुपेशीय जीवन एकपेशीय जीवनापासून आले.
नियम 2 : एकपेशीय आणि बहुपेशीय — एकपेशीय सजीव एका पेशीचा बनतो, उदा. प्रोटोझोआ. बहुपेशीय सजीव अनेक पेशींचा बनतो, उदा. वनस्पती, मासा किंवा माणूस. तुमच्या शरीरात कोट्यवधी पेशी आहेत.
- सोपे : प्रोटोझोआ एकपेशीय आहे.
- मध्यम : माणूस बहुपेशीय आहे.
- परीक्षेसाठी : वनस्पती, मासा आणि माणूस सर्व बहुपेशीय.
पहिले जीवन = एकपेशीय प्रोटोझोआ. अनेक पेशींचे जीवन नंतर आले.
प्रोटोझोआ उघड्या डोळ्यांनी दिसतात असे समजणे. सूक्ष्मदर्शक लागतो.
आठवणीची युक्ती : "एक पेशी → अनेक पेशी".
फरक ओळखा
| प्रकार | पेशी | उदाहरण |
|---|---|---|
| एकपेशीय | एक | प्रोटोझोआ |
| बहुपेशीय | अनेक | वनस्पती, मासा, माणूस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पहिले सजीव कोणते होते?
- 2प्रोटोझोआ कसे पाहता येतात?
- 3एकपेशीय म्हणजे काय?
- 4बहुपेशीय म्हणजे काय?
- 5बहुपेशीय सजीवांची दोन उदाहरणे द्या.
- 6आधी काय आले : एकपेशीय की बहुपेशीय?
- 7सूक्ष्मदर्शकाशिवाय प्रोटोझोआ का दिसत नाहीत?
- 8कालांतराने जीवनातील विविधता कशी वाढली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रोटोझोआ नावाचे एकपेशीय सजीव.
- 2सूक्ष्मदर्शकाने.
- 3एका पेशीचा बनलेला.
- 4अनेक पेशींचा बनलेला.
- 5वनस्पती आणि माणूस.
- 6एकपेशीय.
- 7ते अतिशय सूक्ष्म असतात.
- 8एकपेशीय सजीवांपासून हळूहळू बहुपेशीय सजीव विकसित झाले आणि अधिक वैविध्यपूर्ण झाले.
प्राणीजगत
मासा कल्ल्यांनी श्वास घेत पोहतो, कोंबडी अंडी घालते आणि गाय वासराला जन्म देते. हे सर्व प्राणी आहेत आणि सर्व काही समान नियम पाळतात.
प्रत्येक प्राणी श्वास घेतो, अन्न किंवा इतर कारणांसाठी हालचाल करतो, आणि अंडी घालतो किंवा पिल्लांना जन्म देतो.
नियम 1 : प्राण्यांची समान वैशिष्ट्ये — सर्व प्राणी श्वास घेतात, हालचाल करतात, आणि अंडी घालतात किंवा पिल्लांना जन्म देतात. कोंबडी आणि साप अंडी घालतात; गाय आणि कुत्रा पिल्लांना जन्म देतात.
आकृतीत : आकृतीत सर्व प्राणी श्वास घेतात, हालचाल करतात, आणि अंडी घालतात किंवा पिल्लांना जन्म देतात.
- सोपे : कोंबडी अंडी घालते.
- मध्यम : गाय वासराला जन्म देते.
- परीक्षेसाठी : सर्व प्राणी श्वास घेतात आणि हालचाल करतात.
नियम 2 : प्राण्यांचे वर्गीकरण — अंडी घालणारे : कोंबडी, साप, मासा, बेडूक. पिल्लांना जन्म देणारे : गाय, कुत्रा, माणूस. काही प्राणी जमिनीवर, काही पाण्यात आणि काही हवेत हालचाल करतात. ते अन्न शोधायला, धोक्यापासून पळायला किंवा निवारा शोधायला हालचाल करतात.
- सोपे : कुत्रा पिल्लांना जन्म देतो.
- मध्यम : बेडूक अंडी घालतो.
- परीक्षेसाठी : प्राणी अन्न शोधायला किंवा धोक्यापासून पळायला हालचाल करतात.
प्राणी श्वास घेतात, हालचाल करतात, अंडी घालतात किंवा पिल्लांना जन्म देतात.
सर्व प्राणी पिल्लांना जन्म देतात असे समजणे. अनेक अंडी घालतात.
आठवणीची युक्ती : "श्वास, हालचाल, अंडे किंवा पिल्लू".
फरक ओळखा
| प्राणी | अंडी की पिल्लू? |
|---|---|
| कोंबडी | अंडी |
| साप | अंडी |
| गाय | पिल्लू |
| कुत्रा | पिल्लू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सर्व प्राणी करतात अशा तीन गोष्टी सांगा.
- 2अंडी घालणारे दोन प्राणी सांगा.
- 3पिल्लांना जन्म देणारे दोन प्राणी सांगा.
- 4प्राणी हालचाल का करतात?
- 5प्राणी कुठे हालचाल करू शकतात?
- 6बेडूक अंडी घालतो की पिल्लांना जन्म देतो?
- 7वर्गीकरण करा : मासा, माणूस, कोंबडी, गाय.
- 8प्राणी दगडापेक्षा कसा वेगळा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1श्वास घेणे, हालचाल करणे आणि पिल्ले होणे (अंडी किंवा जन्माने).
- 2कोंबडी आणि साप.
- 3गाय आणि कुत्रा.
- 4अन्न शोधायला, धोक्यापासून पळायला किंवा निवारा शोधायला.
- 5जमिनीवर, पाण्यात आणि हवेत.
- 6अंडी घालतो.
- 7अंडी घालतात : मासा आणि कोंबडी. जन्म देतात : माणूस आणि गाय.
- 8प्राणी श्वास घेतो, स्वतः हालचाल करतो आणि पिल्ले देतो; दगड यांपैकी काहीच करत नाही.
झटपट उजळणी
- वायू आणि धुळीचा ढग (४५० कोटी वर्षे) → सूर्य आणि ग्रह → जलाशय → आदिजीव → बहुपेशीय जीवन.