धडा १०: ऐतिहासिक कालखंड

नियम 1 : लेखन आणि ऐतिहासिक काळ — ऐतिहासिक काळासाठी शिलालेख, हस्तलिखिते आणि ग्रंथ अशा लिखित नोंदी उपलब्ध आहेत. सर्व प्राचीन संस्कृतींमध्ये लेखनकला विकसित झाली. या संस्कृतींच्या उदयाबरोबर नवाश्मयुग संपले आणि ऐतिहासिक काळ सुरू झाला.

आकृतीत : आकृतीत लेखनामुळे नोंदी ठेवल्या गेल्या आणि ऐतिहासिक काळ सुरू झाला.

• सोपे : शिलालेख ही लिखित नोंद.
• मध्यम : लेखन म्हणजे ऐतिहासिक काळाची सुरुवात.
• परीक्षेसाठी : सर्व प्राचीन संस्कृतींमध्ये लेखन विकसित झाले.

नियम 2 : संस्कृती म्हणजे काय — माणूस आपल्या परिसरात बदल करतो, अन्न शिजवतो, मातीपासून मडकी व विटा बनवतो आणि सुताचे कापड विणतो. यासाठी कौशल्य, विचार आणि नियोजन लागते, आणि त्यातून कला निर्माण झाल्या, ज्या प्रत्येक पिढीने पुढच्या पिढीला दिल्या आणि भाषा समृद्ध होत गेली. हे वारशाने आलेले ज्ञान आणि त्यावर आधारलेली जीवनपद्धती म्हणजे संस्कृती.

आकृतीत : आकृतीत संस्कृती म्हणजे आपल्याला वारशाने मिळालेले : कला, कौशल्ये, परंपरा आणि त्यांवर आधारलेली जीवनपद्धती.

• सोपे : स्वयंपाक आणि विणकाम ही कौशल्ये.
• मध्यम : पुढच्या पिढीला दिलेली कौशल्ये मिळून संस्कृती बनते.
• परीक्षेसाठी : संस्कृतीत कला, कौशल्ये, परंपरा आणि जीवनपद्धती येतात.

नियम 3 : नद्या आणि संस्कृती — नवाश्मयुगीन संस्कृती शेतीवर आधारित होत्या. शेतीला सुपीक माती आणि नेहमी पाणी हवे, म्हणून गावे नदीकाठी वसली आणि संस्कृती त्यांच्या काठावर फुलल्या.

• सोपे : गावे नदीकाठी वसली.
• मध्यम : शेतीला माती आणि पाणी हवे.
• परीक्षेसाठी : नद्यांनी शेतीला पाणी दिले, म्हणून संस्कृती त्यांच्याजवळ फुलल्या.

फरक ओळखा

नियम 1 : संस्कृती का उदयाला आल्या — नवाश्मयुगीन संस्कृती हळूहळू आद्य नागरी संस्कृतींमध्ये बदलल्या. मुख्य कारणे : कौशल्यांमुळे वाढलेले उत्पादन, चाकाचा वापर, भरभराटीचा व्यापार आणि विकसित लिपी. चारही संस्कृती साधारण एकाच काळात, सुमारे इ.स.पू. 3000 मध्ये, नदीखोऱ्यांत अस्तित्वात आल्या.

आकृतीत : आकृतीत चार आद्य नागरी संस्कृती एकाच सुमारास नदीखोऱ्यांत वाढल्या.

• सोपे : आद्य संस्कृती चार होत्या.
• मध्यम : त्या सुमारे इ.स.पू. 3000 मध्ये उदयाला आल्या.
• परीक्षेसाठी : उत्पादन, चाक, व्यापार आणि लिपी यांमुळे त्या उदयाला आल्या.

नियम 2 : आद्य संस्कृतींची वैशिष्ट्ये — त्यांच्यात नदीकाठी कायमच्या वस्त्या, तांबे आणि कांस्याचा वापर, विशेष कारागीर, सिंचनासाठी केंद्रीय नियंत्रणाखालील पाणीपुरवठा, अतिरिक्त उत्पादन, विकसित लिपी, चाकांची वाहने आणि जलमार्गांनी लांबचा व्यापार, तटबंदी व पक्क्या रस्त्यांची नियोजित शहरे, सुंदर इमारती व शिल्पे, आणि गणित, खगोलशास्त्र व वैद्यकात प्रगती होती.

आकृतीत : आकृतीत ही वैशिष्ट्ये चारही संस्कृतींत दिसली.

• सोपे : शहरांत पक्क्या रस्त्यांची सोय होती.
• मध्यम : कारागीर प्रत्येकी एकाच कलेत तज्ज्ञ होते.
• परीक्षेसाठी : विकसित लिपी आणि लांबचा व्यापार चारही संस्कृतींत समान होते.

फरक ओळखा

नियम 1 : मेसोपोटेमिया — तिथली महान शहरे ऊर, उरुक आणि निप्पूर. तिथल्या चार संस्कृती : सुमेरियन, अक्कडियन, बॅबिलोनियन आणि असिरियन. अक्कडियन सम्राट सार्गॉनच्या काळात हडप्पा संस्कृतीशी व्यापार भरभराटीला आला. बॅबिलोनचा राजा हमुराबी (इ.स.पू. 1792–1750) याने प्रसिद्ध लिखित कायदासंहिता दिली.

आकृतीत : आकृतीत मेसोपोटेमिया म्हणजे दोन नद्यांमधील प्रदेश.

• सोपे : ऊर आणि उरुक ही मेसोपोटेमियातील शहरे.
• मध्यम : हमुराबीने बॅबिलोनवर राज्य केले.
• परीक्षेसाठी : हमुराबीने 1792 − 1750 = 42 वर्षे राज्य केले (इ.स.पू. तारखा).

नियम 2 : इजिप्त — नाईलला दरवर्षी पूर येतो आणि पुराच्या गाळाने जमीन सुपीक होते. इजिप्शियन लोकांनी सिंचनासाठी पुराचे पाणी साठवायला छोटे बांध बांधले. ते पिरॅमिड व मंदिरे, जहाजे, गणित, वैद्यक आणि पपायरसपासून कागद बनवण्यासाठी प्रसिद्ध होते. त्यांच्या राजांना फॅरो म्हणत.

आकृतीत : आकृतीत दरवर्षीच्या नाईलच्या पुराने इजिप्तची जमीन सुपीक केली.

• सोपे : इजिप्तचे राजे फॅरो.
• मध्यम : पपायरसपासून कागद बनवला जाई.
• परीक्षेसाठी : पुराच्या गाळाने नाईलकाठची जमीन सुपीक झाली.

नियम 3 : चीन — चिनी संस्कृती ह्वांग हो खोऱ्यात विकसित झाली. परंपरेनुसार राजा ह्वांगदी याने शेती, पशुपालन, चाकांच्या गाड्या, रथ, नावा आणि कपडे आणले, आणि त्याच्या राणीने रेशीम तयार करण्याचा शोध लावला. महत्त्वाची शहरे लुओयांग, बीजिंग आणि चांग-आन.

आकृतीत : आकृतीत चिनी संस्कृती ह्वांग हो खोऱ्यात वाढली.

• सोपे : रेशीम चीनमधून आले.
• मध्यम : ह्वांग हो खोरे चिनी संस्कृतीचे घर.
• परीक्षेसाठी : लुओयांग, बीजिंग आणि चांग-आन ही महत्त्वाची चिनी शहरे.

फरक ओळखा

नियम 1 : स्थळे आणि शोध — हडप्पा (पंजाब) आणि मोहेंजोदडो (सिंध), जे आता पाकिस्तानात आहेत, प्रथम सापडले. लोथल आणि धोलावीरा (गुजरात) आणि कालीबंगन (राजस्थान) ही भारतातील प्रसिद्ध स्थळे. हडप्पाचे उत्खनन 1921 मध्ये आणि मोहेंजोदडोचे 1922 मध्ये सुरू झाले. 1924 मध्ये सर जॉन मार्शल यांनी जगाला जाहीर केले की एक नवी प्राचीन संस्कृती सापडली आहे.

• सोपे : हडप्पा प्रथम सापडले.
• मध्यम : लोथल गुजरातमध्ये आहे.
• परीक्षेसाठी : उत्खनन 1921–22 मध्ये सुरू झाले, म्हणजे 2026 − 1921 = 105 वर्षांपूर्वी.

नियम 2 : नगर नियोजन आणि कला — समांतर रस्ते काटकोनात ओलांडत असल्याने घरे ठोकळ्यांत होती. प्रचंड धान्यकोठारे, प्रत्येक घरात स्नानगृह व शौचालय, झाकलेल्या गटारी आणि खाजगी व सार्वजनिक विहिरी होत्या. शहरे दोन ते चार तटबंदी असलेल्या भागांत विभागलेली होती. मडकी चांगली भाजलेली, लाल आणि पिंपळपान व माशाच्या खवल्यांच्या नक्षीची होती. कारागीर कांस्याच्या वस्तू आणि अर्धमौल्यवान दगडांचे मणी बनवत, जे मेसोपोटेमियात हवे होते. लोक "पशुपती" आणि मातृदेवीची पूजा करत.

आकृतीत : आकृतीत हडप्पाची शहरे नियोजित होती; काटकोनात ओलांडणारे रस्ते, धान्यकोठारे, स्नानगृहे आणि झाकलेल्या गटारी.

आकृतीत : आकृतीत हडप्पाचे कारागीर मेसोपोटेमियात मागणी असलेल्या वस्तू बनवत.

• सोपे : प्रत्येक घरात स्नानगृह होते.
• मध्यम : रस्ते काटकोनात ओलांडत.
• परीक्षेसाठी : मणी आणि कांस्य वस्तू मेसोपोटेमियाला विकल्या जात.

फरक ओळखा

नियम 1 : खेळ आणि पटावरचे खेळ — शिकार आणि कुस्ती हे महत्त्वाचे खेळ होते. पट आणि सोंगट्यांचे खेळ लोकप्रिय होते. इजिप्तमध्ये बुद्धिबळासारखा "सेनात" हा खेळ खेळला जाई. हडप्पाच्या खेळण्यांमध्ये भिंगऱ्या, शिट्ट्या, खुळखुळे आणि बैलगाड्या होत्या.

आकृतीत : आकृतीत आद्य संस्कृतींतील लोकांना खेळ, पटावरचे खेळ आणि खेळणी आवडत.

• सोपे : मुलांकडे खेळण्यातल्या बैलगाड्या होत्या.
• मध्यम : कुस्ती हा महत्त्वाचा खेळ होता.
• परीक्षेसाठी : "सेनात" हा बुद्धिबळासारखा इजिप्शियन खेळ.

नियम 2 : संगीत आणि नृत्य — संगीत आणि नृत्य उत्सवांचा अविभाज्य भाग होते. मेसोपोटेमियात बालाग नावाचे तंतुवाद्य लोकप्रिय होते. सुमारे इ.स.पू. 2650 मधील 11 तारांचे सोन्याचे बालाग ऊर येथे राणी पुआबी हिच्या कबरीत सापडले. मोहेंजोदडो येथे सापडलेली कांस्याची नर्तिकेची मूर्ती हडप्पा जीवनातील नृत्याचे महत्त्व दाखवते.

आकृतीत : आकृतीत संगीत आणि नृत्य उत्सवांचा भाग होते.

• सोपे : बालाग हे वाद्य आहे.
• मध्यम : मोहेंजोदडो येथे कांस्याची नर्तिका सापडली.
• परीक्षेसाठी : सोन्याचे बालाग ऊर येथे राणी पुआबीच्या कबरीत सापडले.

फरक ओळखा