K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · रसायनशास्त्र

धडा १३: अमिने

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

वर्गीकरण आणि नामकरण

रोजच्या जीवनातून

माशाचा खराब वास (ट्रायमिथाइलॲमाइन) आणि निळा-जांभळा रंग देणारा ॲनिलीन — दोन्ही ॲमाइन.

सोपी व्याख्या

ॲमाइन म्हणजे NH₃ मधील H ऐवजी अल्किल/अरिल गट. N ला जोडलेल्या C च्या संख्येने 1°, 2°, 3°.

ॲमाइन वर्गॲमाइन : वर्ग आणि नावे1°CH₃CH₂NH₂इथेनॅमाइन2°(CH₃)₂NHN-मिथाइलमेथॅनॅमाइन3°(CH₃)₃NN,N-डायमिथाइलमेथॅनॅमाइनअरोमॅटिक 1°C₆H₅NH₂बेंझीनॅमाइन (ॲनिलीन)बेंझिलिकC₆H₅CH₂NH₂फेनिलमेथॅनॅमाइन1° : –NH₂ · 2° : >NH · 3° : N ला 3 C (N वरील C संख्या)नाव : अल्केनच्या e ऐवजी 'ॲमाइन'

आकृतीत : वर्ग आणि नावे.

नियम 1 : वर्गीकरण — 1° RNH₂, 2° R₂NH, 3° R₃N. (अल्कोहोलपेक्षा वेगळे : येथे N ला जोडलेले C मोजतात.)

  • सोपे : CH₃NH₂ 1°.
  • मध्यम : (CH₃)₂NH 2°.
  • परीक्षेसाठी : (CH₃)₃N 3°.

नियम 2 : IUPAC नामकरण — अल्केनच्या e ऐवजी 'ॲमाइन'; N वरील दुसरा गट 'N-' ने. उदा. CH₃NHC₂H₅ = N-मिथाइलइथॅनॅमाइन.

  • सोपे : CH₃CH₂CH₂NH₂ = प्रोपॅन-1-ॲमाइन.
  • मध्यम : (CH₃)₂CHNH₂ = प्रोपॅन-2-ॲमाइन.
  • परीक्षेसाठी : C₆H₅NH₂ = बेंझीनॅमाइन (ॲनिलीन).

नियम 3 : रचना — N sp³, पिरॅमिडल, एक एकाकी e⁻ जोडी; C–N–C कोन ≈ 108°. ही जोडी क्षारकता देते.

  • सोपे : NH₃ कोन 107°.
  • मध्यम : जोडी = क्षारकता.
  • परीक्षेसाठी : ॲनिलीनमध्ये N जवळजवळ सपाट.

तर्क : (C₂H₅)₂NCH₃ चे वर्ग/नाव

  • पायरी 1 : N ला 3 C (2 इथाइल + 1 मिथाइल) ⇒ 3°.
  • पायरी 2 : मुख्य साखळी इथेन.
  • पायरी 3 : नाव N-इथाइल-N-मिथाइलइथॅनॅमाइन.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) C₆H₅NH₂ चे नाव? 1) बेंझीनॅमाइन 2) फिनॉल 3) बेंझिलॲमाइन 4) टॉल्यूइन — उत्तर : 1).
  • CET 2) (CH₃)₂NH कोणत्या वर्गाचे? 1) 1° 2) 2° 3) 3° 4) 4° — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: रंग, औषधे, कीटकनाशके, नायलॉन.

लक्षात ठेवा

ॲमाइन : N ला जोडलेले C = वर्ग; नाव 'ॲमाइन'.

सामान्य चूक

अल्कोहोलप्रमाणे C–NH₂ च्या C ला जोडलेले C मोजणे.

CET सापळा

अल्कोहोलमध्ये 'C–OH वरील C', ॲमाइनमध्ये 'N वरील C'.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "N वर किती C, तितके अंश".

फरक ओळखा

वर्गसूत्रN–H
1°RNH₂2
2°R₂NH1
3°R₃N0

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 11°, 2°, 3° ॲमाइन म्हणजे?
  2. 2CH₃NHC₂H₅ चे नाव.
  3. 3ॲनिलीनचे IUPAC नाव.
मध्यम
  1. 4N ची संकरण अवस्था?
  2. 5(CH₃)₃N चा प्रकार?
  3. 6प्रोपॅन-2-ॲमाइनचे सूत्र.
आव्हानात्मक
  1. 7एकाकी जोडीमुळे काय?
  2. 8बेंझिलॲमाइन आणि ॲनिलीन फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1N ला 1, 2, 3 C.
  2. 2N-मिथाइलइथॅनॅमाइन.
  3. 3बेंझीनॅमाइन.
  4. 4sp³.
  5. 53°.
  6. 6(CH₃)₂CHNH₂.
  7. 7क्षारकता.
  8. 8NH₂ वलयावर वि. CH₂ वर.

ॲमाइनची निर्मिती

रोजच्या जीवनातून

औषधे आणि रंग बनवणारे कारखाने नायट्रोबेंझीनपासून ॲनिलीन बनवतात.

सोपी व्याख्या

मार्ग : नायट्रो क्षपण, नायट्रिल/अमाइड क्षपण, हॉफमन ब्रोमामाइड, गॅब्रिएल, ॲमोनोलिसिस.

निर्मितीॲमाइनची निर्मितीRX + NH₃ (जास्त)हॉफमन ॲमोनोलिसिस ⇒ मिश्रणRCN + LiAlH₄ / H₂, NiRCH₂NH₂ (C +1)RCONH₂ + LiAlH₄RCH₂NH₂ (C तेच)RCONH₂ + Br₂ + 4NaOHहॉफमन ब्रोमामाइड ⇒ RNH₂ (C –1)फ्थॅलिमाइड-K + RX ⇒ NaOHगॅब्रिएल ⇒ शुद्ध 1°ArNO₂ + Sn/HCl किंवा H₂, PdArNH₂ (ॲनिलीन)गॅब्रिएल आणि हॉफमन ब्रोमामाइड फक्त 1° ॲमाइन देतात

आकृतीत : निर्मिती मार्ग.

नियम 1 : क्षपण — ArNO₂ + Sn/HCl ⇒ ArNH₂. RCN + LiAlH₄ ⇒ RCH₂NH₂ (C +1). RCONH₂ + LiAlH₄ ⇒ RCH₂NH₂ (C तेच).

  • सोपे : 12.3 g नायट्रोबेंझीन ⇒ 9.3 g ॲनिलीन.
  • मध्यम : CH₃CN ⇒ C₂H₅NH₂.
  • परीक्षेसाठी : CH₃CONH₂ ⇒ C₂H₅NH₂.

नियम 2 : हॉफमन ब्रोमामाइड — RCONH₂ + Br₂ + 4NaOH ⇒ RNH₂ + Na₂CO₃ + 2NaBr + 2H₂O. एक C कमी.

  • सोपे : CH₃CONH₂ ⇒ CH₃NH₂.
  • मध्यम : 5.9 g ॲसिटामाइड ⇒ 3.1 g CH₃NH₂.
  • परीक्षेसाठी : बेंझामाइड ⇒ ॲनिलीन.

नियम 3 : गॅब्रिएल आणि ॲमोनोलिसिस — फ्थॅलिमाइड-K + RX ⇒ N-अल्किल ⇒ NaOH ⇒ शुद्ध 1° RNH₂. RX + NH₃ ⇒ 1°, 2°, 3° आणि 4° मिश्रण.

  • सोपे : गॅब्रिएल : ArX वर चालत नाही.
  • मध्यम : शुद्ध 1° फक्त गॅब्रिएल.
  • परीक्षेसाठी : ॲमोनोलिसिस ⇒ मिश्रण.

गणना : 12.3 g नायट्रोबेंझीनपासून ॲनिलीन

  • पायरी 1 : n = 12.3 ÷ 123.1 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 1 : 1 ⇒ 0.1 mol ॲनिलीन.
  • पायरी 3 : M = 93.1 ⇒ 9.3 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) हॉफमन ब्रोमामाइडमध्ये C संख्या? 1) 1 ने कमी 2) तीच 3) 1 ने जास्त 4) दुप्पट — उत्तर : 1).
  • CET 2) शुद्ध 1° ॲमाइन कशाने? 1) गॅब्रिएल 2) ॲमोनोलिसिस 3) क्षपण 4) नायट्रेशन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषधे, रंग, पॉलिमर.

लक्षात ठेवा

नायट्रिल +1 C; हॉफमन –1 C; गॅब्रिएल = शुद्ध 1°.

सामान्य चूक

हॉफमनमध्ये C संख्या तीच मानणे.

CET सापळा

गॅब्रिएल आणि हॉफमन दोन्ही फक्त 1° देतात; 2° किंवा 3° नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "हॉफमन = एक C हरवला".

फरक ओळखा

मार्गC
RCN + LiAlH₄+1
हॉफमन–1
अमाइड + LiAlH₄0

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1हॉफमन ब्रोमामाइड लिहा.
  2. 2गॅब्रिएल संश्लेषण.
  3. 3नायट्रोबेंझीन ⇒ ॲनिलीन.
मध्यम
  1. 4ॲमोनोलिसिसचा तोटा.
  2. 5CH₃CN ⇒ ?
  3. 65.9 g ॲसिटामाइड ⇒ ?
आव्हानात्मक
  1. 7गॅब्रिएल ArX वर का नाही?
  2. 8दोन क्षपण अभिकर्मक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1RCONH₂ ⇒ RNH₂ (–1 C).
  2. 2फ्थॅलिमाइड + RX ⇒ RNH₂.
  3. 3Sn/HCl.
  4. 4मिश्रण.
  5. 5C₂H₅NH₂.
  6. 63.1 g.
  7. 7SN2 अरिल हॅलाइडवर होत नाही.
  8. 8LiAlH₄, Sn/HCl.

भौतिक गुणधर्म

रोजच्या जीवनातून

मिथाइलॲमाइन वायू, पण ब्यूटिलॲमाइन द्रव आणि पाण्यात विरघळणारे — N–H···N बंधामुळे.

सोपी व्याख्या

1° आणि 2° ॲमाइनमध्ये N–H···N H-बंध. त्यामुळे उ.बिं. अल्केनपेक्षा जास्त, पण अल्कोहोलपेक्षा कमी (N कमी ध्रुवीय).

उ.बिं.C₄H₁₁N समावयवी आणि उत्कलनबिंदू (K)273ब्यूटेन3103° ॲमाइन3292° ॲमाइन3511° ॲमाइन391ब्यूटेन-1-ऑल1° > 2° > 3° (H-बंध कमी होतात) · ॲमाइन < अल्कोहोल (N कमी ध्रुवीय)3° ॲमाइनमध्ये N–H नाही

आकृतीत : उत्कलनबिंदू.

नियम 1 : उत्कलनबिंदू — समान M : 1° > 2° > 3° (3° मध्ये N–H नाही). ॲमाइन < अल्कोहोल.

  • सोपे : ब्यूटेन-1-ॲमाइन 351 K.
  • मध्यम : डायइथाइलॲमाइन 329 K.
  • परीक्षेसाठी : 3° 310 K.

नियम 2 : विद्राव्यता — लहान ॲमाइन पाण्यात मिसळतात (N···H–O). C वाढले ⇒ कमी. ॲनिलीन थोडे विद्राव्य.

  • सोपे : CH₃NH₂ मिसळते.
  • मध्यम : हेक्सिलॲमाइन कमी.
  • परीक्षेसाठी : ॲनिलीन ≈ 3.6 g/100 mL.

नियम 3 : वास आणि इतर — खालचे ॲमाइन माशासारखा वास; ॲनिलीन हवेत तपकिरी होते.

  • सोपे : (CH₃)₃N माशाचा वास.
  • मध्यम : ॲनिलीन : रंगहीन, हवेत गडद.
  • परीक्षेसाठी : उंच C : घन.

तर्क : 1° ॲमाइनचा उ.बिं. 3° पेक्षा जास्त का?

  • पायरी 1 : M समान (73).
  • पायरी 2 : 1° मध्ये 2 N–H ⇒ जास्त H-बंध.
  • पायरी 3 : 3° मध्ये N–H नाही ⇒ 310 K < 351 K.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सर्वाधिक उ.बिं. (C₄H₁₁N)? 1) 1° 2) 2° 3) 3° 4) सर्व समान — उत्तर : 1).
  • CET 2) H-बंध नसलेले? 1) (CH₃)₃N 2) CH₃NH₂ 3) (CH₃)₂NH 4) NH₃ (स्वतःशी नाही) — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध विद्राव्यता, द्रावक.

लक्षात ठेवा

उ.बिं. : 1° > 2° > 3°; ॲमाइन < अल्कोहोल.

सामान्य चूक

3° ॲमाइनमध्ये आंतरआण्विक H-बंध मानणे.

CET सापळा

3° ॲमाइन पाण्याशी H-बंध स्वीकारतात, पण स्वतःशी नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "N–H जितके, उ.बिं. तितका".

फरक ओळखा

प्रकारN–Hउ.बिं. (K)
1°2351
2°1329
3°0310

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1ॲमाइनचा उ.बिं. अल्कोहोलपेक्षा कमी का?
  2. 23° चा उ.बिं. कमी का?
  3. 3कोणते ॲमाइन पाण्यात मिसळतात?
मध्यम
  1. 4ॲनिलीन हवेत काय होते?
  2. 5(CH₃)₃N ची खासियत.
  3. 6C वाढले की विद्राव्यता?
आव्हानात्मक
  1. 7N–H···N म्हणजे?
  2. 81° आणि 2° तुलना.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1N कमी ध्रुवीय.
  2. 2N–H नाही.
  3. 3लहान ॲमाइन.
  4. 4गडद होते.
  5. 5माशाचा वास.
  6. 6कमी होते.
  7. 7आंतरआण्विक H-बंध.
  8. 81° जास्त उ.बिं.

ॲमाइनची क्षारकता

रोजच्या जीवनातून

लिंबू माशाचा वास घालवते — कारण आम्ल ॲमाइनला निर्गंध क्षारात बदलते.

सोपी व्याख्या

ॲमाइन e⁻ जोडी देऊन H⁺ स्वीकारतात (ल्युइस क्षारक). pKb कमी ⇒ जास्त क्षारकीय. जलीय : 2° > 1° ≈ 3° > NH₃ > ॲनिलीन.

क्षारकताpKb (जलीय) : कमी ⇒ जास्त क्षारकीय(C₂H₅)₂NH3.00(CH₃)₂NH3.27C₂H₅NH₂3.29CH₃NH₂3.38(C₂H₅)₃N3.25(CH₃)₃N4.22NH₃4.75C₆H₅NH₂9.38ॲलिफॅटिक : (2°) > (1°) ≈ (3°) > NH₃ > ॲनिलीनॲनिलीनमध्ये N ची e⁻ जोडी वलयात अनुस्पंदित ⇒ कमी क्षारकीय

आकृतीत : pKb तुलना.

नियम 1 : ॲलिफॅटिक ॲमाइन — +I गट N वर e⁻ घनता वाढवतात ⇒ NH₃ पेक्षा प्रबल. पण जलीय माध्यमात 3° मध्ये जलयोजन कमी, त्यामुळे 3° मिथाइल < 2°.

  • सोपे : (C₂H₅)₂NH pKb 3.00.
  • मध्यम : CH₃NH₂ 3.38.
  • परीक्षेसाठी : NH₃ 4.75.

नियम 2 : अरोमॅटिक ॲमाइन — ॲनिलीनमध्ये एकाकी जोडी वलयात अनुस्पंदित ⇒ उपलब्ध कमी ⇒ pKb 9.38. –NO₂ क्षारकता आणखी घटवतो; –CH₃/–OCH₃ वाढवतात.

  • सोपे : ॲनिलीन < NH₃.
  • मध्यम : p-टॉल्युइडीन > ॲनिलीन.
  • परीक्षेसाठी : p-नायट्रोॲनिलीन < ॲनिलीन.

नियम 3 : क्षार आणि सोपे विलगन — RNH₂ + HCl ⇒ RNH₃⁺Cl⁻ (पाण्यात विरघळणारे); NaOH ने पुन्हा ॲमाइन.

  • सोपे : ॲनिलीन + HCl ⇒ ॲनिलिनियम क्लोराइड.
  • मध्यम : क्षार + NaOH ⇒ ॲमाइन.
  • परीक्षेसाठी : हे आम्ल-क्षारक विलगन.

तर्क : ॲनिलीन NH₃ पेक्षा दुर्बल का?

  • पायरी 1 : N ची जोडी बेंझीन वलयाशी अनुस्पंदित.
  • पायरी 2 : e⁻ घनता N वर कमी.
  • पायरी 3 : H⁺ घेणे कठीण ⇒ pKb 9.38 (NH₃ 4.75).

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सर्वात दुर्बल क्षारक? 1) ॲनिलीन 2) CH₃NH₂ 3) NH₃ 4) (CH₃)₂NH — उत्तर : 1).
  • CET 2) जलीय माध्यमात (CH₃ मालिका) सर्वात प्रबल? 1) (CH₃)₂NH 2) (CH₃)₃N 3) CH₃NH₂ 4) NH₃ — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध क्षार, विलगन, अंतर्गत pH.

लक्षात ठेवा

pKb कमी = प्रबल; ॲनिलीन 9.38; 2° सर्वोत्तम.

सामान्य चूक

3° ॲमाइन सर्वात क्षारकीय समजणे (जलात जलयोजन कमी).

CET सापळा

वायुरूपात क्रम 3° > 2° > 1° (+I); जलात वेगळा.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "+I = प्रबल; वलय = दुर्बल".

फरक ओळखा

ॲमाइनpKb
(C₂H₅)₂NH3.00
NH₃4.75
C₆H₅NH₂9.38

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1ॲमाइन क्षारकीय का?
  2. 2ॲनिलीन दुर्बल का?
  3. 3pKb चा अर्थ?
मध्यम
  1. 4+I परिणाम काय करतो?
  2. 5ॲमाइन + HCl ?
  3. 6p-नायट्रोॲनिलीन तुलना.
आव्हानात्मक
  1. 7मिथाइल मालिकेतील क्रम.
  2. 8क्षार NaOH बरोबर?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1एकाकी e⁻ जोडी.
  2. 2अनुस्पंदन.
  3. 3कमी ⇒ प्रबल क्षारक.
  4. 4N वर e⁻ घनता वाढवतो.
  5. 5RNH₃⁺Cl⁻.
  6. 6दुर्बल क्षारक.
  7. 72° > 1° > 3° > NH₃.
  8. 8ॲमाइन परत मिळते.

चाचण्या आणि अभिक्रिया

रोजच्या जीवनातून

गुन्हे शोध प्रयोगशाळा आणि शाळेतील प्रयोगात 1°, 2°, 3° ॲमाइन वेगळे करायला रासायनिक चाचण्या वापरतात.

सोपी व्याख्या

हिन्सबर्ग (C₆H₅SO₂Cl), कार्बिलॲमाइन, HNO₂, ॲसिलेशन — 1°, 2°, 3° वेगळे करण्याच्या कसोट्या.

चाचण्याॲमाइनच्या चाचण्याHinsberg C₆H₅SO₂Cl1° ⇒ KOH मध्ये विरघळते; 2° ⇒ न विरघळणारे; 3° ⇒ क्रिया नाहीCarbylamine CHCl₃ + KOHफक्त 1° ⇒ घाणेरडा वास (RNC)HNO₂ (NaNO₂ + HCl)1° aliphatic ⇒ ROH + N₂ ↑HNO₂, 273–278 K1° aromatic ⇒ डायझोनियम क्षारडायझोनियम + β-नॅफ्थॉलनारंगी-लाल अझो रंग(CH₃CO)₂O / CH₃COCl1°, 2° ⇒ अमाइड; 3° ⇒ नाही

आकृतीत : चाचण्या.

नियम 1 : हिन्सबर्ग चाचणी — 1° ⇒ सल्फोनामाइड KOH मध्ये विरघळते; 2° ⇒ न विरघळणारे; 3° ⇒ क्रिया नाही.

  • सोपे : C₂H₅NH₂ ⇒ विद्राव्य.
  • मध्यम : (C₂H₅)₂NH ⇒ न विरघळणारे.
  • परीक्षेसाठी : (C₂H₅)₃N ⇒ नाही.

नियम 2 : कार्बिलॲमाइन — RNH₂ + CHCl₃ + 3KOH ⇒ RNC (घाणेरडा वास) + 3KCl + 3H₂O; फक्त 1° (ॲलिफॅटिक व अरोमॅटिक).

  • सोपे : ॲनिलीन ⇒ फेनिल आयसोसायनाइड.
  • मध्यम : 2° ⇒ नाही.
  • परीक्षेसाठी : 3° ⇒ नाही.

नियम 3 : नायट्रस आम्ल आणि ॲसिलेशन — 1° aliphatic + HNO₂ ⇒ ROH + N₂↑. 1° aromatic + HNO₂ (273–278 K) ⇒ डायझोनियम. 1°/2° + (CH₃CO)₂O ⇒ अमाइड.

  • सोपे : C₂H₅NH₂ ⇒ C₂H₅OH + N₂.
  • मध्यम : ॲनिलीन ⇒ C₆H₅N₂⁺Cl⁻.
  • परीक्षेसाठी : ॲनिलीन ⇒ ॲसिटानिलाइड.

तर्क : अज्ञात ॲमाइन : कार्बिलॲमाइन + आणि KOH मध्ये विरघळते

  • पायरी 1 : कार्बिलॲमाइन ⇒ 1°.
  • पायरी 2 : हिन्सबर्ग सल्फोनामाइड KOH मध्ये विरघळते ⇒ 1° ची पुष्टी.
  • पायरी 3 : HNO₂ ने N₂ निघाला तर aliphatic.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) कार्बिलॲमाइन चाचणी फक्त? 1) 1° 2) 2° 3) 3° 4) सर्व — उत्तर : 1).
  • CET 2) 3° ॲमाइन + हिन्सबर्ग अभिकर्मक ⇒ ? 1) क्रिया नाही 2) विद्राव्य 3) अवक्षेप 4) वायू — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: प्रयोगशाळा ओळख, औषध तपासणी.

लक्षात ठेवा

हिन्सबर्ग : 1° विद्राव्य, 2° अविद्राव्य, 3° नाही; carbylamine = 1°.

सामान्य चूक

हिन्सबर्गमध्ये 1° व 2° चे निकाल उलट लिहिणे.

CET सापळा

1° सल्फोनामाइडात N ला उरलेला H आम्लधर्मी ⇒ KOH मध्ये विरघळतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "एक = विरघळते, दोन = गाळ".

फरक ओळखा

चाचणी1°2°3°
Carbylamine+––
Hinsbergविरघळतेअविद्राव्यक्रिया नाही
HNO₂N₂ / ArN₂⁺नायट्रोसोॲमाइनक्षार

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1हिन्सबर्ग चाचणी लिहा.
  2. 2कार्बिलॲमाइन चाचणी.
  3. 31° aliphatic + HNO₂.
मध्यम
  1. 4ॲनिलीन + HNO₂ (273 K).
  2. 5ॲसिलेशन म्हणजे?
  3. 6हिन्सबर्ग सल्फोनामाइड KOH मध्ये का?
आव्हानात्मक
  1. 73° ॲमाइन का क्रिया करत नाही?
  2. 8आयसोसायनाइडचा वास.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1C₆H₅SO₂Cl, KOH.
  2. 2CHCl₃ + KOH ⇒ घाणेरडा वास.
  3. 3ROH + N₂.
  4. 4डायझोनियम क्षार.
  5. 5NH₂ मध्ये ॲसिल गट.
  6. 6उरलेला N–H आम्लधर्मी.
  7. 7N–H नाही.
  8. 8घाणेरडा.

डायझोनियम क्षार

रोजच्या जीवनातून

रंगीत कपड्यांचे अझो रंग डायझोनियम क्षारापासून बनतात.

सोपी व्याख्या

ArNH₂ + NaNO₂ + HCl (273–278 K) ⇒ ArN₂⁺Cl⁻. हा बहुउपयोगी मध्यस्थ : N₂ बाहेर पडून Nu जोडला जातो.

डायझोनियमबेंझीनडायझोनियम क्लोराइडच्या अभिक्रियाC₆H₅N₂⁺Cl⁻CuCl/HCl · CuBr/HBr⇒ C₆H₅Cl · C₆H₅Br (सँडमेयर)Cu, HCl · Cu, HBr⇒ C₆H₅Cl · C₆H₅Br (गॅटरमन)KI⇒ C₆H₅IHBF₄, गरम⇒ C₆H₅F (बाल्झ–शीमान)CuCN / KCN⇒ C₆H₅CNH₃PO₂ + H₂O⇒ C₆H₆ (NH₂ काढणे)H₂O, गरम⇒ C₆H₅OH + N₂फिनॉल, pH 9–10 / ॲनिलीन, pH 4–5⇒ अझो रंग (युग्मन)

आकृतीत : डायझोनियम अभिक्रिया.

नियम 1 : N₂ निघणाऱ्या अभिक्रिया — सँडमेयर : CuCl/CuBr ⇒ ArCl/ArBr. गॅटरमन : Cu धूळ + HX. KI ⇒ ArI. HBF₄ ⇒ ArF. H₃PO₂ ⇒ ArH. H₂O, गरम ⇒ ArOH.

  • सोपे : C₆H₅N₂Cl ⇒ C₆H₅Cl.
  • मध्यम : ⇒ C₆H₅I (Cu नको).
  • परीक्षेसाठी : ⇒ C₆H₆.

नियम 2 : युग्मन — फिनॉल (pH 9–10) ⇒ p-हायड्रॉक्सीअझोबेंझीन (नारंगी); ॲनिलीन (pH 4–5) ⇒ p-अमिनोअझोबेंझीन (पिवळा).

  • सोपे : –N=N– अझो गट.
  • मध्यम : β-नॅफ्थॉल ⇒ नारंगी-लाल.
  • परीक्षेसाठी : pH महत्त्वाचा.

नियम 3 : स्थैर्य — अरोमॅटिक डायझोनियम 273–278 K ला स्थिर (अनुस्पंदन); ऍलिफॅटिक लगेच विघटित.

  • सोपे : तापमान 278 K च्या वर ⇒ फिनॉल.
  • मध्यम : ऍलिफॅटिक ⇒ ROH + N₂.
  • परीक्षेसाठी : बर्फात तयार करा.

गणना : 9.3 g ॲनिलीनपासून डायझोनियम क्लोराइड

  • पायरी 1 : n = 9.3 ÷ 93.1 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 1 : 1 ⇒ 0.1 mol.
  • पायरी 3 : M = 140.6 ⇒ 14.1 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सँडमेयर अभिक्रियेत अभिकर्मक? 1) CuCl/HCl 2) KI 3) H₃PO₂ 4) HBF₄ — उत्तर : 1).
  • CET 2) डायझोनियम + H₃PO₂ ⇒ ? 1) बेंझीन 2) फिनॉल 3) ॲनिलीन 4) टॉल्यूइन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: अझो रंग, औषधे, F/I संयुगे.

लक्षात ठेवा

273–278 K; CuX = Sandmeyer; Cu धूळ = Gattermann; H₃PO₂ = NH₂ काढतो.

सामान्य चूक

सँडमेयर आणि गॅटरमन उलटे लिहिणे.

CET सापळा

KI मध्ये Cu लागत नाही; आयोडीन थेट.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "सँडमेयर = CuX द्रावण; गॅटरमन = Cu धूळ".

फरक ओळखा

अभिकर्मकउत्पाद
CuClArCl
KIArI
H₃PO₂ArH
H₂O, ∆ArOH

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1डायझोनियम क्षार कसा बनतो?
  2. 2सँडमेयर लिहा.
  3. 3गॅटरमन लिहा.
मध्यम
  1. 4युग्मन अभिक्रिया.
  2. 5अझो गट म्हणजे?
  3. 6बर्फात का तयार करतात?
आव्हानात्मक
  1. 79.3 g ॲनिलीन ⇒ ?
  2. 8फ्लुओरोबेंझीन कशी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1ArNH₂ + NaNO₂ + HCl, 273 K.
  2. 2CuCl/HCl.
  3. 3Cu धूळ + HCl.
  4. 4फिनॉल/ॲनिलीनशी जोडणे.
  5. 5–N=N–.
  6. 6गरम केल्यावर विघटन.
  7. 714.1 g.
  8. 8HBF₄, गरम.

ॲनिलीनचे इलेक्ट्रॉनस्नेही प्रतिस्थापन

रोजच्या जीवनातून

ॲनिलीनमध्ये ब्रोमीन पाणी टाकताच पांढरा गाळ — खूप सक्रिय वलय.

सोपी व्याख्या

–NH₂ प्रबल सक्रियकारक, o/p-निर्देशक. त्यामुळे मोनोप्रतिस्थापन अवघड; म्हणून ॲसिलेशनने –NH₂ चे संरक्षण.

ॲनिलीन EASॲनिलीन : इलेक्ट्रॉनस्नेही प्रतिस्थापनBr₂ / H₂O⇒ 2,4,6-ट्रायब्रोमोॲनिलीन (पांढरा)(CH₃CO)₂O⇒ ॲसिटानिलाइड (–NHCOCH₃ संरक्षण)ॲसिटानिलाइड + Br₂⇒ p-ब्रोमो (मोनो) ⇒ H₃O⁺ ⇒ p-ब्रोमोॲनिलीनHNO₃ + H₂SO₄ (थेट)⇒ o, p + ~47 % m (ॲनिलिनियम)H₂SO₄, 453 K⇒ सल्फॅनिलिक आम्ल (द्विधृवीय आयन)AlCl₃ / FC अभिक्रिया⇒ होत नाही (N–AlCl₃ संकुल)–NH₂ सक्रियकारक o/p; अम्लीय माध्यमात NH₃⁺ ⇒ m

आकृतीत : ॲनिलीन अभिक्रिया.

नियम 1 : ब्रोमिनेशन — Br₂/H₂O ⇒ 2,4,6-ट्रायब्रोमोॲनिलीन (पांढरा). मोनो हवे असल्यास आधी ॲसिटानिलाइड.

  • सोपे : 9.3 g ॲनिलीन ⇒ 33.0 g ट्रायब्रोमो.
  • मध्यम : ॲसिटानिलाइड ⇒ p-ब्रोमो.
  • परीक्षेसाठी : नंतर जलांशविघटन.

नियम 2 : नायट्रेशन — थेट HNO₃/H₂SO₄ ⇒ ॲनिलिनियम आयन (–NH₃⁺, m-निर्देशक) ⇒ o, p आणि ≈ 47 % m; ऑक्सिडीकरणही. संरक्षणानंतर p.

  • सोपे : ॲसिटानिलाइड ⇒ p-नायट्रो.
  • मध्यम : मग H₃O⁺ ⇒ p-नायट्रोॲनिलीन.
  • परीक्षेसाठी : म्हणून –NH₂ चे संरक्षण.

नियम 3 : सल्फोनेशन आणि FC — ॲनिलिनियम हायड्रोजन सल्फेट + 453 K ⇒ सल्फॅनिलिक आम्ल (द्विधृवीय). फ्रिडेल–क्राफ्ट्स ⇒ होत नाही (N ला AlCl₃ जोडते).

  • सोपे : सल्फॅनिलिक आम्ल = p-NH₂C₆H₄SO₃H.
  • मध्यम : द्विधृवीय आयन.
  • परीक्षेसाठी : FC नाही.

तर्क : p-ब्रोमोॲनिलीन कसे?

  • पायरी 1 : ॲनिलीन + (CH₃CO)₂O ⇒ ॲसिटानिलाइड.
  • पायरी 2 : Br₂ ⇒ p-ब्रोमोॲसिटानिलाइड (मुख्य).
  • पायरी 3 : H₃O⁺ जलांशविघटन ⇒ p-ब्रोमोॲनिलीन.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) ॲनिलीन + Br₂ पाणी ⇒ ? 1) पांढरा अवक्षेप 2) पिवळा 3) लाल 4) काही नाही — उत्तर : 1).
  • CET 2) थेट नायट्रेशनमध्ये m-उत्पाद का? 1) ॲनिलिनियम आयन 2) +I 3) ऑक्सिडीकरण 4) अनुस्पंदन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध संश्लेषण (सल्फा औषधे), रंग.

लक्षात ठेवा

–NH₂ = o/p सक्रियकारक; संरक्षण = ॲसिलेशन; FC नाही.

सामान्य चूक

थेट नायट्रेशनने फक्त p-उत्पाद मिळते असे समजणे.

CET सापळा

अम्लीय माध्यमात ⇒ ॲनिलिनियम ⇒ m-निर्देशक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आधी संरक्षण, मग प्रतिस्थापन".

फरक ओळखा

अभिकर्मकउत्पाद
Br₂/H₂Oट्रायब्रोमो
Ac₂Oॲसिटानिलाइड
H₂SO₄, 453 Kसल्फॅनिलिक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1ॲनिलीन ब्रोमिनेशन.
  2. 2NH₂ चे संरक्षण का?
  3. 3थेट नायट्रेशन.
मध्यम
  1. 4सल्फॅनिलिक आम्ल कसे?
  2. 5FC का होत नाही?
  3. 69.3 g ⇒ ट्रायब्रोमो?
आव्हानात्मक
  1. 7ॲनिलिनियम आयन म्हणजे?
  2. 8p-नायट्रोॲनिलीन मार्ग.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 12,4,6-ट्रायब्रोमो.
  2. 2ऑक्सिडीकरण आणि m-उत्पाद टाळण्यास.
  3. 3o, p आणि m मिश्रण.
  4. 4ॲनिलिनियम सल्फेट + 453 K.
  5. 5N वर AlCl₃ जोडला जातो.
  6. 633.0 g.
  7. 7C₆H₅NH₃⁺.
  8. 8ॲसिलेशन ⇒ नायट्रेशन ⇒ H₃O⁺.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामहत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
1°/2°/3°N वरील C
हॉफमन–1 C
उ.बिं.1° > 2° > 3°
क्षारकता2° > 1° ≈ 3° > NH₃ > ॲनिलीन
हिन्सबर्ग1° विरघळते
कार्बिलॲमाइनफक्त 1°
सँडमेयरCuX
ॲनिलीन EASआधी संरक्षण
Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • वर्ग, नावे.
  • निर्मिती.
  • H-बंध, उ.बिं.
  • क्षारकता.
  • चाचण्या.
  • डायझोनियम.
  • ॲनिलीन EAS.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.