काळाची विभागणी आणि कालरेषा
शाळेच्या दिवसाला वेळापत्रक असते : तास, सुटी आणि घंटा. इतिहासालाही आपले वेळापत्रक हवे, म्हणजे कोणती घटना आधी झाली आणि किती वर्षांपूर्वी झाली ते सांगता येते.
शतक (century) म्हणजे 100 वर्षे आणि सहस्रक (millennium) म्हणजे 1000 वर्षे. वर्षे एकामागून एक रेषेवर मांडणे म्हणजे कालरेषा (timeline) किंवा एकरेषीय कालविभाजन.
नियम 1 : काळाची लहान एकके — पृथ्वी 24 तासांत एकदा स्वतःभोवती फिरते; सुमारे 12 तास दिवस आणि 12 तास रात्र. 7 दिवस = आठवडा, 2 आठवडे = पंधरवडा, 4 आठवडे = महिना, 12 महिने = वर्ष.
- सोपे : 3 आठवडे = 21 दिवस.
- मध्यम : 2 वर्षे = 24 महिने.
- परीक्षेसाठी : पंधरवडा 14 दिवसांचा, म्हणून 3 पंधरवडे 42 दिवस.
नियम 2 : कालरेषेवरील शतके — 16 वे शतक म्हणजे 1501 ते 1600 ही वर्षे. वर्षाचे शतक शोधायला शेकडा पाहा : 1757 हे 18 व्या शतकात, 1857 हे 19 व्या आणि 1947 हे 20 व्या शतकात. 1900 सारखे 00 वर संपणारे वर्ष संपणाऱ्या शतकाचे असते.
आकृतीत : आकृतीत शेड केलेला भाग (1501–1600) हे 16 वे शतक आहे आणि 1523 वरील बिंदू S त्याच्या आत आहे.
- सोपे : 1757 हे 18 व्या शतकात.
- मध्यम : 1900 हे 19 व्या शतकाचे.
- परीक्षेसाठी : 2001 हे 21 व्या शतकाचे पहिले वर्ष.
नियम 3 : दोन वर्षांमधील काळ — नंतरच्या वर्षातून आधीचे वर्ष वजा करा. 1820 ते 1890 म्हणजे 1890 − 1820 = 70 वर्षे. 1857 ते 1947 म्हणजे 90 वर्षे.
आकृतीत : आकृतीत 1820 ते 1890 हा बाण 1890 − 1820 = 70 वर्षे लांब आहे.
- सोपे : 1950 − 1920 = 30 वर्षे.
- मध्यम : 1947 − 1857 = 90 वर्षे.
- परीक्षेसाठी : 2026 मध्ये 1947 हे 2026 − 1947 = 79 वर्षांपूर्वी.
शतक = 100 वर्षे, सहस्रक = 1000 वर्षे. नंतरचे वर्ष − आधीचे वर्ष = फरक.
1857 ला 18 वे शतक म्हणणे. 1857 हे 19 व्या शतकात (1801–1900) आहे.
आठवणीची युक्ती : "शेकडा + 1 = शतक", म्हणजे 1857 → 18 + 1 = 19 वे.
फरक ओळखा
| एकक | कालावधी |
|---|---|
| पंधरवडा | 2 आठवडे |
| शतक | 100 वर्षे |
| सहस्रक | 1000 वर्षे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पंधरवड्यात किती दिवस?
- 2शतकात किती वर्षे?
- 3सहस्रकात किती वर्षे?
- 41857 कोणत्या शतकात आहे?
- 516 वे शतक कोणत्या वर्षांचे असते?
- 61820 ते 1890 किती वर्षे?
- 71857 आणि 1947 यांत किती वर्षे?
- 82000 हे वर्ष कोणत्या शतकाचे आहे? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 114.
- 2100.
- 31000.
- 419 वे शतक.
- 51501 ते 1600.
- 670.
- 790.
- 820 व्या शतकाचे, कारण 20 वे शतक 1901 ते 2000 आहे.
इसवी सन (Common Era)
काका म्हणतात "माझा जन्म 1990 मध्ये झाला" आणि आजी म्हणते "मंदिर इ.स.पू. 300 मध्ये बांधले", तर दोन तारखांची तुलना कशी कराल? एक समान कालगणना आणि मागे जाण्याचा नियम हवा.
इ.स. (CE, Common Era, म्हणजे AD) सुरुवातीच्या वर्षापासून पुढे वर्षे मोजते. इ.स.पू. (BCE, Before Common Era, म्हणजे BC) त्याआधीची वर्षे मागे मोजते.
नियम 1 : इ.स. आणि इ.स.पू. — AD (Anno Domini) येशू ख्रिस्ताच्या स्मरणार्थ सुरू झाले आणि आपण वापरतो ती कालगणना त्यावर आधारित आहे. पहिले शतक इ.स. म्हणजे इ.स. 1–100 आणि पहिले सहस्रक इ.स. 1–1000. त्याआधीची वर्षे उलट क्रमाने जातात : इ.स.पू. पहिले शतक म्हणजे इ.स.पू. 100–1. महावीर (इ.स.पू. 599–527) आणि बुद्ध (इ.स.पू. 563–483) ही इ.स.पू. तारखांची उदाहरणे.
- सोपे : इ.स. 1947 हे इ.स.पू. 300 नंतर.
- मध्यम : इ.स.चे दुसरे शतक 101–200.
- परीक्षेसाठी : इ.स.पू. पहिले शतक 100–1, मागे मोजलेले.
नियम 2 : आधी काय? — इ.स.पू. मध्ये मोठी संख्या म्हणजे आधीचा काळ. म्हणून इ.स.पू. 350 हे इ.स.पू. 150 च्या आधी. इ.स.पू. रेषेवर दोन खुणांमध्ये दोन्ही बाजूंची वर्षे वाचा आणि संख्या कोणत्या दिशेने जातात ते तपासा. इ.स.पू. मधील घटना इ.स. मधील कोणत्याही घटनेआधी असते. दोन कालगणनांमध्ये वर्ष 0 नाही : इ.स.पू. 1 नंतर इ.स. 1 येते.
आकृतीत : आकृतीत X इ.स.पू. 350 वर आणि Y इ.स.पू. 150 वर आहे, म्हणून X आधी घडले. दोन खुणांमध्ये दोन्ही बाजूंची वर्षे वाचा आणि संख्या कोणत्या दिशेने जातात ते तपासा.
आकृतीत : आकृतीत U (इ.स.पू. 50) तुटक रेषेच्या डावीकडे आणि V (इ.स. 50) उजवीकडे आहे, म्हणून U आधी घडले. दोन कालगणनांमध्ये वर्ष 0 नाही.
- सोपे : इ.स.पू. 500 हे इ.स.पू. 400 आधी.
- मध्यम : इ.स.पू. 20 हे इ.स. 20 आधी.
- परीक्षेसाठी : 100 CE, 100 BCE, 300 BCE क्रमाने : 300 BCE, 100 BCE, 100 CE.
नियम 3 : इ.स.पू. मधील शतके आणि फरक — इ.स.पू. 2 रे शतक म्हणजे 200–101 आणि 1 ले शतक म्हणजे 100–1; 2 रे आधी येते कारण ते अधिक मागे आहे. इ.स.पू. 3 रे शतक म्हणजे 300–201. फरक काढायला मोठ्या संख्येतून लहान संख्या वजा करा : इ.स.पू. 320 ते 185 म्हणजे 320 − 185 = 135 वर्षे.
आकृतीत : आकृतीत पहिला शेड भाग (इ.स.पू. 200 ते 101) इ.स.पू. 2 रे शतक आणि दुसरा (इ.स.पू. 100 ते 1) इ.स.पू. 1 ले शतक आहे. इ.स.पू. 2 रे शतक आधी येते कारण ते अधिक मागे आहे.
आकृतीत : आकृतीत इ.स.पू. 250 ते 110 हा बाण 250 − 110 = 140 वर्षे लांब आहे.
इसवी सन (Common Era)
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : इ.स.पू. 300 हे इ.स.पू. 3 ऱ्या शतकात (300–201).
- मध्यम : 320 BCE − 185 BCE = 135 वर्षे.
- परीक्षेसाठी : बुद्धांचा जन्म इ.स.पू. 563 (इ.स.पू. 6 वे शतक) आणि मृत्यू इ.स.पू. 483 (इ.स.पू. 5 वे शतक).
इ.स. पुढे मोजते, इ.स.पू. मागे. इ.स.पू. मोठी संख्या = आधीचा काळ. वर्ष 0 नाही.
इ.स.पू. 100 हे इ.स.पू. 300 नंतर नाही असे गृहीत धरणे. मागे मोजताना इ.स.पू. 300 आधीचे आहे.
आठवणीची युक्ती : "इ.स.पू. मध्ये संख्या कमी होते = काळ पुढे जातो".
फरक ओळखा
| कालगणना | मोजणी | क्रम |
|---|---|---|
| इ.स.पू. | मागे | 300, 200, 100 BCE |
| इ.स. | पुढे | 100, 200, 300 CE |
| दोन्हींमध्ये | वर्ष 0 नाही | 1 BCE → 1 CE |
सरावासाठी प्रश्न
- 1CE चे पूर्ण रूप काय?
- 2BCE चे पूर्ण रूप काय?
- 3आधी कोणते : 350 BCE की 150 BCE?
- 4आधी कोणते : 50 BCE की 50 CE?
- 5इ.स.पू. 2 ऱ्या शतकात कोणती वर्षे येतात?
- 6आधी कोणते : इ.स.पू. 2 रे की 1 ले शतक?
- 7इ.स.पू. 250 ते 110 किती वर्षे?
- 8महावीर इ.स.पू. 599–527 मध्ये जगले. ते कोणते शतक आणि ते किती वर्षे जगले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1Common Era.
- 2Before Common Era.
- 3350 BCE.
- 450 BCE.
- 5इ.स.पू. 200 ते 101.
- 6इ.स.पू. 2 रे शतक.
- 7250 − 110 = 140.
- 8इ.स.पू. 6 वे शतक; 599 − 527 = 72 वर्षे.
काळाचे मापन आणि वेगवेगळे शक
पत्रावर तुम्ही तारीख लिहिता : दिवस, महिना आणि वर्ष. इतिहासात वेगवेगळ्या लोकांनी वेगवेगळ्या मोठ्या घटनांपासून वर्षे मोजायला सुरुवात केली. या मोजणीच्या पद्धतींना कालगणना किंवा शक म्हणतात.
कालगणना (era) एखाद्या विशेष घटनेपासून वर्षे मोजते. काळाची एकके : सेकंद, मिनिट, तास, दिवस, आठवडा, पंधरवडा, महिना, वर्ष, शतक, सहस्रक.
नियम 1 : कालगणना आणि त्यांच्या घटना — राज्याभिषेक शक : छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक, इ.स. 1674. शालिवाहन शक आणि विक्रम संवत : भारतात वापरले जातात. हिजरी सन : पैगंबर मुहम्मद यांचे स्थलांतर. शहेनशाही सन : पारशी लोक वापरतात.
- सोपे : राज्याभिषेक शक इ.स. 1674 मध्ये सुरू झाला.
- मध्यम : हिजरी सन पैगंबरांच्या स्थलांतराची आठवण ठेवतो.
- परीक्षेसाठी : शहेनशाही सन पारशी वापरतात.
नियम 2 : पार्श्वभूमी आणि रूपांतर — शिवाजी महाराज 1666 मध्ये आग्र्याहून निसटले, 1674 मध्ये राज्याभिषिक्त झाले आणि 1680 मध्ये निधन पावले. शालिवाहन शक वर्ष इ.स. मध्ये बदलायला 78 मिळवा : शक 1596 = 1596 + 78 = इ.स. 1674. विक्रम संवत साठी 57 वजा करा : VS 1731 = 1731 − 57 = इ.स. 1674.
- सोपे : शक 1596 + 78 = इ.स. 1674.
- मध्यम : विक्रम संवत 2083 − 57 = इ.स. 2026.
- परीक्षेसाठी : शक 1948 + 78 = इ.स. 2026.
कालगणना = मोठ्या घटनेपासून मोजणी. शक + 78 = इ.स.; विक्रम संवत − 57 = इ.स.
शक वर्षातून 78 वजा करणे. इ.स. साठी 78 मिळवा.
आठवणीची युक्ती : "शक + 78 = इ.स.".
फरक ओळखा
| कालगणना | कशाची आठवण |
|---|---|
| राज्याभिषेक शक | शिवरायांचा राज्याभिषेक, इ.स. 1674 |
| शालिवाहन शक | CE = Shaka + 78 |
| विक्रम संवत | CE = VS − 57 |
| हिजरी | पैगंबरांचे स्थलांतर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1धड्यातील काळाची एकके लहानापासून मोठ्यापर्यंत सांगा.
- 2तारखेचे तीन भाग कोणते?
- 3शिवरायांच्या राज्याभिषेकाची आठवण कोणती कालगणना ठेवते?
- 4शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कोणत्या वर्षी झाला?
- 5पारशी कोणती कालगणना वापरतात?
- 6शक 1948 इ.स. मध्ये बदला.
- 7विक्रम संवत 2083 इ.स. मध्ये बदला.
- 8शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक 1674 मध्ये झाला आणि निधन 1680 मध्ये. ते राज्याभिषिक्त राजा म्हणून किती वर्षे राहिले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सेकंद, मिनिट, तास, दिवस, आठवडा, पंधरवडा, महिना, वर्ष, शतक, सहस्रक.
- 2दिवस, महिना आणि वर्ष.
- 3राज्याभिषेक शक.
- 4इ.स. 1674.
- 5शहेनशाही सन.
- 61948 + 78 = इ.स. 2026.
- 72083 − 57 = इ.स. 2026.
- 81680 − 1674 = 6 वर्षे.
ऐतिहासिक कालखंड
पृथ्वीचे संपूर्ण आयुष्य एक खूप लांब चित्रपट मानला तर माणसाने लिहून ठेवलेला भाग फक्त शेवटच्या काही सेकंदांचा असेल. त्याआधी अक्षरे किंवा पुस्तके नव्हती.
सूर्यमाला सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी बनली. इतिहासाचे दोन कालखंड : प्रागैतिहासिक (prehistoric, लिखित नोंदी नाहीत) आणि ऐतिहासिक (historic, लिखित नोंदी उपलब्ध).
नियम 1 : दोन कालखंड — प्रागैतिहासिक काळात लिखित नोंदी नाहीत, म्हणून आपण त्याबद्दल हत्यारे, हाडे आणि चित्रांवरून शिकतो. ऐतिहासिक काळात शिलालेख आणि ग्रंथांसारख्या लिखित नोंदी आहेत. लेखन फक्त सुमारे 5000 वर्षांपूर्वी सुरू झाले, म्हणून ऐतिहासिक काळ पृथ्वीच्या 4.5 अब्ज वर्षांतील अगदी छोटा भाग आहे.
- सोपे : पाषाणयुगातील हत्यारे प्रागैतिहासिक काळाची.
- मध्यम : शिलालेख ऐतिहासिक काळाचा.
- परीक्षेसाठी : 4.5 अब्ज म्हणजे 4500 दशलक्ष वर्षे, पण लेखन फक्त सुमारे 5000 वर्षे जुने.
प्रागैतिहासिक = लिखित नोंदी नाहीत; ऐतिहासिक = लिखित नोंदी आहेत.
प्रागैतिहासिक म्हणजे माणसे नव्हती असे समजणे. माणसे होती, पण लेखन नव्हते.
आठवणीची युक्ती : "लिखित नोंद नाही = प्राग, आहे = ऐतिहासिक".
फरक ओळखा
| कालखंड | लिखित नोंदी | माहिती कशातून |
|---|---|---|
| प्रागैतिहासिक | नाहीत | हत्यारे, हाडे, चित्रे |
| ऐतिहासिक | आहेत | शिलालेख, ग्रंथ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूर्यमाला किती जुनी आहे?
- 2इतिहासाचे दोन कालखंड सांगा.
- 3कोणत्या कालखंडात लिखित नोंदी आहेत?
- 4प्रागैतिहासिक काळाबद्दल आपण कसे शिकतो?
- 5पाषाणयुगीन हत्यार प्रागैतिहासिक की ऐतिहासिक काळाचे चिन्ह?
- 6प्रागैतिहासिक काळात माणसे राहत होती का?
- 7लेखन सुमारे 5000 वर्षांपूर्वी सुरू झाले. सूर्यमाला अंदाजे किती पट जुनी?
- 8पृथ्वीच्या वयात ऐतिहासिक काळ अगदी छोटा का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे 4.5 अब्ज वर्षे.
- 2प्रागैतिहासिक आणि ऐतिहासिक.
- 3ऐतिहासिक कालखंडात.
- 4हत्यारे, हाडे आणि चित्रांवरून.
- 5प्रागैतिहासिक.
- 6होय, पण त्यांनी लेखन ठेवले नाही.
- 74,500,000,000 ÷ 5000 = 9,00,000 पट.
- 8लेखन फक्त सुमारे 5000 वर्षांपूर्वी सुरू झाले, पण पृथ्वी 4.5 अब्ज वर्षे जुनी आहे.
कालमापन पद्धती
डॉक्टर दातांवरून मुलाचे वय ओळखतात आणि वनअधिकारी तोडलेल्या झाडाची वलये मोजतात. जुन्या वस्तूंचे वय शोधायला शास्त्रज्ञांकडेही अशाच पद्धती आहेत.
कालनिश्चिती पद्धती (dating methods) माती-थर आणि अवशेषांचे वय ठरवतात. दोन पद्धती : कार्बन-14 विश्लेषण आणि वृक्षवलय विश्लेषण (dendrochronology).
नियम 1 : कार्बन-14 — विलार्ड लिबी यांनी कार्बन-14 पद्धत शोधली आणि ती सुमारे 60,000 वर्षांपर्यंतच्या वस्तूंचे वय ठरवते. सजीव C-14 घेतो, पण मृत्यूनंतर त्यातील C-14 हळूहळू कमी होतो. शिल्लक असलेला भाग मोजून वय कळते. सुमारे प्रत्येक 5730 वर्षांनी त्याचे प्रमाण निम्मे होते.
- सोपे : मृत्यूनंतर C-14 कमी होतो.
- मध्यम : 5730 वर्षांनी निम्मा C-14 उरतो.
- परीक्षेसाठी : 2 × 5730 = 11,460 वर्षांनी एक-चतुर्थांश उरतो.
नियम 2 : वृक्षवलये आणि सोडवलेले उदाहरण — झाड दरवर्षी एक वलय वाढवते, म्हणून तोडलेल्या झाडाची वलये मोजून वय कळते : 120 वलये म्हणजे सुमारे 120 वर्षे. 5000 वर्षे जुने आढळलेले मडके इ.स. सुरू होण्याआधी सुमारे 5000 − 2026 = 2974 वर्षे आधीचे, म्हणजे सुमारे इ.स.पू. 3000.
- सोपे : एक वलय = एक वर्ष.
- मध्यम : 85 वलये म्हणजे सुमारे 85 वर्षे.
- परीक्षेसाठी : 5000 वर्षे जुने मडके सुमारे इ.स.पू. 3000 चे (5000 − 2026 ≈ 2974).
C-14 मृत सजीवांसाठी सुमारे 60,000 वर्षांपर्यंत; वृक्षवलये वर्षे मोजतात.
दगडावर C-14 वापरणे. ते फक्त कधीकाळी सजीव असलेल्या गोष्टींसाठी चालते.
आठवणीची युक्ती : "वलय = वर्ष, C-14 = निम्मे होते".
फरक ओळखा
| पद्धत | कशासाठी |
|---|---|
| कार्बन-14 | मृत सजीव (हाडे, लाकूड) सुमारे 60,000 वर्षांपर्यंत |
| वृक्षवलये | झाडांचे आणि त्यांच्या लाकडाचे वय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दोन कालनिश्चिती पद्धती सांगा.
- 2कार्बन-14 पद्धत कोणी शोधली?
- 3सजीव मेल्यावर C-14 चे काय होते?
- 4C-14 पद्धतीने किती वर्षांपर्यंतच्या वस्तूंचे वय ठरते?
- 560 वर्षांच्या झाडाला किती वलये असतात?
- 6सुमारे 5730 वर्षांनी किती C-14 उरतो?
- 7सुमारे 11,460 वर्षांनी किती C-14 उरतो?
- 8एक मडके 5000 वर्षे जुने आहे. ते अंदाजे कोणत्या इ.स.पू. वर्षी बनले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कार्बन-14 विश्लेषण आणि वृक्षवलय विश्लेषण.
- 2विलार्ड लिबी.
- 3तो हळूहळू कमी होतो.
- 4सुमारे 60,000 वर्षे.
- 5सुमारे 60.
- 6निम्मा.
- 7एक-चतुर्थांश (निम्म्याचा निम्मा).
- 8सुमारे 5000 − 2026 ≈ 2974, म्हणजे सुमारे इ.स.पू. 3000.
झटपट उजळणी
- शतक १०० वर्षे; सहस्रक १००० वर्षे; इ.स. पुढे मोजतात, इ.स.पू. उलट मोजतात.
- प्रागैतिहासिक = लिखित नोंदी नाहीत; ऐतिहासिक = लिखित नोंदी आहेत.
- कालमापन : कार्बन-१४ आणि वृक्षवलये.