K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · रसायनशास्त्र

धडा ११: अल्कोहोल, फिनॉल व ईथर

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

वर्गीकरण आणि नामकरण

रोजच्या जीवनातून

सॅनिटायझरमधील इथेनॉल, जंतुनाशक फिनॉल आणि जुन्या काळचा ईथर भूल — तिघेही ऑक्सिजनयुक्त सेंद्रिय संयुगे.

सोपी व्याख्या

अल्कोहोल : sp³ C ला –OH (R–OH). फिनॉल : बेंझीन वलयाला –OH. ईथर : R–O–R′. अल्कोहोल 1°, 2°, 3° (OH असलेल्या C ला जोडलेल्या C च्या संख्येने).

वर्गीकरणअल्कोहोल, फिनॉल, ईथर : वर्ग आणि नावे1°CH₃CH₂CH₂OHप्रोपेन-1-ऑल2°(CH₃)₂CHOHप्रोपेन-2-ऑल3°(CH₃)₃COH2-मिथाइलप्रोपेन-2-ऑलफिनॉलC₆H₅OHफिनॉलईथरCH₃OCH₂CH₃मेथॉक्सीइथेनईथरC₆H₅OCH₃मेथॉक्सीबेंझीन (ॲनिसोल)1° : –CH₂OH · 2° : >CHOH · 3° : ≥C–OH (OH असलेल्या C ला जोडलेले C)नाव : साखळी + 'ऑल' (OH) ; ईथर : अल्कॉक्सी + अल्केन

आकृतीत : वर्ग आणि नावे.

नियम 1 : अल्कोहोलचे वर्गीकरण — 1° : –CH₂OH ; 2° : >CHOH ; 3° : ≥C–OH. मोनो-, डाय-, ट्रायहायड्रिक : OH ची संख्या 1, 2, 3.

  • सोपे : इथेनॉल 1°.
  • मध्यम : प्रोपेन-2-ऑल 2°.
  • परीक्षेसाठी : ग्लिसरॉल ट्रायहायड्रिक.

नियम 2 : IUPAC नामकरण — अल्कोहोल : alkane च्या e ऐवजी 'ऑल', OH ला कमी क्रमांक. ईथर : अल्कॉक्सी + अल्केन (लहान अल्किल = अल्कॉक्सी).

  • सोपे : CH₃CH(OH)CH₃ = प्रोपेन-2-ऑल.
  • मध्यम : CH₃OCH₂CH₃ = मेथॉक्सीइथेन.
  • परीक्षेसाठी : C₆H₅OCH₃ = मेथॉक्सीबेंझीन.

नियम 3 : फिनॉलची नावे — C₆H₅OH = फिनॉल; CH₃ असलेले क्रेसॉल (2-मिथाइलफिनॉल); दोन OH ⇒ बेंझीन-1,2-डायऑल (कॅटेकॉल).

  • सोपे : o-क्रेसॉल = 2-मिथाइलफिनॉल.
  • मध्यम : कॅटेकॉल 1,2.
  • परीक्षेसाठी : रेसॉर्सिनॉल 1,3.

तर्क : (CH₃)₃COH 3° का?

  • पायरी 1 : OH असलेला C मध्यवर्ती.
  • पायरी 2 : त्याला 3 कार्बन (3 CH₃) जोडलेले.
  • पायरी 3 : म्हणून 3° ; नाव 2-मिथाइलप्रोपेन-2-ऑल.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) CH₃CH(OH)CH₃ चे नाव? 1) प्रोपेन-1-ऑल 2) प्रोपेन-2-ऑल 3) इथेनॉल 4) मेथॉक्सीइथेन — उत्तर : 2).
  • CET 2) 3° अल्कोहोल? 1) (CH₃)₃COH 2) CH₃CH₂OH 3) CH₃CH(OH)CH₃ 4) CH₃OH — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: सॅनिटायझर, जंतुनाशक, द्रावक.

लक्षात ठेवा

1° –CH₂OH; 2° >CHOH; 3° ≥C–OH; फिनॉल = वलय + OH.

सामान्य चूक

बेंझिल अल्कोहोल (C₆H₅CH₂OH) ला फिनॉल म्हणणे.

CET सापळा

फिनॉलमध्ये OH थेट वलयावर; बेंझिलमध्ये CH₂ मधे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "1°-2°-3° = OH च्या C ला किती C".

फरक ओळखा

प्रकारगटउदा.
अल्कोहोलR–OHC₂H₅OH
फिनॉलAr–OHC₆H₅OH
ईथरR–O–R′CH₃OCH₃

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 11°, 2°, 3° म्हणजे?
  2. 2(CH₃)₃COH चे नाव.
  3. 3फिनॉल आणि बेंझिल अल्कोहोल फरक.
मध्यम
  1. 4ग्लिसरॉल कोणत्या प्रकारचे?
  2. 5CH₃OC₂H₅ चे नाव.
  3. 6कॅटेकॉल म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7C₂H₅OH कोणते?
  2. 8मेथॉक्सीबेंझीनचे सूत्र.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1OH च्या C ला जोडलेले C 1, 2, 3.
  2. 22-मिथाइलप्रोपेन-2-ऑल.
  3. 3OH वलयावर वि. CH₂ वर.
  4. 4ट्रायहायड्रिक.
  5. 5मेथॉक्सीइथेन.
  6. 6बेंझीन-1,2-डायऑल.
  7. 71° अल्कोहोल.
  8. 8C₆H₅OCH₃.

अल्कोहोल आणि फिनॉलची निर्मिती

रोजच्या जीवनातून

सॅनिटायझरमधील इथेनॉल साखरेच्या किण्वनातून आणि इथीनच्या जलयोजनातून — दोन मार्ग.

सोपी व्याख्या

अल्कोहोल : जलयोजन, हायड्रोबोरेशन-ऑक्सिडेशन, कार्बोनिल क्षपण, ग्रिन्यार. फिनॉल : क्यूमीन, डायझोनियम क्षार, हॅलोबेंझीन, सल्फोनिक आम्ल मार्ग.

निर्मितीअल्कोहोल आणि फिनॉलची निर्मितीRCH=CH₂ + H₂O (H⁺)मार्कोनिकॉफ ⇒ 2° अल्कोहोलRCH=CH₂ ⇒ B₂H₆, H₂O₂/OH⁻विरोधी-मार्कोनिकॉफ ⇒ 1°RCHO / R₂CO + NaBH₄ / LiAlH₄क्षपण ⇒ 1° / 2°RMgX + HCHO / RCHO / R₂COग्रिन्यार ⇒ 1° / 2° / 3°क्यूमीन + O₂ ⇒ हायड्रोपेरॉक्साइड + H₃O⁺फिनॉल + एसीटोनC₆H₅N₂⁺Cl⁻ + H₂O, गरमफिनॉल + N₂क्यूमीन पद्धत : औद्योगिक; एसीटोन सह-उत्पाद

आकृतीत : निर्मिती मार्ग.

नियम 1 : अल्केनपासून — H₃O⁺ जलयोजन : मार्कोनिकॉफ. B₂H₆ नंतर H₂O₂/OH⁻ : विरोधी-मार्कोनिकॉफ 1° अल्कोहोल.

  • सोपे : प्रोपीन + H₂O ⇒ प्रोपेन-2-ऑल.
  • मध्यम : प्रोपीन, हायड्रोबोरेशन ⇒ प्रोपेन-1-ऑल.
  • परीक्षेसाठी : इथीन ⇒ इथेनॉल.

नियम 2 : कार्बोनिल आणि ग्रिन्यार — RCHO + NaBH₄ ⇒ 1°; R₂CO ⇒ 2°. RMgX + HCHO ⇒ 1°; RCHO ⇒ 2°; R₂CO ⇒ 3° (नंतर H₃O⁺).

  • सोपे : CH₃MgBr + HCHO ⇒ इथेनॉल.
  • मध्यम : CH₃MgBr + CH₃CHO ⇒ प्रोपेन-2-ऑल.
  • परीक्षेसाठी : CH₃MgBr + (CH₃)₂CO ⇒ 3°.

नियम 3 : फिनॉलची निर्मिती — क्यूमीन : O₂ ⇒ हायड्रोपेरॉक्साइड ⇒ H₃O⁺ ⇒ फिनॉल + एसीटोन. डायझोनियम क्षार + H₂O ⇒ फिनॉल + N₂.

  • सोपे : क्यूमीन = आयसोप्रोपिलबेंझीन.
  • मध्यम : एसीटोन सहउत्पाद.
  • परीक्षेसाठी : C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + H₂O ⇒ फिनॉल.

तर्क : प्रोपीनपासून प्रोपेन-1-ऑल कसे?

  • पायरी 1 : H₃O⁺ ने प्रोपेन-2-ऑल (मार्कोनिकॉफ) मिळेल, 1° नाही.
  • पायरी 2 : म्हणून B₂H₆ (हायड्रोबोरेशन).
  • पायरी 3 : नंतर H₂O₂/OH⁻ ⇒ प्रोपेन-1-ऑल.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) CH₃MgBr + HCHO नंतर H₃O⁺? 1) इथेनॉल 2) प्रोपेन-2-ऑल 3) मिथेनॉल 4) 3° — उत्तर : 1).
  • CET 2) क्यूमीन पद्धतीचे सहउत्पाद? 1) एसीटोन 2) CO₂ 3) बेंझीन 4) एथेन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: इथेनॉल उद्योग, फिनॉल प्लास्टिक.

लक्षात ठेवा

मार्कोनिकॉफ = जलयोजन; विरोधी = हायड्रोबोरेशन; ग्रिन्यार HCHO = 1°.

सामान्य चूक

हायड्रोबोरेशनला मार्कोनिकॉफ मानणे.

CET सापळा

HCHO ⇒ 1°, इतर आल्डिहाइड ⇒ 2°, केटोन ⇒ 3° (ग्रिन्यार).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "H–1, R–2, R₂–3".

फरक ओळखा

मार्गउत्पाद
H₃O⁺ + अल्कीन2°
हायड्रोबोरेशन1°
क्यूमीनफिनॉल + एसीटोन

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1जलयोजन आणि हायड्रोबोरेशन फरक.
  2. 2ग्रिन्यार + HCHO ?
  3. 3ग्रिन्यार + केटोन ?
मध्यम
  1. 4क्यूमीन पद्धत लिहा.
  2. 5NaBH₄ चे कार्य?
  3. 6डायझोनियम क्षारापासून फिनॉल?
आव्हानात्मक
  1. 7प्रोपीन ⇒ प्रोपेन-2-ऑल अटी.
  2. 8क्यूमीन म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1मार्कोनिकॉफ वि. विरोधी.
  2. 21° अल्कोहोल.
  3. 33° अल्कोहोल.
  4. 4O₂ ⇒ हायड्रोपेरॉक्साइड ⇒ H₃O⁺ ⇒ फिनॉल + एसीटोन.
  5. 5कार्बोनिल क्षपण.
  6. 6पाण्यासोबत गरम करून.
  7. 7H₃O⁺.
  8. 8आयसोप्रोपिलबेंझीन.

भौतिक गुणधर्म : H-बंध, उत्कलनबिंदू, विद्राव्यता

रोजच्या जीवनातून

इथेनॉल पाण्यात सहज मिसळते, पण पेट्रोल (हायड्रोकार्बन) मिसळत नाही — H-बंधामुळे.

सोपी व्याख्या

अल्कोहोलमध्ये रेणूंमध्ये आणि पाण्याशी H-बंध ⇒ उच्च उ.बिं. आणि पाण्यात विद्राव्य. ईथरमध्ये रेणूंमध्ये H-बंध नाही ⇒ कमी उ.बिं.

H-बंध उ.बिं.उत्कलनबिंदू (K) : H-बंधाचा परिणाम185C₂H₆231C₃H₈249CH₃OCH₃308C₂H₅OC₂H₅338CH₃OH351C₂H₅OH370C₃H₇OH391C₄H₉OHसमान आकाराचे : अल्कोहोल > ईथर > अल्केन (H-बंध)C जास्त ⇒ विद्राव्यता कमी; ≤ 3 C पाण्यात मिसळतात

आकृतीत : उत्कलनबिंदू.

नियम 1 : उत्कलनबिंदू — समान आकाराचे : अल्कोहोल > ईथर > अल्केन. C वाढले ⇒ उ.बिं. वाढतो. शाखा ⇒ कमी.

  • सोपे : C₂H₅OH 351 K वि. CH₃OCH₃ 249 K.
  • मध्यम : 1-ब्युटेनॉल 391 K वि. 2-मिथाइलप्रोपेन-2-ऑल (3°) कमी.
  • परीक्षेसाठी : फिनॉल 455 K.

नियम 2 : विद्राव्यता — ≤ 3 C चे अल्कोहोल पाण्यात मिसळतात; C वाढले ⇒ हायड्रोकार्बन भाग मोठा ⇒ विद्राव्यता घटते. ईथर थोडे विद्राव्य.

  • सोपे : मेथेनॉल, इथेनॉल मिसळतात.
  • मध्यम : 1-हेक्सेनॉल कमी विद्राव्य.
  • परीक्षेसाठी : C₂H₅OC₂H₅ ≈ 7 g/100 mL.

नियम 3 : H-बंधाची ताकद — O–H···O बंध मजबूत; ईथर O पाण्याशी H-बंध स्वीकारतो, पण स्वतःशी देत नाही.

  • सोपे : आंतरआण्विक H-बंध ⇒ उ.बिं. जास्त.
  • मध्यम : o-नायट्रोफिनॉल (आंतर) कमी उ.बिं.
  • परीक्षेसाठी : p-नायट्रोफिनॉल जास्त.

तर्क : C₂H₅OH चा उ.बिं. CH₃OCH₃ पेक्षा जास्त का?

  • पायरी 1 : दोघांचे M = 46 (समान).
  • पायरी 2 : इथेनॉलमध्ये O–H ⇒ आंतरआण्विक H-बंध.
  • पायरी 3 : ईथरमध्ये नाही ⇒ 351 K वि. 249 K.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सर्वाधिक उ.बिं.? 1) C₂H₆ 2) CH₃OCH₃ 3) C₂H₅OH 4) C₃H₈ — उत्तर : 3).
  • CET 2) पाण्यात विद्राव्यता कमी होते जेव्हा? 1) C वाढतात 2) C कमी 3) OH वाढतात 4) तापमान कमी — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: द्रावक निवड, औषध विद्राव्यता.

लक्षात ठेवा

अल्कोहोल > ईथर > अल्केन उ.बिं.; ≤ 3 C मिसळतात.

सामान्य चूक

ईथरमध्ये आंतरआण्विक H-बंध मानणे.

CET सापळा

o-नायट्रोफिनॉलमध्ये आंतरअणू H-बंध ⇒ कमी उ.बिं., वाफ ऊर्ध्वपातनीय.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "OH = उच्च उ.बिं. + पाणीप्रेमी".

फरक ओळखा

संयुगMउ.बिं. (K)
C₂H₅OH46351
CH₃OCH₃46249
C₃H₈44231

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1अल्कोहोलचा उ.बिं. जास्त का?
  2. 2ईथरचा उ.बिं. कमी का?
  3. 3कोणते अल्कोहोल पाण्यात मिसळतात?
मध्यम
  1. 4C वाढले की विद्राव्यता?
  2. 5o- आणि p-नायट्रोफिनॉल फरक.
  3. 6शाखेचा उ.बिं. वर परिणाम?
आव्हानात्मक
  1. 7C₂H₅OH आणि C₃H₈ तुलना.
  2. 8ईथर पाण्यात थोडे विद्राव्य का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1आंतरआण्विक H-बंध.
  2. 2H-बंध नाही.
  3. 3≤ 3 C.
  4. 4कमी होते.
  5. 5आंतर वि. आंतरआण्विक H-बंध.
  6. 6शाखा ⇒ उ.बिं. कमी.
  7. 7351 K वि. 231 K.
  8. 8O पाण्याशी H-बंध स्वीकारतो.

आम्लता आणि प्रयोगशाळा चाचण्या

रोजच्या जीवनातून

फिनॉलचे द्रावण कडक काम करते (त्वचा जळते) कारण ते आम्लधर्मी आहे; इथेनॉल नाही.

सोपी व्याख्या

pKa कमी ⇒ जास्त आम्ल. फिनॉल (10.0) > पाणी (15.7) > इथेनॉल (16). फिनॉक्साइड अनुस्पंदनाने स्थिर.

आम्लताआम्लता : pKa (कमी = जास्त आम्ल)C₂H₅OH16.0H₂O15.7फिनॉल10.0p-NO₂ फिनॉल7.15पिक्रिक आम्ल0.4फिनॉल : फिनॉक्साइड अनुस्पंदनाने स्थिर ⇒ NaOH सह क्षार; NaHCO₃ सह नाही–NO₂ (e⁻ ओढणारा) ⇒ जास्त आम्ल; –CH₃ ⇒ कमीFeCl₃ : फिनॉल ⇒ जांभळा/निळसर रंग

आकृतीत : pKa तुलना.

नियम 1 : आम्लता क्रम — 1° > 2° > 3° अल्कोहोल (अल्किल +I). फिनॉल > अल्कोहोल. –NO₂ आम्लता वाढवतो, –CH₃ कमी करतो.

  • सोपे : पिक्रिक आम्ल pKa 0.4.
  • मध्यम : p-नायट्रोफिनॉल 7.15.
  • परीक्षेसाठी : क्रेसॉल > 10.

नियम 2 : फिनॉलची चाचणी — FeCl₃ ⇒ जांभळा रंग; NaOH मध्ये विरघळते, NaHCO₃ मध्ये नाही (H₂CO₃ पेक्षा कमी आम्ल); Br₂ पाणी ⇒ पांढरा अवक्षेप.

  • सोपे : कार्बोक्झिलिक आम्ल NaHCO₃ ⇒ CO₂.
  • मध्यम : फिनॉल NaHCO₃ ⇒ काही नाही.
  • परीक्षेसाठी : C₆H₅OH + NaOH ⇒ C₆H₅ONa.

नियम 3 : अल्कोहोलची चाचणी — लुकास : ZnCl₂ + संहत HCl. 3° लगेच गढूळ, 2° ≈ 5 मिनिटे, 1° सामान्य तापमानाला नाही. आयडोफॉर्म : CH₃CH(OH)– असलेले.

  • सोपे : (CH₃)₃COH लगेच.
  • मध्यम : प्रोपेन-2-ऑल ≈ 5 मिनिटे.
  • परीक्षेसाठी : इथेनॉल आयडोफॉर्म ⇒ पिवळा CHI₃.

तर्क : फिनॉल NaHCO₃ शी क्रिया का करत नाही?

  • पायरी 1 : pKa फिनॉल = 10.0; H₂CO₃ = 6.4.
  • पायरी 2 : फिनॉल H₂CO₃ पेक्षा कमी आम्ल.
  • पायरी 3 : म्हणून HCO₃⁻ त्याचा H⁺ घेऊ शकत नाही.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) फिनॉल FeCl₃ बरोबर? 1) जांभळा 2) लाल 3) पिवळा 4) हिरवा — उत्तर : 1).
  • CET 2) लुकास चाचणीत 3° अल्कोहोल? 1) लगेच 2) 5 मिनिटे 3) नाही 4) गरम केल्यावर — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: फिनॉल ओळख, अल्कोहोल वर्ग निश्चिती.

लक्षात ठेवा

pKa : फिनॉल 10; पिक्रिक 0.4; Lucas : 3° लगेच.

सामान्य चूक

फिनॉल NaHCO₃ शी क्रिया करतो असे लिहिणे.

CET सापळा

अल्कोहोलमध्ये 3° सर्वात कमी आम्ल, पण Lucas मध्ये सर्वात जलद.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "लुकास : तीन = तत्काळ".

फरक ओळखा

चाचणीनिकाल
FeCl₃फिनॉल ⇒ जांभळा
Lucas 3°लगेच
NaHCO₃फिनॉल ⇒ नाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1फिनॉल अल्कोहोलपेक्षा जास्त आम्ल का?
  2. 2लुकास चाचणी सांगा.
  3. 3पिक्रिक आम्ल प्रबळ का?
मध्यम
  1. 4फिनॉलची FeCl₃ चाचणी?
  2. 5NaOH वि. NaHCO₃ फिनॉल.
  3. 61°, 2°, 3° आम्लता क्रम?
आव्हानात्मक
  1. 7आयडोफॉर्म कोणाला?
  2. 8pKa कमी म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1फिनॉक्साइड अनुस्पंदन.
  2. 2ZnCl₂/HCl; 3° लगेच.
  3. 3–NO₂ ने आयन स्थिर.
  4. 4जांभळा रंग.
  5. 5NaOH ⇒ विरघळते; NaHCO₃ ⇒ नाही.
  6. 61° > 2° > 3°.
  7. 7CH₃CH(OH)– / CH₃CO–.
  8. 8जास्त आम्ल.

अल्कोहोलच्या अभिक्रिया

रोजच्या जीवनातून

सॅनिटायझर ज्वलनशील (दहन), वाइन आंबट होते (ऑक्सिडीकरणाने ॲसिटिक आम्ल) — अल्कोहोलच्या अभिक्रिया.

सोपी व्याख्या

अल्कोहोल : O–H बंध तुटणे (Na, एस्टरीकरण) किंवा C–O बंध तुटणे (HX, निर्जलीकरण); ऑक्सिडीकरण : α-H हवा.

अल्कोहोल अभिक्रियाअल्कोहोलच्या अभिक्रिया (CH₃CH₂OH)C₂H₅OHNa ⇒ C₂H₅ONa + ½H₂PCC ⇒ CH₃CHOK₂Cr₂O₇ ⇒ CH₃COOH443 K, H₂SO₄ ⇒ C₂H₄413 K ⇒ C₂H₅OC₂H₅CH₃COOH ⇒ एस्टर1° ⇒ PCC : आल्डिहाइड; K₂Cr₂O₇ : आम्ल2° ⇒ केटोन · 3° ⇒ ऑक्सिडीकरण नाहीLucas : 3° लगेच · 2° ≈ 5 मिनिटे · 1° सामान्य तापमानाला नाही

आकृतीत : अल्कोहोल अभिक्रिया.

नियम 1 : O–H बंध अभिक्रिया — 2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂. एस्टरीकरण : RCOOH + R′OH ⇌ RCOOR′ + H₂O (H⁺).

  • सोपे : 4.6 g इथेनॉल ⇒ 1.12 L H₂ (STP).
  • मध्यम : CH₃COOH + C₂H₅OH ⇒ इथाइल एसिटेट.
  • परीक्षेसाठी : 60 g + 46 g ⇒ 88 g एस्टर.

नियम 2 : C–O बंध अभिक्रिया — HX / PCl₅ / SOCl₂ ⇒ अल्किल हॅलाइड. निर्जलीकरण : 443 K ⇒ अल्कीन; 413 K ⇒ ईथर. झायत्सेव नियम.

  • सोपे : C₂H₅OH + SOCl₂ ⇒ C₂H₅Cl.
  • मध्यम : 92 g इथेनॉल (413 K) ⇒ 74 g ईथर.
  • परीक्षेसाठी : 443 K ⇒ C₂H₄.

नियम 3 : ऑक्सिडीकरण — 1° : PCC ⇒ आल्डिहाइड; K₂Cr₂O₇/KMnO₄ ⇒ कार्बोक्झिलिक आम्ल. 2° ⇒ केटोन. 3° ⇒ α-H नाही, ऑक्सिडीकरण नाही.

  • सोपे : 4.6 g C₂H₅OH ⇒ 6.0 g CH₃COOH.
  • मध्यम : प्रोपेन-2-ऑल ⇒ एसीटोन.
  • परीक्षेसाठी : (CH₃)₃COH ⇒ नाही.

गणना : 4.6 g इथेनॉल + Na ⇒ H₂ (STP)

  • पायरी 1 : n = 4.6 ÷ 46 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 2C₂H₅OH ⇒ 1 H₂ ⇒ 0.05 mol.
  • पायरी 3 : V = 0.05 × 22.4 = 1.12 L.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) 2° अल्कोहोल ऑक्सिडीकरण ⇒ ? 1) आल्डिहाइड 2) केटोन 3) आम्ल 4) ईथर — उत्तर : 2).
  • CET 2) 443 K, संहत H₂SO₄ ⇒ ? 1) ईथर 2) अल्कीन 3) आम्ल 4) एस्टर — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: इंधन, औषध संश्लेषण, एस्टर.

लक्षात ठेवा

443 K अल्कीन; 413 K ईथर; PCC = आल्डिहाइड; 3° ऑक्सिडीकरण नाही.

सामान्य चूक

PCC ने आम्ल मिळते असे समजणे; आल्डिहाइडवर थांबतो.

CET सापळा

निर्जलीकरणात तापमान बदलले की उत्पाद बदलतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "443 = अल्कीन, 413 = ईथर (तापमान उतरले, ईथर आले)".

फरक ओळखा

अभिकर्मक1° उत्पाद
PCCआल्डिहाइड
K₂Cr₂O₇आम्ल
Naअल्कॉक्साइड

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1इथेनॉल + Na ?
  2. 24.6 g ⇒ H₂ किती L?
  3. 3निर्जलीकरणाच्या दोन अटी.
मध्यम
  1. 41° चे PCC ऑक्सिडीकरण.
  2. 53° का ऑक्सिडाइझ होत नाही?
  3. 6एस्टरीकरण लिहा.
आव्हानात्मक
  1. 792 g इथेनॉल ⇒ ईथर?
  2. 8झायत्सेव नियम सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1इथॉक्साइड + H₂.
  2. 21.12 L.
  3. 3443 K अल्कीन; 413 K ईथर.
  4. 4आल्डिहाइड.
  5. 5α-H नाही.
  6. 6RCOOH + R′OH ⇌ RCOOR′ + H₂O.
  7. 774 g.
  8. 8जास्त प्रतिस्थापित अल्कीन मुख्य.

फिनॉलच्या अभिक्रिया

रोजच्या जीवनातून

फिनॉलपासून पिक्रिक आम्ल (जुने स्फोटक रंग/औषध) आणि सॅलिसिलिक आम्ल (ॲस्पिरिनचा आधार) बनतात.

सोपी व्याख्या

फिनॉलमध्ये –OH वलयाला e⁻ देतो ⇒ o/p-निर्देशक, सक्रियकारक ⇒ इलेक्ट्रॉनस्नेही प्रतिस्थापन सोपे. O–H आम्लधर्मी.

फिनॉल अभिक्रियाफिनॉलच्या अभिक्रियाBr₂/H₂O2,4,6-ट्रायब्रोमोफिनॉल (पांढरा अवक्षेप)तनू HNO₃o- + p-नायट्रोफिनॉलसंहत HNO₃2,4,6-ट्रायनायट्रोफिनॉल (पिक्रिक आम्ल)NaOH, CO₂ (398 K, 6 atm) ; H⁺कोल्बे ⇒ सॅलिसिलिक आम्लCHCl₃, NaOH ; H⁺रायमर–टिमान ⇒ सॅलिसिलाल्डिहाइडZn, गरमबेंझीन–OH सक्रियकारक : o/p-निर्देशक ⇒ इलेक्ट्रॉनस्नेही प्रतिस्थापन सोपे

आकृतीत : फिनॉल अभिक्रिया.

नियम 1 : हॅलोजनीकरण आणि नायट्रीकरण — Br₂/H₂O ⇒ 2,4,6-ट्रायब्रोमोफिनॉल (पांढरा). तनू HNO₃ ⇒ o- + p-नायट्रो; संहत ⇒ पिक्रिक आम्ल.

  • सोपे : 9.4 g फिनॉल ⇒ 33.1 g ट्रायब्रोमो.
  • मध्यम : 9.4 g ⇒ 22.9 g पिक्रिक आम्ल.
  • परीक्षेसाठी : CS₂ मध्ये Br₂ ⇒ o-/p-ब्रोमो.

नियम 2 : कोल्बे आणि रायमर–टिमान — कोल्बे : C₆H₅ONa + CO₂ (398 K, 6 atm) ⇒ H⁺ ⇒ सॅलिसिलिक आम्ल. रायमर–टिमान : CHCl₃ + NaOH ⇒ H⁺ ⇒ सॅलिसिलाल्डिहाइड.

  • सोपे : 9.4 g फिनॉल ⇒ 13.8 g सॅलिसिलिक आम्ल.
  • मध्यम : सॅलिसिलिक ⇒ ॲस्पिरिन.
  • परीक्षेसाठी : सॅलिसिलाल्डिहाइड.

नियम 3 : क्षपण आणि ऑक्सिडीकरण — Zn धूळ + गरम ⇒ बेंझीन. Na₂Cr₂O₇/H₂SO₄ ⇒ बेंझोक्विनोन.

  • सोपे : C₆H₅OH + Zn ⇒ C₆H₆ + ZnO.
  • मध्यम : ऑक्सिडीकरण ⇒ पिवळे क्विनोन.
  • परीक्षेसाठी : वलय–OH बंध कठीण तुटतो.

गणना : 9.4 g फिनॉलपासून ट्रायब्रोमोफिनॉल

  • पायरी 1 : n = 9.4 ÷ 94 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 1 : 1 ⇒ 0.1 mol उत्पाद.
  • पायरी 3 : M = 330.8 ⇒ 33.1 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) फिनॉल + Br₂ पाणी ⇒ ? 1) पांढरा अवक्षेप 2) पिवळा 3) लाल 4) काही नाही — उत्तर : 1).
  • CET 2) कोल्बे अभिक्रियेचे उत्पाद? 1) सॅलिसिलिक आम्ल 2) बेंझीन 3) ॲनिलिन 4) टॉल्यूइन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषधे (ॲस्पिरिन), रंग, स्फोटके.

लक्षात ठेवा

Br₂ पाणी = ट्राय; तनू HNO₃ = o,p; कोल्बे = सॅलिसिलिक.

सामान्य चूक

रायमर–टिमानचे उत्पाद सॅलिसिलिक आम्ल समजणे; ते सॅलिसिलाल्डिहाइड.

CET सापळा

Br₂/CS₂ (कमी ध्रुवीय) मोनो; Br₂/पाणी ट्राय.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "कोल्बे = CO₂, रायमर = CHCl₃".

फरक ओळखा

अभिक्रियाअभिकर्मकउत्पाद
KolbeCO₂सॅलिसिलिक आम्ल
Reimer–TiemannCHCl₃सॅलिसिलाल्डिहाइड
Br₂/H₂OBr₂ट्रायब्रोमो

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1फिनॉल o/p निर्देशक का?
  2. 2कोल्बे अभिक्रिया लिहा.
  3. 3रायमर–टिमान लिहा.
मध्यम
  1. 4पिक्रिक आम्ल कसे?
  2. 59.4 g फिनॉल ⇒ ट्रायब्रोमो?
  3. 6Zn सोबत फिनॉल?
आव्हानात्मक
  1. 7फिनॉलचे क्विनोनमध्ये रूपांतर.
  2. 8Br₂/CS₂ चे उत्पाद?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1OH वलयाला e⁻ देतो.
  2. 2C₆H₅ONa + CO₂ ⇒ सॅलिसिलिक आम्ल.
  3. 3CHCl₃ + NaOH ⇒ सॅलिसिलाल्डिहाइड.
  4. 4संहत HNO₃ ने नायट्रीकरण.
  5. 533.1 g.
  6. 6बेंझीन.
  7. 7बेंझोक्विनोन.
  8. 8o-/p-ब्रोमोफिनॉल.

ईथर : निर्मिती, अभिक्रिया आणि उपयोग

रोजच्या जीवनातून

पूर्वी शस्त्रक्रियेत भूल देण्यासाठी डायइथाइल ईथर वापरत; आज ते द्रावक म्हणून.

सोपी व्याख्या

ईथर : R–O–R′, कमी क्रियाशील, कमी उ.बिं. विल्यम्सन संश्लेषण : RONa + R′X.

ईथरईथर : निर्मिती आणि अभिक्रियाविल्यम्सन : R–ONa + R′–X → R–O–R′ + NaX (SN2)1° हॅलाइड वापरा; 3° ⇒ विलोपन (अल्कीन)अल्कोहोल 413 K, H₂SO₄ : 2C₂H₅OH → C₂H₅OC₂H₅ + H₂OHI ने भंजन : R–O–R′ + HI → R–I + R′OHॲनिसोल + HI → फिनॉल + CH₃I (फिनॉलचा C–O बंध तुटत नाही)लहान अल्किल गट बाजूचा हॅलाइड बनतो (SN2)उपयोग : C₂H₅OC₂H₅ ⇒ ऑनेस्थेशिया (जुने), द्रावकधोका : हवेत पेरॉक्साइड ⇒ स्फोटक; ज्वालाग्राहीअल्कोहोलपेक्षा कमी उ.बिं. आणि कमी क्रियाशील

आकृतीत : ईथर.

नियम 1 : निर्मिती — अल्कोहोल 413 K + H₂SO₄ ⇒ सममित ईथर. विल्यम्सन : असममित; 1° हॅलाइड SN2.

  • सोपे : 2C₂H₅OH ⇒ C₂H₅OC₂H₅ + H₂O.
  • मध्यम : C₂H₅ONa + CH₃I ⇒ C₂H₅OCH₃.
  • परीक्षेसाठी : 3° हॅलाइड ⇒ अल्कीन.

नियम 2 : अभिक्रिया — HI ने भंजन : R–O–R′ + HI ⇒ RI + R′OH. ॲनिसोल + HI ⇒ फिनॉल + CH₃I. वलयावर इलेक्ट्रॉनस्नेही प्रतिस्थापन (o/p).

  • सोपे : C₂H₅OCH₃ + HI ⇒ CH₃I + C₂H₅OH.
  • मध्यम : ॲनिसोल नायट्रीकरण ⇒ o/p.
  • परीक्षेसाठी : ॲनिसोल + HI ⇒ फिनॉल.

नियम 3 : उपयोग आणि धोका — द्रावक (निष्कर्षण), भूल (जुने); हवेत पेरॉक्साइड बनतात (स्फोटक), ज्वालाग्राही.

  • सोपे : FeSO₄ ने पेरॉक्साइड तपासा.
  • मध्यम : ज्योतीपासून दूर ठेवा.
  • परीक्षेसाठी : गडद बाटलीत ठेवा.

तर्क : C₂H₅OCH₃ + HI कोणते उत्पाद?

  • पायरी 1 : O ला H⁺ जोडून ऑक्सोनियम आयन.
  • पायरी 2 : I⁻ लहान अल्किल (CH₃) वर SN2.
  • पायरी 3 : CH₃I + C₂H₅OH.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) विल्यम्सन संश्लेषणात? 1) RONa + R′X 2) ROH + HX 3) RCHO 4) RMgX — उत्तर : 1).
  • CET 2) ॲनिसोल + HI ⇒ ? 1) फिनॉल + CH₃I 2) बेंझीन 3) टॉल्यूइन 4) CH₃OH — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: द्रावक, औषध संश्लेषण.

लक्षात ठेवा

विल्यम्सन : SN2, 1° हॅलाइड; HI : लहान अल्किलवर I.

सामान्य चूक

विल्यम्सनमध्ये 3° हॅलाइड वापरणे.

CET सापळा

ॲनिसोल + HI मध्ये फिनॉलचा C–O बंध तुटत नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ईथर = इंधन-सुरक्षा: ज्योत नको".

फरक ओळखा

पद्धतउत्पाद
413 Kसममित
विल्यम्सनअसममित

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1विल्यम्सन संश्लेषण म्हणजे?
  2. 23° हॅलाइड का नको?
  3. 3ईथर + HI ?
मध्यम
  1. 4ॲनिसोल + HI ?
  2. 5ईथर धोकादायक का?
  3. 62C₂H₅OH, 413 K ?
आव्हानात्मक
  1. 7उपयोग सांगा.
  2. 8ईथर कमी क्रियाशील का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1RONa + R′X ⇒ ROR′.
  2. 2विलोपन होते.
  3. 3RI + R′OH.
  4. 4फिनॉल + CH₃I.
  5. 5पेरॉक्साइड, ज्वालाग्राही.
  6. 6डायइथाइल ईथर.
  7. 7द्रावक, भूल (जुने).
  8. 8C–O–C स्थिर, O–H नाही.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामहत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
1°/2°/3°OH च्या C ला जोडलेले C
उ.बिं.अल्कोहोल > ईथर > अल्केन
pKaफिनॉल 10; पिक्रिक 0.4
Lucas3° लगेच
निर्जलीकरण443 K अल्कीन; 413 K ईथर
कोल्बेसॅलिसिलिक आम्ल
रायमर–टिमानसॅलिसिलाल्डिहाइड
विल्यम्सनRONa + R′X
Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • वर्ग आणि नावे.
  • निर्मिती.
  • H-बंध, उ.बिं.
  • आम्लता, चाचण्या.
  • अल्कोहोल अभिक्रिया.
  • फिनॉल अभिक्रिया.
  • ईथर.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.