K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · रसायनशास्त्र

धडा १२: अल्डिहाइडे, कीटोन व कार्बोक्सिलिक आम्ले

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

वर्गीकरण आणि नामकरण

रोजच्या जीवनातून

फॉर्मलिन (जीवशास्त्र प्रयोगशाळा), नेलपॉलिश रिमूव्हर (ॲसिटोन) आणि व्हिनेगर (ॲसिटिक आम्ल) — तिन्ही कार्बोनिल गटाची संयुगे.

सोपी व्याख्या

आल्डिहाइड : –CHO (टोकाला). केटोन : >C=O (दोन C च्या मध्ये). कार्बोक्झिलिक आम्ल : –COOH.

कार्बोनिल वर्गकार्बोनिल संयुगे : वर्ग आणि नावेHCHOमेथेनल (फॉर्मल्डिहाइड)CH₃CHOइथेनल (ॲसिटाल्डिहाइड)CH₃COCH₃प्रोपानोन (ॲसिटोन)CH₃COC₂H₅ब्युटानोनC₆H₅CHOबेंझाल्डिहाइडCH₃COOHइथेनॉइक आम्ल (ॲसिटिक)C₆H₅COOHबेंझोइक आम्लआल्डिहाइड –ल (–CHO), केटोन –ओन (>C=O), आम्ल –ऑइक आम्ल (–COOH)

आकृतीत : वर्ग आणि नावे.

नियम 1 : आल्डिहाइडचे नाव — अल्केनच्या e ऐवजी 'अल'; CHO चा C क्रमांक 1.

  • सोपे : HCHO = मेथेनल.
  • मध्यम : CH₃CH₂CHO = प्रोपेनल.
  • परीक्षेसाठी : C₆H₅CHO = बेंझाल्डिहाइड.

नियम 2 : केटोनचे नाव — e ऐवजी 'ओन'; C=O ला कमी क्रमांक.

  • सोपे : CH₃COCH₃ = प्रोपानोन.
  • मध्यम : CH₃COCH₂CH₃ = ब्युटानोन.
  • परीक्षेसाठी : CH₃COCH₂CH₂CH₃ = पेंटन-2-ओन.

नियम 3 : आम्लाचे नाव — e ऐवजी 'ऑइक आम्ल'; COOH चा C क्रमांक 1.

  • सोपे : HCOOH = मेथॅनॉइक आम्ल.
  • मध्यम : CH₃COOH = इथेनॉइक आम्ल.
  • परीक्षेसाठी : C₆H₅COOH = बेंझोइक आम्ल.

तर्क : CH₃CH(CH₃)CH₂CHO चे नाव

  • पायरी 1 : CHO चा C = 1; साखळी 4 C ⇒ ब्युटेनल.
  • पायरी 2 : CH₃ फांदी C-3 वर.
  • पायरी 3 : नाव 3-मिथाइलब्युटेनल.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) CH₃COCH₃ चे नाव? 1) इथेनल 2) प्रोपानोन 3) प्रोपेनल 4) ब्युटानोन — उत्तर : 2).
  • CET 2) CH₃CH₂CHO चे नाव? 1) प्रोपानोन 2) प्रोपेनल 3) इथेनल 4) ब्युटेनल — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: फॉर्मलिन, ॲसिटोन, व्हिनेगर, सुगंध.

लक्षात ठेवा

CHO = टोक (अल); C=O मध्ये (ओन); COOH = ऑइक आम्ल.

सामान्य चूक

केटोनचे नाव 'अल' असे लिहिणे.

CET सापळा

आल्डिहाइडचा C नेहमी क्रमांक 1 — क्रमांक लिहावा लागत नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "अल = टोक, ओन = मध्य".

फरक ओळखा

वर्गगटशेवट
आल्डिहाइड–CHO-अल
केटोन>C=O-ओन
आम्ल–COOH-ऑइक आम्ल

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1आल्डिहाइड आणि केटोन फरक.
  2. 2HCHO चे नाव.
  3. 3CH₃COC₂H₅ चे नाव.
मध्यम
  1. 4बेंझोइक आम्लाचे सूत्र.
  2. 53-मिथाइलब्युटेनलचे सूत्र.
  3. 6ॲसिटोन म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7COOH चा C क्रमांक?
  2. 8पेंटन-2-ओन चे सूत्र.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1–CHO टोकाला; >C=O मध्ये.
  2. 2मेथेनल.
  3. 3ब्युटानोन.
  4. 4C₆H₅COOH.
  5. 5CH₃CH(CH₃)CH₂CHO.
  6. 6प्रोपानोन.
  7. 71.
  8. 8CH₃COCH₂CH₂CH₃.

आल्डिहाइड आणि केटोनची निर्मिती

रोजच्या जीवनातून

बदामाचा सुगंध (बेंझाल्डिहाइड) आणि व्हॅनिला (व्हॅनिलिन) कारखान्यात अशा अभिक्रियांनी बनवतात.

सोपी व्याख्या

आल्डिहाइड : 1° अल्कोहोलचे PCC ऑक्सिडीकरण, रोझेनमुंड, स्टीफन, DIBAL-H. केटोन : 2° अल्कोहोल, फ्रिडेल–क्राफ्ट्स, Ca क्षार.

आल्डिहाइड निर्मितीआल्डिहाइड आणि केटोनची निर्मितीRCOCl + H₂, Pd–BaSO₄रोझेनमुंड ⇒ RCHORCN + SnCl₂/HCl ⇒ H₃O⁺स्टीफन ⇒ RCHORCN / एस्टर + DIBAL-HRCHO1° ROH + PCCRCHO (आम्लावर थांबत नाही)2° ROH + CrO₃ / K₂Cr₂O₇R₂COArH + RCOCl / AlCl₃फ्रिडेल–क्राफ्ट्स ⇒ ArCOR(RCOO)₂Ca, गरमR₂CO (केटोन)अल्कीन + O₃ ⇒ Zn/H₂Oओझोनोलिसिस ⇒ RCHO / R₂CO

आकृतीत : निर्मिती मार्ग.

नियम 1 : आल्डिहाइडसाठी — RCOCl + H₂/Pd–BaSO₄ (रोझेनमुंड). RCN + SnCl₂/HCl ⇒ H₃O⁺ (स्टीफन). RCN + DIBAL-H.

  • सोपे : CH₃COCl ⇒ CH₃CHO.
  • मध्यम : C₆H₅CN ⇒ C₆H₅CHO.
  • परीक्षेसाठी : Pd विषबाधित (BaSO₄) ⇒ आम्लापर्यंत जात नाही.

नियम 2 : केटोनसाठी — 2° ROH + CrO₃; ArH + RCOCl/AlCl₃; (RCOO)₂Ca गरम; नायट्रिल + RMgX.

  • सोपे : प्रोपेन-2-ऑल ⇒ ॲसिटोन.
  • मध्यम : बेंझीन + CH₃COCl ⇒ ॲसिटोफिनोन.
  • परीक्षेसाठी : (CH₃COO)₂Ca ⇒ ॲसिटोन.

नियम 3 : ओझोनोलिसिस — अल्कीन + O₃ ⇒ Zn/H₂O ⇒ दोन कार्बोनिल संयुगे (C=C तुटतो).

  • सोपे : CH₃CH=CH₂ ⇒ CH₃CHO + HCHO.
  • मध्यम : (CH₃)₂C=CH₂ ⇒ ॲसिटोन + HCHO.
  • परीक्षेसाठी : C=C ⇒ 2 C=O.

तर्क : बेंझीनपासून ॲसिटोफिनोन

  • पायरी 1 : CH₃COCl + निर्जल AlCl₃ ⇒ CH₃CO⁺ (इलेक्ट्रॉनस्नेही).
  • पायरी 2 : वलयावर प्रतिस्थापन.
  • पायरी 3 : C₆H₅COCH₃ + HCl.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) रोझेनमुंड क्षपणात कोणता उत्प्रेरक? 1) Pd–BaSO₄ 2) Ni 3) Pt 4) Fe — उत्तर : 1).
  • CET 2) प्रोपेन-2-ऑल चे ऑक्सिडीकरण ⇒ ? 1) प्रोपेनल 2) प्रोपानोन 3) प्रोपेनॉइक आम्ल 4) CO₂ — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: सुगंध, व्हॅनिला, औषध संश्लेषण.

लक्षात ठेवा

आल्डिहाइड : रोझेनमुंड/स्टीफन/PCC; केटोन : 2° ROH, FC, Ca क्षार.

सामान्य चूक

रोझेनमुंडमध्ये विषबाधित नसलेला Pd घेणे ⇒ अल्कोहोल मिळते.

CET सापळा

फ्रिडेल–क्राफ्ट्स ऍसायलेशन ⇒ केटोन, पुनर्रचना नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "रोझेनमुंड = क्लोराइड + H₂".

फरक ओळखा

अभिक्रियाआरंभउत्पाद
RosenmundRCOClRCHO
StephenRCNRCHO
Friedel–CraftsArH + RCOClArCOR

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1रोझेनमुंड क्षपण लिहा.
  2. 2स्टीफन अभिक्रिया लिहा.
  3. 3Pd का विषबाधित?
मध्यम
  1. 4ओझोनोलिसिस म्हणजे?
  2. 5बेंझीनपासून ॲसिटोफिनोन.
  3. 62° ROH + CrO₃ ?
आव्हानात्मक
  1. 7(CH₃COO)₂Ca गरम ?
  2. 8PCC चे कार्य?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1RCOCl + H₂ ⇒ RCHO + HCl.
  2. 2RCN ⇒ RCHO.
  3. 3अल्कोहोलपर्यंत जाऊ नये.
  4. 4O₃ ने C=C तोडणे.
  5. 5CH₃COCl/AlCl₃.
  6. 6केटोन.
  7. 7ॲसिटोन.
  8. 81° ROH ⇒ RCHO.

कार्बोक्झिलिक आम्लांची निर्मिती

रोजच्या जीवनातून

मुंग्यांच्या चाव्याची जळजळ (मेथॅनॉइक आम्ल) आणि लोणच्यातले ॲसिटिक आम्ल — कार्बोक्झिलिक आम्ले रोजच भेटतात.

सोपी व्याख्या

आम्ल : ऑक्सिडीकरण, नायट्रिल जलांशविघटन, ग्रिन्यार + CO₂, बाजूच्या साखळीचे ऑक्सिडीकरण.

आम्ल निर्मितीकार्बोक्झिलिक आम्लांची निर्मिती1° ROH / RCHO + KMnO₄ किंवा K₂Cr₂O₇ऑक्सिडीकरण ⇒ RCOOHRCN + H₃O⁺ / OH⁻, गरमजलांशविघटन ⇒ RCOOH (C कायम)RMgX + CO₂ ⇒ H₃O⁺ग्रिन्यार ⇒ RCOOH (+1 C)C₆H₅–CH₃ + KMnO₄ / H⁺बाजूची साखळी ⇒ C₆H₅COOHएस्टर / अमाइड जलांशविघटनRCOOH + ROH / NH₃बेंझिलिक H आवश्यक; t-ब्यूटिलबेंझीन ऑक्सिडाइझ होत नाही

आकृतीत : आम्ल निर्मिती.

नियम 1 : ऑक्सिडीकरण — 1° ROH किंवा RCHO + KMnO₄ / K₂Cr₂O₇ ⇒ RCOOH (C संख्या तीच).

  • सोपे : C₂H₅OH ⇒ CH₃COOH.
  • मध्यम : CH₃CHO ⇒ CH₃COOH.
  • परीक्षेसाठी : टॉल्यूइन ⇒ बेंझोइक आम्ल.

नियम 2 : नायट्रिल आणि ग्रिन्यार — RCN + H₂O/H⁺ ⇒ RCOOH (C तेच). RMgX + CO₂ ⇒ H₃O⁺ ⇒ RCOOH (+1 C).

  • सोपे : CH₃CN ⇒ CH₃COOH.
  • मध्यम : CH₃MgBr + CO₂ ⇒ CH₃COOH.
  • परीक्षेसाठी : C₂H₅MgBr + CO₂ ⇒ प्रोपेनॉइक आम्ल.

नियम 3 : बाजूची साखळी आणि जलांशविघटन — ArCH₃ + KMnO₄ ⇒ ArCOOH (बेंझिलिक H हवा). एस्टर/अमाइड जलांशविघटन ⇒ RCOOH.

  • सोपे : इथाइल एसिटेट ⇒ CH₃COOH + C₂H₅OH.
  • मध्यम : C₆H₅CH₂CH₃ ⇒ C₆H₅COOH.
  • परीक्षेसाठी : t-ब्युटिलबेंझीन ⇒ नाही.

तर्क : C₂H₅Br पासून प्रोपेनॉइक आम्ल

  • पायरी 1 : C₂H₅Br + Mg (कोरडे ईथर) ⇒ C₂H₅MgBr.
  • पायरी 2 : C₂H₅MgBr + CO₂ ⇒ C₂H₅COOMgBr.
  • पायरी 3 : H₃O⁺ ⇒ C₂H₅COOH (1 C वाढला).

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) ग्रिन्यार + CO₂ मध्ये C संख्या? 1) 1 ने वाढते 2) तीच 3) 1 ने कमी 4) दुप्पट — उत्तर : 1).
  • CET 2) टॉल्यूइन + KMnO₄ ⇒ ? 1) बेंझोइक आम्ल 2) फिनॉल 3) बेंझाल्डिहाइड 4) बेंझीन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: खाद्य संरक्षक, औषधे, पॉलिमर.

लक्षात ठेवा

नायट्रिल = C तेच; ग्रिन्यार + CO₂ = +1 C; बेंझिलिक H हवा.

सामान्य चूक

ग्रिन्यार + CO₂ मध्ये C संख्या तीच मानणे.

CET सापळा

t-ब्युटिलबेंझीनमध्ये बेंझिलिक H नाही ⇒ KMnO₄ ने बदल नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ग्रिन्यार + CO₂ = एक कार्बन जास्त".

फरक ओळखा

मार्गC संख्या
ऑक्सिडीकरणतीच
नायट्रिलतीच
ग्रिन्यार + CO₂+1

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1आम्ल निर्मितीचे तीन मार्ग.
  2. 2नायट्रिल जलांशविघटन लिहा.
  3. 3ग्रिन्यार + CO₂ लिहा.
मध्यम
  1. 4टॉल्यूइन ⇒ बेंझोइक.
  2. 5t-ब्युटिलबेंझीन का नाही?
  3. 6CH₃CHO ⇒ ?
आव्हानात्मक
  1. 7एस्टर जलांशविघटन.
  2. 8C₂H₅MgBr + CO₂ ⇒ ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1ऑक्सिडीकरण, नायट्रिल, ग्रिन्यार.
  2. 2RCN + 2H₂O ⇒ RCOOH + NH₃.
  3. 3RMgX + CO₂ ⇒ RCOOH.
  4. 4बाजूच्या साखळीचे ऑक्सिडीकरण.
  5. 5बेंझिलिक H नाही.
  6. 6CH₃COOH.
  7. 7RCOOH + R′OH.
  8. 8प्रोपेनॉइक आम्ल.

कार्बोनिल गटाची ध्रुवीयता आणि भौतिक गुणधर्म

रोजच्या जीवनातून

ॲसिटोन पाण्यात मिसळते आणि लवकर उडून जाते — ध्रुवीय, पण H-बंध स्वतःशी नाही.

सोपी व्याख्या

C=O ध्रुवीय : C δ+, O δ–. त्यामुळे न्यूक्लिओफिल C वर हल्ला करतो. क्रियाशीलता HCHO > RCHO > R₂CO.

ध्रुवीयताC=O ध्रुवीय आणि उत्कलनबिंदू (K)C=Oδ+δ–Nu⁻ → C δ+ वर हल्लाक्रियाशीलता : HCHO > RCHO > R₂CO273ब्यूटेन329प्रोपानोन348ब्युटानल353ब्युटानोन370प्रोपेन-1-ऑल391ब्यूटेन-1-ऑल391ॲसिटिककार्बोनिल : द्विध्रुव ⇒ अल्केनपेक्षा जास्त, अल्कोहोलपेक्षा कमी (H-बंध नाही)

आकृतीत : ध्रुवीयता आणि उ.बिं.

नियम 1 : उत्कलनबिंदू — अल्केन < कार्बोनिल < अल्कोहोल ≈ आम्ल. आम्लात द्विधा (द्वयी) H-बंध.

  • सोपे : बुटेन 273 K, ब्युटानल 348 K.
  • मध्यम : ब्युटानोन 353 K, ब्यूटेन-1-ऑल 391 K.
  • परीक्षेसाठी : ॲसिटिक आम्ल 391 K.

नियम 2 : विद्राव्यता — लहान (≤ 4 C) आल्डिहाइड/केटोन पाण्यात मिसळतात (O ला H-बंध). लांब साखळी ⇒ कमी.

  • सोपे : HCHO, ॲसिटोन मिसळतात.
  • मध्यम : बेंझाल्डिहाइड कमी विद्राव्य.
  • परीक्षेसाठी : आम्ल ≤ 4 C मिसळतात.

नियम 3 : आल्डिहाइड वि. केटोन क्रियाशीलता — केटोनमध्ये दोन +I गट व अडथळा ⇒ कमी क्रियाशील. ArCHO अनुस्पंदनामुळे कमी.

  • सोपे : HCHO सर्वाधिक.
  • मध्यम : ॲसिटोन < ॲसिटाल्डिहाइड.
  • परीक्षेसाठी : बेंझाल्डिहाइड < इथेनल.

तर्क : ब्युटानल (348 K) चा उ.बिं. ब्यूटेन-1-ऑल (391 K) पेक्षा कमी का?

  • पायरी 1 : दोघांचे M ≈ 72/74.
  • पायरी 2 : आल्डिहाइडमध्ये O–H नाही ⇒ H-बंध नाही.
  • पायरी 3 : फक्त द्विध्रुव आकर्षण ⇒ 348 K < 391 K.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सर्वाधिक क्रियाशील? 1) HCHO 2) CH₃CHO 3) CH₃COCH₃ 4) C₆H₅CHO — उत्तर : 1).
  • CET 2) सर्वाधिक उ.बिं.? 1) ब्युटानल 2) ब्यूटेन-1-ऑल 3) ब्युटानोन 4) ब्यूटेन — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: द्रावक (ॲसिटोन), जंतुनाशक (HCHO).

लक्षात ठेवा

उ.बिं. : अल्केन < कार्बोनिल < अल्कोहोल; क्रियाशीलता HCHO सर्वाधिक.

सामान्य चूक

आल्डिहाइडमध्ये आंतरआण्विक H-बंध मानणे.

CET सापळा

आम्लाचा उ.बिं. समान M च्या अल्कोहोलपेक्षा जास्त (द्वयी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "HCHO पहिला, केटोन शेवटचा".

फरक ओळखा

संयुगउ.बिं. (K)
ब्युटानल348
ब्यूटेन-1-ऑल391
ॲसिटिक आम्ल391

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1C=O ध्रुवीय का?
  2. 2आल्डिहाइड केटोनपेक्षा क्रियाशील का?
  3. 3आल्डिहाइडचा उ.बिं. अल्कोहोलपेक्षा कमी का?
मध्यम
  1. 4आम्लात द्वयी का?
  2. 5बेंझाल्डिहाइड कमी क्रियाशील का?
  3. 6ॲसिटोन पाण्यात मिसळते का?
आव्हानात्मक
  1. 7क्रियाशीलता क्रम.
  2. 8द्विध्रुव आकर्षण म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1C δ+, O δ–.
  2. 2+I गट आणि अडथळा कमी.
  3. 3O–H नाही.
  4. 4दोन H-बंध.
  5. 5अनुस्पंदन.
  6. 6होय.
  7. 7HCHO > RCHO > R₂CO.
  8. 8δ+ ते δ– ला आकर्षण.

चाचण्या आणि न्यूक्लिओफिलिक योग

रोजच्या जीवनातून

आरशावर चांदीचा थर चढवण्यासाठी (चांदीचा आरसा) आल्डिहाइडचीच चाचणी वापरली जाते.

सोपी व्याख्या

न्यूक्लिओफिलिक योग : Nu⁻ C δ+ वर जातो. चाचण्या : 2,4-DNP, टॉलेन्स, फेहलिंग, आयोडोफॉर्म.

चाचण्याआल्डिहाइड आणि केटोन : चाचण्या आणि न्यूक्लिओफिलिक योग2,4-DNPदोन्ही ⇒ नारंगी-पिवळा अवक्षेपTollens (Ag⁺/NH₃)फक्त RCHO ⇒ चांदीचा आरसाFehling (Cu²⁺)RCHO (aliphatic) ⇒ लाल Cu₂OI₂ / NaOHCH₃CO– / CH₃CH(OH)– ⇒ पिवळा CHI₃NaHSO₃RCHO, लहान केटोन ⇒ स्फटिकHCN⇒ सायनोहायड्रिन (C=O + HCN)NH₂OH⇒ ऑक्झिम (C=N–OH)बेंझाल्डिहाइड आणि केटोन : फेहलिंग ⇒ नाही

आकृतीत : चाचण्या.

नियम 1 : आल्डिहाइड वि. केटोन — टॉलेन्स : RCHO ⇒ चांदीचा आरसा. फेहलिंग : aliphatic RCHO ⇒ लाल Cu₂O. केटोन ⇒ नाही.

  • सोपे : 0.1 mol RCHO ⇒ 21.6 g Ag.
  • मध्यम : बेंझाल्डिहाइड फेहलिंग ⇒ नाही.
  • परीक्षेसाठी : ॲसिटोन टॉलेन्स ⇒ नाही.

नियम 2 : योग अभिक्रिया — HCN ⇒ सायनोहायड्रिन; NaHSO₃ ⇒ स्फटिक; NH₂OH ⇒ ऑक्झिम; 2,4-DNP ⇒ हायड्राझोन.

  • सोपे : CH₃CHO + HCN ⇒ CH₃CH(OH)CN.
  • मध्यम : RCHO + NH₂OH ⇒ RCH=NOH.
  • परीक्षेसाठी : 2,4-DNP ⇒ नारंगी अवक्षेप.

नियम 3 : आयोडोफॉर्म चाचणी — CH₃CO– (किंवा CH₃CH(OH)–) + I₂/NaOH ⇒ पिवळा CHI₃.

  • सोपे : ॲसिटोन ⇒ CHI₃.
  • मध्यम : इथेनॉल ⇒ CHI₃.
  • परीक्षेसाठी : 5.8 g ॲसिटोन ⇒ 39.4 g CHI₃.

गणना : 5.8 g ॲसिटोनपासून CHI₃

  • पायरी 1 : n = 5.8 ÷ 58 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 1 : 1 ⇒ 0.1 mol CHI₃.
  • पायरी 3 : M = 393.7 ⇒ 39.4 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) फक्त आल्डिहाइडची चाचणी? 1) टॉलेन्स 2) 2,4-DNP 3) आयोडोफॉर्म 4) NaHSO₃ — उत्तर : 1).
  • CET 2) आयोडोफॉर्म कोण देतो? 1) CH₃COCH₃ 2) C₆H₅CHO 3) HCHO 4) CH₃CH₂CHO — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: आरसा, ओळख चाचण्या.

लक्षात ठेवा

टॉलेन्स = Ag आरसा; 2,4-DNP = दोन्ही; आयोडोफॉर्म = CH₃CO–.

सामान्य चूक

2,4-DNP फक्त आल्डिहाइडची चाचणी समजणे; केटोनही देतो.

CET सापळा

बेंझाल्डिहाइड टॉलेन्स देतो, फेहलिंग नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "टॉलेन्स = टोक (आल्डिहाइड) चा आरसा".

फरक ओळखा

अभिकर्मकRCHOR₂CO
Tollensआरसानाही
Fehlingलालनाही
2,4-DNPअवक्षेपअवक्षेप

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1टॉलेन्स चाचणी लिहा.
  2. 2फेहलिंग चाचणी.
  3. 3आयोडोफॉर्म चाचणी कोणाला?
मध्यम
  1. 4HCN योग लिहा.
  2. 52,4-DNP काय देतो?
  3. 60.1 mol RCHO ⇒ Ag?
आव्हानात्मक
  1. 75.8 g ॲसिटोन ⇒ CHI₃?
  2. 8बेंझाल्डिहाइड + फेहलिंग.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Ag आरसा.
  2. 2लाल Cu₂O.
  3. 3CH₃CO– / CH₃CH(OH)–.
  4. 4सायनोहायड्रिन.
  5. 5नारंगी हायड्राझोन.
  6. 621.6 g.
  7. 739.4 g.
  8. 8काही नाही.

आल्डॉल, कॅनिझारो, हॅलोफॉर्म आणि क्षपण

रोजच्या जीवनातून

औषध कंपन्या आल्डॉल अभिक्रियेने नवीन C–C बंध बनवतात.

सोपी व्याख्या

α-H असेल ⇒ आल्डॉल; α-H नसेल ⇒ कॅनिझारो. क्षपण : Clemmensen, Wolff–Kishner (C=O ⇒ CH₂), NaBH₄ (⇒ ROH).

नामांकित अभिक्रियानामांकित अभिक्रियाAldolα-H हवा; तनू NaOH ⇒ β-हायड्रॉक्सीCannizzaroα-H नाही; संहत NaOH ⇒ ROH + RCOO⁻HaloformCH₃CO– + X₂/NaOH ⇒ CHX₃ + RCOO⁻ClemmensenZn–Hg / संहत HCl ⇒ C=O → CH₂Wolff–KishnerNH₂NH₂, KOH / ग्लायकॉल ⇒ C=O → CH₂NaBH₄ / LiAlH₄RCHO ⇒ 1°; R₂CO ⇒ 2° अल्कोहोलHVZRCH₂COOH + X₂/P ⇒ α-हॅलो आम्लAldol : α-H हवा ; Cannizzaro : α-H नको

आकृतीत : नामांकित अभिक्रिया.

नियम 1 : आल्डॉल संघनन — 2 CH₃CHO + तनू NaOH ⇒ CH₃CH(OH)CH₂CHO (3-हायड्रॉक्सीब्युटेनल); गरम ⇒ –H₂O ⇒ क्रोटोनाल्डिहाइड.

  • सोपे : इथेनल आणि प्रोपानोन करतात.
  • मध्यम : HCHO / C₆H₅CHO करत नाहीत.
  • परीक्षेसाठी : α-H आवश्यक.

नियम 2 : कॅनिझारो — 2 RCHO (α-H नाही) + संहत NaOH ⇒ RCH₂OH + RCOO⁻Na⁺ (एक ऑक्सिडाइझ, एक क्षपित).

  • सोपे : 10.6 g बेंझाल्डिहाइड ⇒ 5.4 g बेंझिल अल्कोहोल.
  • मध्यम : + 7.2 g सोडियम बेंझोएट.
  • परीक्षेसाठी : 2 HCHO ⇒ CH₃OH + HCOONa.

नियम 3 : हॅलोफॉर्म आणि क्षपण — CH₃COR + 3 X₂/NaOH ⇒ CHX₃ + RCOONa. Zn–Hg/HCl किंवा NH₂NH₂/KOH ⇒ C=O ⇒ CH₂.

  • सोपे : ॲसिटोन ⇒ CHI₃ + CH₃COONa.
  • मध्यम : C₆H₅COCH₃ ⇒ C₆H₅CH₂CH₃.
  • परीक्षेसाठी : आम्लीय : Clemmensen; आम्लारी : Wolff–Kishner.

गणना : 10.6 g बेंझाल्डिहाइड + संहत NaOH

  • पायरी 1 : n = 10.6 ÷ 106 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 2 : 1 : 1 ⇒ 0.05 mol अल्कोहोल आणि 0.05 mol क्षार.
  • पायरी 3 : 0.05 × 108 = 5.4 g; 0.05 × 144 = 7.2 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) कॅनिझारो कोणास? 1) HCHO 2) CH₃CHO 3) CH₃COCH₃ 4) C₂H₅CHO — उत्तर : 1).
  • CET 2) C=O ⇒ CH₂ (आम्लीय)? 1) Clemmensen 2) Wolff–Kishner 3) NaBH₄ 4) LiAlH₄ — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषधे, पॉलिमर, सुगंध.

लक्षात ठेवा

α-H ⇒ आल्डॉल; α-H नाही ⇒ कॅनिझारो; Zn–Hg = आम्लीय; NH₂NH₂ = आम्लारी.

सामान्य चूक

बेंझाल्डिहाइडला आल्डॉल देणारे मानणे; α-H नाही.

CET सापळा

आल्डॉलमध्ये तनू क्षार; कॅनिझारोमध्ये संहत.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आल्डॉल = α-H हवा; कॅनिझारो = α-H नको".

फरक ओळखा

अभिक्रियाα-Hआधार
Aldolहवातनू
Cannizzaroनकोसंहत
HaloformCH₃CO–X₂/NaOH

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1आल्डॉल अभिक्रिया लिहा.
  2. 2कॅनिझारो अभिक्रिया लिहा.
  3. 3α-H म्हणजे?
मध्यम
  1. 4Clemmensen लिहा.
  2. 5Wolff–Kishner लिहा.
  3. 610.6 g बेंझाल्डिहाइड ⇒ ?
आव्हानात्मक
  1. 7हॅलोफॉर्म कोणाला?
  2. 8NaBH₄ चे कार्य?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 12 CH₃CHO ⇒ 3-हायड्रॉक्सीब्युटेनल.
  2. 22 RCHO ⇒ RCH₂OH + RCOONa.
  3. 3C=O शेजारच्या C वरील H.
  4. 4Zn–Hg/संहत HCl.
  5. 5NH₂NH₂, KOH, गरम.
  6. 65.4 g आणि 7.2 g.
  7. 7CH₃CO– असलेले.
  8. 8RCHO ⇒ 1°; R₂CO ⇒ 2° ROH.

कार्बोक्झिलिक आम्लांची आम्लता आणि अभिक्रिया

रोजच्या जीवनातून

लिंबू आणि चिंचेची आंबट चव, तसेच व्हिनेगरने केटलीतील चुन्याचा थर निघतो — आम्लता.

सोपी व्याख्या

RCOOH ⇌ RCOO⁻ + H⁺ ; कार्बोक्झिलेट आयन अनुस्पंदनाने स्थिर. –I गट (Cl) आम्लता वाढवतात; +I गट कमी करतात.

आम्लआम्लता (pKa) आणि अभिक्रियाCl₃CCOOH0.65Cl₂CHCOOH1.29ClCH₂COOH2.86HCOOH3.75C₆H₅COOH4.20CH₃COOH4.76pKa कमी ⇒जास्त आम्लRCOOH + R′OH, H⁺⇌ एस्टर + H₂ORCOOH + SOCl₂⇒ RCOCl + SO₂ + HClRCOOH + NaHCO₃⇒ CO₂ (चाचणी)RCOOH + LiAlH₄⇒ RCH₂OHRCOONa + NaOH/CaO, गरम⇒ RH (डीकार्बोक्सिलेशन)

आकृतीत : pKa आणि अभिक्रिया.

नियम 1 : आम्लता क्रम — Cl₃CCOOH (0.65) > Cl₂CHCOOH (1.29) > ClCH₂COOH (2.86) > HCOOH (3.75) > C₆H₅COOH (4.20) > CH₃COOH (4.76).

  • सोपे : Cl वाढले ⇒ आम्लता वाढते.
  • मध्यम : फॉर्मिक > ॲसिटिक (CH₃ +I).
  • परीक्षेसाठी : कार्बोक्झिलिक > फिनॉल (10).

नियम 2 : आम्लाच्या अभिक्रिया — NaHCO₃ ⇒ CO₂ (चाचणी). SOCl₂ ⇒ RCOCl. LiAlH₄ ⇒ RCH₂OH. NH₃ ⇒ अमाइड.

  • सोपे : CH₃COOH + NaHCO₃ ⇒ CO₂ फेस.
  • मध्यम : CH₃COOH + SOCl₂ ⇒ CH₃COCl.
  • परीक्षेसाठी : LiAlH₄ ⇒ इथेनॉल.

नियम 3 : एस्टरीकरण आणि डीकार्बोक्सिलेशन — RCOOH + R′OH ⇌ RCOOR′ + H₂O (संहत H₂SO₄). RCOONa + NaOH/CaO, गरम ⇒ RH + Na₂CO₃.

  • सोपे : 60 g + 46 g ⇒ 88 g इथाइल एसिटेट (100 %).
  • मध्यम : CH₃COONa ⇒ CH₄.
  • परीक्षेसाठी : हॅलोजन : HVZ ⇒ α-हॅलो आम्ल.

गणना : 60 g ॲसिटिक आम्ल + 46 g इथेनॉल

  • पायरी 1 : n = 60 ÷ 60 = 1 mol; 46 ÷ 46 = 1 mol.
  • पायरी 2 : 1 : 1 ⇒ 1 mol एस्टर (100 % उत्पन्न).
  • पायरी 3 : M = 88 ⇒ 88 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सर्वात प्रबल आम्ल? 1) CH₃COOH 2) ClCH₂COOH 3) Cl₃CCOOH 4) C₆H₅COOH — उत्तर : 3).
  • CET 2) NaHCO₃ बरोबर CO₂ देते? 1) RCOOH 2) फिनॉल 3) अल्कोहोल 4) ईथर — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: व्हिनेगर, औषधे, एस्टर सुगंध, ॲस्पिरिन.

लक्षात ठेवा

–Cl ⇒ जास्त आम्ल; –CH₃ ⇒ कमी; NaHCO₃ ⇒ CO₂.

सामान्य चूक

pKa मोठा म्हणजे आम्ल प्रबल असे समजणे; उलट.

CET सापळा

कार्बोक्झिलिक आम्ल फिनॉलपेक्षा प्रबल; म्हणून NaHCO₃ चाचणीने फरक करता येतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "क्लोरीन = क्लेश ⇒ जास्त आम्ल".

फरक ओळखा

आम्लpKa
Cl₃CCOOH0.65
HCOOH3.75
CH₃COOH4.76

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1आम्लता क्रम सांगा.
  2. 2Cl आम्लता का वाढवतो?
  3. 3NaHCO₃ चाचणी.
मध्यम
  1. 4एस्टरीकरण लिहा.
  2. 560 g + 46 g ⇒ ?
  3. 6डीकार्बोक्सिलेशन म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7RCOOH + SOCl₂ ?
  2. 8RCOOH + LiAlH₄ ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Cl₃CCOOH सर्वाधिक.
  2. 2–I परिणाम आयन स्थिर करतो.
  3. 3CO₂ फेस ⇒ आम्ल.
  4. 4RCOOH + R′OH ⇌ RCOOR′ + H₂O.
  5. 588 g.
  6. 6CO₂ निघून जाणे.
  7. 7RCOCl + SO₂ + HCl.
  8. 8RCH₂OH.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामहत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
आल्डिहाइड–CHO, -अल
केटोन>C=O, -ओन
रोझेनमुंडRCOCl + H₂ ⇒ RCHO
क्रियाशीलताHCHO > RCHO > R₂CO
टॉलेन्सफक्त RCHO ⇒ Ag आरसा
आल्डॉलα-H हवा
कॅनिझारोα-H नको
आम्लताCl₃CCOOH > … > CH₃COOH
Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • नामकरण.
  • आल्डिहाइड/केटोन निर्मिती.
  • आम्ल निर्मिती.
  • ध्रुवीयता, उ.बिं.
  • चाचण्या, योग.
  • आल्डॉल, कॅनिझारो, क्षपण.
  • आम्लता, अभिक्रिया.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.