धडा १: इतिहास म्हणजे काय?

नियम 1 : तीन काळांचे शब्द — "काल" आणि "गेल्या वर्षी" भूतकाळ दाखवतात. "आज" आणि "या वर्षी" वर्तमानकाळ दाखवतात. "उद्या" आणि "पुढच्या वर्षी" भविष्यकाळ दाखवतात.

आकृतीत : आकृतीत काळ भूतकाळ (गेलेला), वर्तमानकाळ (आता) आणि भविष्यकाळ (येणारा) असा विभागला आहे.

• सोपे : "गेल्या आठवड्यात" हा भूतकाळ.
• मध्यम : "या महिन्यात" हा वर्तमानकाळ.
• परीक्षेसाठी : "पुढची दिवाळी" हा भविष्यकाळ.

नियम 2 : वर्षे मोजणे — आज तुम्ही 10 वर्षांचे असाल तर तुमचा जन्म 10 वर्षांपूर्वी झाला आणि 10 वर्षांनी तुम्ही 20 वर्षांचे व्हाल. जन्माचे वर्ष भूतकाळ, आजचा दिवस वर्तमान आणि विसावा वाढदिवस भविष्य.

• सोपे : आता वय 9 म्हणजे जन्म 9 वर्षांपूर्वी.
• मध्यम : आता वय 11 : 4 वर्षांनी तुम्ही 15 वर्षांचे.
• परीक्षेसाठी : आज 12 वर्षांचा मुलगा 5 वर्षांपूर्वी 7 वर्षांचा होता.

फरक ओळखा

नियम 1 : इतिहास पुराव्यावर आधारित — भूतकाळातील घटना प्रयोगात पुन्हा घडवता येत नाहीत. पण इतिहासकार पुरावे गोळा करणे, तपासणे आणि जुळवणे यासाठी वैज्ञानिक पद्धत वापरतो. इतिहास फक्त कल्पनेवर लिहिला जात नाही.

आकृतीत : आकृतीत इतिहासकार भूतकाळाबद्दल लिहिण्याआधी पुरावे गोळा करून तपासतो.

• सोपे : इतिहासकाराला पुरावा हवा.
• मध्यम : केवळ कल्पनेतील गोष्ट इतिहास नाही.
• परीक्षेसाठी : घटना पुन्हा घडवता येत नसल्या तरी इतिहास वैज्ञानिक पद्धत वापरतो.

नियम 2 : तीन पायऱ्या — पायरी 1 : जुन्या वस्तू, पत्रे आणि कथा गोळा करणे. पायरी 2 : कोणत्या खऱ्या आहेत ते तपासणे. पायरी 3 : क्रमाने जुळवून वर्णन लिहिणे.

• सोपे : गोळा करणे ही पायरी 1.
• मध्यम : पत्र खरे आहे का ते पाहणे म्हणजे तपासणे.
• परीक्षेसाठी : घटना क्रमाने लिहिणे ही शेवटची पायरी.

फरक ओळखा

नियम 1 : भौतिक आणि लिखित साधने — भौतिक साधने म्हणजे वस्तू : नाणी, मडकी, किल्ले, स्तंभ आणि लेणी. लिखित साधने म्हणजे पत्रे, ताम्रपट, शिलालेख, पुस्तके आणि चरित्रे.

आकृतीत : आकृतीत इतिहासाची साधने तीन प्रकारची : भौतिक, लिखित आणि मौखिक.

• सोपे : नाणे हे भौतिक साधन.
• मध्यम : लेख असलेला ताम्रपट लिखित साधन.
• परीक्षेसाठी : किल्ला आणि लेणे ही भौतिक साधने.

नियम 2 : मौखिक साधने आणि जुळवणी — मौखिक साधने म्हणजे तोंडी चालत आलेल्या लोककथा आणि पारंपरिक गीते. इतिहासकार तिन्ही प्रकारचे पुरावे गोळा करतो, तपासतो, घटना क्रमाने लावतो आणि मग वर्णन लिहितो.

• सोपे : लोकगीत हे मौखिक साधन.
• मध्यम : पुस्तक लिखित; स्तंभ भौतिक.
• परीक्षेसाठी : पूर्ण चित्र मिळण्यासाठी इतिहासकार तिन्ही प्रकार एकत्र वापरतो.

फरक ओळखा

नियम 1 : इतिहास का शिकतो — महान व्यक्तींची जीवनकथा आपल्याला प्रेरणा देतात. इतिहास संस्कृतींमधील देवाणघेवाण दाखवतो, उदा. लोकांनी एकमेकांकडून कला आणि कल्पना कशा शिकल्या. तो जुन्या चुका टाळायलाही मदत करतो.

• सोपे : इतिहास आपल्याला प्रेरणा देतो.
• मध्यम : संस्कृती एकमेकांकडून शिकल्या.
• परीक्षेसाठी : प्रगतीला काय मदत करते आणि काय अडथळा ते इतिहास दाखवतो.

नियम 2 : प्रत्येकाचा इतिहास — प्रत्येक गाव, शहर आणि देशाचा स्वतःचा इतिहास असतो. प्रत्येक शास्त्राचाही इतिहास असतो. उदा. तुमच्या शाळेचा इतिहास म्हणजे ती कशी सुरू झाली आणि वाढली त्याची कथा.

• सोपे : तुमच्या गावाचा इतिहास आहे.
• मध्यम : विज्ञानाचाही इतिहास आहे.
• परीक्षेसाठी : मोठ्यांना शाळा कशी सुरू झाली ते विचारा; तोच तिचा इतिहास.

फरक ओळखा

नियम 1 : घटनांची साखळी — भूत, वर्तमान आणि भविष्य घटनांच्या साखळीने जोडलेले आहेत. 15 ऑगस्ट 1947 चे स्वातंत्र्य लोकांच्या दीर्घ लढ्याचा परिणाम होते. त्याआधी 1942 च्या छोडो भारत आंदोलनाने संपूर्ण देश ढवळून निघाला होता. त्यानंतर भारताने संविधान स्वीकारले, जे 26 जानेवारी 1950 रोजी लागू झाले.

• सोपे : स्वातंत्र्य 15 ऑगस्ट 1947 रोजी मिळाले.
• मध्यम : छोडो भारत (1942) स्वातंत्र्याआधी झाले.
• परीक्षेसाठी : संविधान 26 जानेवारी 1950 ला लागू झाले, स्वातंत्र्यानंतर.

नियम 2 : शोध आणि उत्खनन — माणसाने हत्यारे बनवली, अग्नी वापरला आणि चाकाचा शोध लावला; प्रत्येक पिढीने आधीच्या शोधांवर पुढे काम केले. पुरातत्त्वज्ञ थरांनुसार काळजीपूर्वक खोदतात आणि जे सापडते त्याची नोंद करतात, म्हणजे गाडलेले अवशेष प्राचीन लोक कसे जगत ते सांगतात.

आकृतीत : आकृतीत पुरातत्त्वशास्त्र प्राचीन अवशेष खोदून काढते आणि लोक पूर्वी कसे जगत ते अभ्यासते.

• सोपे : चाक हा जुना शोध.
• मध्यम : उत्खनन म्हणजे काळजीपूर्वक खोदणे.
• परीक्षेसाठी : पुरातत्त्वशास्त्र प्राचीन अवशेषांवरून पूर्वीच्या संस्कृती शिकते.

फरक ओळखा