K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · रसायनशास्त्र

धडा १०: हॅलोजन व्युत्पन्ने

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

हॅलोजन व्युत्पन्नांचे वर्गीकरण आणि नामकरण

रोजच्या जीवनातून

आगीसाठी CCl₄ चा विझवणारा, घरातील क्लोरोफॉर्म आणि शीतकपाटातील फ्रीऑन — सर्व हॅलोजन व्युत्पन्ने.

सोपी व्याख्या

हॅलोॲल्केन : R–X (sp³ C ला X); हॅलोॲरीन : Ar–X (sp² C ला X). C ला जोडलेल्या C च्या संख्येने 1°, 2°, 3°.

वर्गीकरणहॅलोजन व्युत्पन्नांचे वर्गीकरण आणि नामकरणप्रकारसूत्रIUPAC1° (प्राथमिक)CH₃CH₂CH₂Cl1-chloropropane2° (द्वितीयक)(CH₃)₂CHBr2-bromopropane3° (तृतीयक)(CH₃)₃CCl2-chloro-2-methylpropaneॲलिलिकCH₂=CH–CH₂Cl3-chloroprop-1-eneबेन्झिलिकC₆H₅CH₂Cl(chloromethyl)benzeneव्हिनिलिकCH₂=CHClchloroetheneॲरिलC₆H₅ClchlorobenzeneC–X कोणत्या C शी : sp³ ⇒ हॅलोॲल्केन ; sp² ⇒ हॅलोॲरीन / व्हिनिलिकडायहॅलाइड : जेमिनल (एकाच C वर) ; व्हिसिनल (शेजारी C वर)C₄H₉Cl : 4 संरचना समावयवी (1-, 2-, 2-मिथिल-1-, 2-मिथिल-2-)

आकृतीत : वर्गीकरण आणि नाव.

नियम 1 : वर्गीकरण — 1°, 2°, 3° ॲल्किल; ॲलिलिक (C=C शेजारी); बेन्झिलिक (वलयाशेजारी); व्हिनिलिक आणि ॲरील (sp² C).

  • सोपे : CH₃CH₂Cl 1°.
  • मध्यम : (CH₃)₂CHCl 2°.
  • परीक्षेसाठी : (CH₃)₃CCl 3°.

नियम 2 : IUPAC नामकरण — सर्वात लांब साखळी; हॅलो अग्रप्रत्यय (chloro, bromo, iodo, fluoro); वर्णक्रम; लहान अंक.

  • सोपे : CH₃CHBrCH₃ = 2-bromopropane.
  • मध्यम : (CH₃)₃CCl = 2-chloro-2-methylpropane.
  • परीक्षेसाठी : C₆H₅Cl = chlorobenzene.

नियम 3 : डायहॅलाइड आणि समावयवता — जेमिनल (X दोन्ही एकाच C वर) ; व्हिसिनल (शेजारच्या C वर). C₄H₉Cl चे 4 संरचना समावयवी.

  • सोपे : CH₃CHCl₂ जेमिनल.
  • मध्यम : CH₂ClCH₂Cl व्हिसिनल.
  • परीक्षेसाठी : चार : 1-, 2-, 2-मिथिल-1-, 2-मिथिल-2-.

गणना : C₄H₉Cl मध्ये क्लोरीन %

  • पायरी 1 : M = 4×12 + 9×1 + 35.5 = 92.5.
  • पायरी 2 : Cl % = 35.5/92.5 × 100.
  • पायरी 3 : Cl % = 38.4.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) (CH₃)₃CCl चे नाव? 1) 2-chloro-2-methylpropane 2) 1-chlorobutane 3) 2-chlorobutane 4) tert-pentyl chloride — उत्तर : 1).
  • CET 2) व्हिनिलिक हॅलाइड? 1) CH₂=CHCl 2) C₆H₅CH₂Cl 3) CH₃Cl 4) C₆H₅Cl — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: द्रावके, औषधे, शीतक, कीटकनाशके.

लक्षात ठेवा

sp³ C–X = हॅलोॲल्केन; sp² C–X = हॅलोॲरीन/व्हिनिलिक; जेमिनल वि. व्हिसिनल.

सामान्य चूक

बेन्झिलिक हॅलाइडला हॅलोॲरीन म्हणणे.

CET सापळा

C₆H₅CH₂Cl चा X sp³ C वर ⇒ ॲल्किल प्रकार.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "जेमिनल = जुळे एकाच घरी; व्हिसिनल = शेजारी".

फरक ओळखा

प्रकारउदा.
1°CH₃CH₂Cl
2°(CH₃)₂CHBr
3°(CH₃)₃CCl
ॲरीलC₆H₅Cl

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1हॅलोॲल्केन आणि हॅलोॲरीन फरक.
  2. 21°, 2°, 3° ओळखा.
  3. 3नाव द्या : (CH₃)₂CHBr.
मध्यम
  1. 4जेमिनल आणि व्हिसिनल.
  2. 5C₄H₉Cl चे समावयवी.
  3. 6ॲलिलिक आणि बेन्झिलिक.
आव्हानात्मक
  1. 7व्हिनिलिक क्लोराइड सूत्र.
  2. 8C₄H₉Cl मध्ये Cl %.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1sp³ वि. sp² C.
  2. 2जोडलेले C पाहा.
  3. 32-bromopropane.
  4. 4एकाच C वि. शेजारचे.
  5. 54.
  6. 6C=C / वलयाशेजारी.
  7. 7CH₂=CHCl.
  8. 838.4 %.

हॅलोॲल्केन आणि हॅलोॲरीनच्या निर्मितीच्या पद्धती

रोजच्या जीवनातून

पाककृतीत एकाच पदार्थाला अनेक मार्गांनी बनवता येते — तसेच R–X चे अनेक मार्ग.

सोपी व्याख्या

मुख्य मार्ग : ॲल्कोहॉलपासून (SOCl₂ / HX), ॲल्किनपासून (HX), ॲल्केनपासून (X₂/hν), आणि हॅलोजन विनिमय (फिंकेलस्टाइन, स्वार्ट्स).

निर्मितीहॅलोॲल्केन : निर्मिती पद्धतीR–Xहॅलोॲल्केनR–OH + SOCl₂ → R–Cl + SO₂ + HClR–OH + HX / ZnCl₂ (Lucas)C=C + HX (मार्कोव्हनिकॉव्ह)RH + X₂ / hν (मुक्त मूलक)फिंकेलस्टाइन : RCl + NaI (ॲसिटोन) → RI + NaClस्वार्ट्स : RBr + AgF → RF + AgBrॲरील : C₆H₆ + Cl₂ / FeCl₃ ; ArN₂⁺ + CuCl (सँडमेयर)उदा. 7.4 g ब्युटॅन-1-ऑल ⇒ 9.25 g C₄H₉Cl (100 %) ⇒ 80 % ⇒ 7.4 g

आकृतीत : निर्मितीचे मार्ग.

नियम 1 : ॲल्कोहॉलपासून — R–OH + SOCl₂ ⇒ R–Cl + SO₂ + HCl (शुद्ध उत्पाद). R–OH + HX / ZnCl₂ (Lucas). 3° सोपे; PCl₅, PCl₃ ही चालते.

  • सोपे : SOCl₂ चा फायदा : वायू उप-उत्पाद.
  • मध्यम : HX ची क्रियाशीलता HI > HBr > HCl.
  • परीक्षेसाठी : 7.4 g ब्युटॅनॉल ⇒ 9.25 g (100 %).

नियम 2 : ॲल्केन आणि ॲल्किनपासून — ॲल्केन : X₂/hν मुक्त मूलक, मिश्र उत्पाद. ॲल्किन + HX : मार्कोव्हनिकॉव्ह, प्रमुख 2° वि. 1°.

  • सोपे : CH₃CH=CH₂ + HBr ⇒ 2-bromopropane.
  • मध्यम : ॲल्केन : निवड कमी.
  • परीक्षेसाठी : पेरॉक्साइड ⇒ विरोधी मार्कोव्हनिकॉव्ह.

नियम 3 : हॅलोजन विनिमय आणि ॲरीन — फिंकेलस्टाइन : RCl + NaI ⇒ RI (ॲसिटोन). स्वार्ट्स : RBr + AgF ⇒ RF. ॲरीन : X₂/FeCl₃; सँडमेयर : ArN₂⁺ + CuCl.

  • सोपे : NaCl ॲसिटोनात अविद्राव्य ⇒ संतुलन उजवीकडे.
  • मध्यम : आयोडीन थेट वलयात कठीण.
  • परीक्षेसाठी : फ्लुओरिनेशन : Balz–Schiemann.

गणना : 7.4 g ब्युटॅन-1-ऑल (M = 74) पासून C₄H₉Cl (M = 92.5), उत्पन्न 80 %

  • पायरी 1 : n = 7.4/74 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : सैद्धांतिक वस्तुमान = 0.1 × 92.5 = 9.25 g.
  • पायरी 3 : 80 % ⇒ 9.25 × 0.8 = 7.4 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) शुद्ध R–Cl देणारी? 1) SOCl₂ 2) Cl₂/hν 3) HCl 4) NaCl — उत्तर : 1).
  • CET 2) फिंकेलस्टाइन अभिक्रिया? 1) RCl + NaI ⇒ RI 2) RBr + AgF ⇒ RF 3) RX + Mg 4) RX + Na — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध संश्लेषण, द्रावक निर्मिती.

लक्षात ठेवा

R–OH + SOCl₂ (शुद्ध); ॲल्किन + HX (मार्कोव्हनिकॉव्ह); NaI/ॲसिटोन ⇒ RI; AgF ⇒ RF.

सामान्य चूक

फिंकेलस्टाइन आणि स्वार्ट्स गोंधळणे.

CET सापळा

फिंकेलस्टाइन ⇒ I; स्वार्ट्स ⇒ F.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "फि = आयोडीन, स्वा = फ्लुओरीन".

फरक ओळखा

अभिक्रियाउत्पाद
FinkelsteinR–I
SwartsR–F
SandmeyerAr–Cl

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1ॲल्कोहॉलपासून R–Cl चे तीन मार्ग.
  2. 2SOCl₂ चा फायदा.
  3. 3फिंकेलस्टाइन स्पष्ट करा.
मध्यम
  1. 4स्वार्ट्स स्पष्ट करा.
  2. 5ॲल्केन क्लोरिनेशन का मिश्रण?
  3. 6सँडमेयर अभिक्रिया.
आव्हानात्मक
  1. 77.4 g ब्युटॅनॉल ⇒ उत्पाद (80 %).
  2. 8प्रोपीन + HBr उत्पाद.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1SOCl₂, HX/ZnCl₂, PCl₅.
  2. 2SO₂ आणि HCl वायू.
  3. 3RCl + NaI ⇒ RI.
  4. 4RBr + AgF ⇒ RF.
  5. 5मुक्त मूलक, अनेक स्थाने.
  6. 6ArN₂⁺ + CuCl.
  7. 77.4 g.
  8. 82-bromopropane.

हॅलोजन व्युत्पन्नांचे भौतिक गुणधर्म

रोजच्या जीवनातून

क्लोरोफॉर्म पाण्यात टाकला तर तळाशी बसतो — घन, पाण्यात न मिसळणारा.

सोपी व्याख्या

C–X बंध ध्रुवीय : Cδ⁺–Xδ⁻. उत्कलन RI > RBr > RCl > RF; पाण्यात अविद्राव्य, घनता वाढते.

भौतिकभौतिक गुणधर्म आणि C–X बंधसंयुगबंध लांबी pmबंध ऊर्जा kJउत्कलन °CCH₃–F139452—CH₃–Cl178351–24CH₃–Br1932934CH₃–I21423442उत्कलन : RI > RBr > RCl > RF ; 1° > 2° > 3° (शाखा ⇒ कमी)बंध लांबी वाढते ⇒ बंध ऊर्जा घटते ⇒ क्रियाशीलता RI > RBr > RClपाण्यात अविद्राव्य (H-बंध नाही) ; कार्बनी द्रावकांत विद्राव्यघनता : RCl < RBr < RI ; RCl पाण्यापेक्षा हलके, CHCl₃ जडबंध ध्रुवीय : Cδ⁺–Xδ⁻ ; ध्रुवता F > Cl > Br > I

आकृतीत : गुणधर्म आणि C–X बंध.

नियम 1 : उत्कलन बिंदू — हॅलोजनाचा आकार ↑ ⇒ उत्कलन ↑. 1° > 2° > 3° (शाखा ⇒ पृष्ठक्षेत्र कमी). CH₃Cl –24, CH₃Br 4, CH₃I 42 °C.

  • सोपे : ब्युटिल क्लोराइड समावयवी : n- > iso- > tert-.
  • मध्यम : RX च्या हायड्रोकार्बनपेक्षा उत्कलन जास्त.
  • परीक्षेसाठी : द्विध्रुव–द्विध्रुव + व्हॅन डर वॉल्स.

नियम 2 : विद्राव्यता आणि घनता — पाण्यात अविद्राव्य (R–X ⇔ H₂O H-बंध नाही); कार्बनी द्रावकांत विद्राव्य. घनता RCl < RBr < RI.

  • सोपे : CHCl₃ पाण्यात बुडते.
  • मध्यम : CH₃Cl हलका.
  • परीक्षेसाठी : आयोडाइड सर्वात जड.

नियम 3 : C–X बंध — बंध लांबी : F 139, Cl 178, Br 193, I 214 pm. बंध ऊर्जा : 452, 351, 293, 234 kJ/mol. म्हणून क्रियाशीलता RI > RBr > RCl.

  • सोपे : C–F सर्वात बळकट.
  • मध्यम : C–I सर्वात दुर्बल.
  • परीक्षेसाठी : लांब ⇒ दुर्बल.

तर्क : 3° ब्युटिल क्लोराइडचे उत्कलन 1° पेक्षा कमी का?

  • पायरी 1 : tert- गोलाकार, पृष्ठक्षेत्र कमी.
  • पायरी 2 : व्हॅन डर वॉल्स आकर्षण कमी.
  • पायरी 3 : उत्कलन कमी (≈ 51 °C वि. 78 °C).

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सर्वाधिक उत्कलन? 1) CH₃I 2) CH₃Br 3) CH₃Cl 4) CH₃F — उत्तर : 1).
  • CET 2) सर्वात लांब C–X बंध? 1) C–I 2) C–Br 3) C–Cl 4) C–F — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: द्रावके, डाग काढणे, कोरडी धुलाई.

लक्षात ठेवा

RI > RBr > RCl > RF उत्कलन; 1° > 2° > 3°; अविद्राव्य; C–I दुर्बल.

सामान्य चूक

RF सर्वाधिक क्रियाशील समजणे.

CET सापळा

C–F सर्वात बळकट ⇒ सर्वात कमी क्रियाशील.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आयोडीन मोठे, उकळे उशिरा".

फरक ओळखा

बंधलांबी pm
C–F139
C–Cl178
C–Br193
C–I214

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1उत्कलन क्रम सांगा.
  2. 2शाखांचा उत्कलनावर परिणाम.
  3. 3पाण्यात अविद्राव्य का?
मध्यम
  1. 4घनतेचा क्रम.
  2. 5C–X बंध ऊर्जा क्रम.
  3. 6क्रियाशीलता क्रम.
आव्हानात्मक
  1. 7CHCl₃ चे वैशिष्ट्य.
  2. 8बंध ध्रुवता.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1RI > RBr > RCl > RF.
  2. 2शाखा ⇒ उत्कलन कमी.
  3. 3H-बंध नाही.
  4. 4RCl < RBr < RI.
  5. 5C–F > C–Cl > C–Br > C–I.
  6. 6RI > RBr > RCl.
  7. 7पाण्यात बुडतो.
  8. 8Cδ⁺–Xδ⁻.

ऑप्टिकल समावयवता आणि किरॅलिटी

रोजच्या जीवनातून

डावा आणि उजवा हात आरशात एकमेकांचे प्रतिबिंब पण एकमेकांवर बसत नाहीत — तसेच किरॅल रेणू.

सोपी व्याख्या

किरॅल रेणू : आरशातील प्रतिमेवर बसत नाही. असममित C* : चार वेगळे गट. एनॅन्शिओमर : प्रतिबिंब जोडी.

किरॅलकिरॅलिटी : 2-ब्रोमोब्युटेनBrC₂H₅CH₃HC*(R)BrC₂H₅CH₃HC*(S)आरसाचार वेगळे गट ⇒ असममित C* ⇒ दोन प्रतिबिंब रूपे (enantiomers)d (+) आणि l (–) समतल-ध्रुवीत प्रकाश उलट दिशेने फिरवतात(±) मिश्रण = रेसिमिक ⇒ ऑप्टिकली निष्क्रिय (बाह्य भरपाई)n असममित C ⇒ 2ⁿ ऑप्टिकल समावयवी (n = 1 ⇒ 2)

आकृतीत : 2-ब्रोमोब्युटेन.

Live आकृती

ऑप्टिकल समावयवता आणि किरॅलिटी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : किरॅल C* — चार वेगळे गट ⇒ 2 एनॅन्शिओमर. CH₃CHBrC₂H₅ किरॅल; CH₃CH₂Br नाही.

  • सोपे : 2-ब्रोमोब्युटेन किरॅल.
  • मध्यम : 2-ब्रोमोप्रोपेन अकिरॅल.
  • परीक्षेसाठी : n C* ⇒ 2ⁿ समावयवी.

नियम 2 : ऑप्टिकल क्रियाशीलता — d (+) घड्याळ्याच्या दिशेने, l (–) विरुद्ध; समान कोन. (±) रेसिमिक ⇒ निष्क्रिय.

  • सोपे : रेसिमिक मिश्रण 50 : 50.
  • मध्यम : (R)/(S) CIP नियमाने.
  • परीक्षेसाठी : बाह्य भरपाई.

नियम 3 : स्टिरिओकेमिस्ट्री आणि अभिक्रिया — SN2 ⇒ उलट (Walden) ; SN1 ⇒ रेसिमायझेशन. किरॅल केंद्र नष्ट केले तर क्रियाशीलता जाते.

  • सोपे : (R)-2-ब्रोमोब्युटेन + OH⁻ (SN2) ⇒ (S)-अल्कोहॉल.
  • मध्यम : SN1 ⇒ 50 : 50.
  • परीक्षेसाठी : औषधांत एकच एनॅन्शिओमर सक्रिय.

तर्क : CH₃CH₂CHBrCH₃ किरॅल का?

  • पायरी 1 : C-2 ला Br, H, CH₃, C₂H₅ — चार वेगळे गट.
  • पायरी 2 : आरसा-प्रतिमा वेगळी, एकमेकांवर बसत नाही.
  • पायरी 3 : म्हणून किरॅल; 2 एनॅन्शिओमर (2¹).

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) किरॅल? 1) 2-bromobutane 2) 2-bromopropane 3) bromoethane 4) 1-bromopropane — उत्तर : 1).
  • CET 2) रेसिमिक मिश्रण? 1) निष्क्रिय 2) d फक्त 3) l फक्त 4) सक्रिय — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध डिझाइन, सुगंध, अन्न रसायन.

लक्षात ठेवा

चार वेगळे गट ⇒ किरॅल; enantiomers; रेसिमिक = निष्क्रिय; 2ⁿ.

सामान्य चूक

रेसिमिक मिश्रण सक्रिय समजणे.

CET सापळा

(±) चे परिणाम एकमेकांना रद्द करतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "चार वेगळे = हात (किरॅल)".

फरक ओळखा

रूपध्रुवण
d (+)उजवीकडे
l (–)डावीकडे
(±)शून्य

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1किरॅल म्हणजे?
  2. 2असममित C* म्हणजे?
  3. 3एनॅन्शिओमर म्हणजे?
मध्यम
  1. 4रेसिमिक मिश्रण.
  2. 52-ब्रोमोब्युटेन किरॅल का?
  3. 6n = 2 C* ⇒ समावयवी.
आव्हानात्मक
  1. 7SN2 मध्ये Walden उलट.
  2. 8SN1 मध्ये रेसिमायझेशन.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1आरशावर बसत नाही.
  2. 2चार वेगळे गट असलेला C.
  3. 3प्रतिबिंब जोडी.
  4. 450 : 50, निष्क्रिय.
  5. 5चार वेगळे गट.
  6. 64.
  7. 7संरूपण उलट.
  8. 8कार्बोकॅटायन समतल.

नाभिकस्नेही प्रतिस्थापन : SN1 आणि SN2

रोजच्या जीवनातून

खुर्चीवर बसलेल्याला उठवून दुसरा बसतो — नवीन नाभिकस्नेही जुन्या गटाची जागा घेतो.

सोपी व्याख्या

SN2 : एक पायरी, वेग = k[RX][Nu], उलट संरूपण. SN1 : दोन पायऱ्या, वेग = k[RX], कार्बोकॅटायन, रेसिमायझेशन.

SNSN2 आणि SN1SN2Nu⁻ ··· C ··· X[Nu···C···X]⁻ संक्रमण अवस्थाएक पायरी ; उलटा (Walden)SN1R–X → R⁺ + X⁻ → R–Nuदोन पायऱ्या ; कार्बोकॅटायनरेसिमायझेशनवेगk[RX][Nu]k[RX]कोटी21क्रियाशीलCH₃ > 1° > 2° > 3°3° > 2° > 1°द्रावकध्रुवीय अप्रोटिकध्रुवीय प्रोटिकस्टिरिओउलटरेसिमिकउदा. [RX] 0.1⇒0.2, [OH⁻] 0.1⇒0.3 : SN2 वेग 6 पट ; SN1 वेग 2 पटचांगला सोडणारा गट : I⁻ > Br⁻ > Cl⁻ ≫ F⁻

आकृतीत : SN2 वि. SN1.

Live आकृती

नाभिकस्नेही प्रतिस्थापन : SN1 आणि SN2

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : SN2 — बॅकसाइड आक्रमण; संक्रमण अवस्था; CH₃ > 1° > 2° > 3° (अवरोध). ध्रुवीय अप्रोटिक द्रावक.

  • सोपे : CH₃Br + OH⁻ ⇒ CH₃OH.
  • मध्यम : [RX], [Nu] दोन्ही दुप्पट ⇒ वेग 4 पट.
  • परीक्षेसाठी : Walden उलट.

नियम 2 : SN1 — R–X ⇒ R⁺ + X⁻ (मंद) ⇒ + Nu. 3° > 2° > 1° (स्थिर R⁺). ध्रुवीय प्रोटिक द्रावक. रेसिमिक.

  • सोपे : (CH₃)₃CBr + H₂O ⇒ (CH₃)₃COH.
  • मध्यम : [Nu] दुप्पट ⇒ वेग तोच.
  • परीक्षेसाठी : बेन्झिलिक, ॲलिलिक R⁺ स्थिर.

नियम 3 : सोडणारा गट — I⁻ > Br⁻ > Cl⁻ ≫ F⁻ (दुर्बल क्षार = चांगला सोडणारा). 2° दोन्ही मार्ग.

  • सोपे : RI > RBr > RCl.
  • मध्यम : द्रावक SN1/SN2 निवड.
  • परीक्षेसाठी : मजबूत Nu ⇒ SN2.

गणना : [RX] 0.1 ⇒ 0.2 आणि [OH⁻] 0.1 ⇒ 0.3

  • पायरी 1 : SN2 : वेग = k[RX][OH⁻] ⇒ 2 × 3 = 6 पट.
  • पायरी 2 : SN1 : वेग = k[RX] ⇒ 2 पट.
  • पायरी 3 : SN2 वेग 6 पट; SN1 वेग 2 पट.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) 3° हॅलाइड बहुधा कोणत्या मार्गाने? 1) SN1 2) SN2 3) दोन्ही नाही 4) E2 नाही — उत्तर : 1).
  • CET 2) Walden उलट कशात? 1) SN2 2) SN1 3) दोन्ही 4) कशातही नाही — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध संश्लेषण, ॲल्कोहॉल, इथर, नायट्राइल निर्मिती.

लक्षात ठेवा

SN2 : 2री कोटी, उलट; SN1 : 1ली कोटी, रेसिमिक; I⁻ सर्वोत्तम सोडणारा.

सामान्य चूक

1° साठी SN1 मानणे.

CET सापळा

1° ⇒ SN2; 3° ⇒ SN1; 2° मिश्र.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "SN2 = दोन (एक पायरी), SN1 = एक (दोन पायऱ्या)".

फरक ओळखा

पैलूSN2SN1
वेगk[RX][Nu]k[RX]
पायऱ्या12
स्टिरिओउलटरेसिमिक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1SN2 यंत्रणा.
  2. 2SN1 यंत्रणा.
  3. 3दोन फरक.
मध्यम
  1. 4क्रियाशीलता क्रम.
  2. 5सोडणारा गट.
  3. 6[RX] ×2, [OH⁻] ×3 ⇒ SN2 वेग.
आव्हानात्मक
  1. 7Walden उलट म्हणजे?
  2. 8द्रावकाचा प्रभाव.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1बॅकसाइड आक्रमण.
  2. 2कार्बोकॅटायन.
  3. 3कोटी आणि स्टिरिओ.
  4. 4SN2 : 1° > 2° > 3°.
  5. 5I⁻ > Br⁻ > Cl⁻.
  6. 66 पट.
  7. 7संरूपण उलटते.
  8. 8प्रोटिक ⇒ SN1.

विलोपन, ऑर्गॅनोमेटॅलिक अभिक्रिया आणि हॅलोॲरीन

रोजच्या जीवनातून

गरम पाणी दिल्यास आणि कडक आधार दिल्यास तोच पदार्थ वेगळ्या दिशेने जातो — विलोपन विरुद्ध प्रतिस्थापन.

सोपी व्याख्या

विलोपन : KOH (अल्कोहॉलिक) ⇒ ॲल्किन (सैत्झेफ). Grignard : RX + Mg ⇒ RMgX. Wurtz : 2RX + 2Na ⇒ R–R.

विलोपनविलोपन, ऑर्गॅनोमेटॅलिक आणि हॅलोॲरीनविलोपनR–CH₂CH₂X + KOH(alc) → R–CH=CH₂ + KX + H₂Oसैत्झेफ2-ब्रोमोब्युटेन ⇒ ब्युट-2-ईन (अधिक प्रतिस्थापित) प्रमुखWurtz2 RX + 2 Na → R–R + 2 NaX (ड्राय ईथर)GrignardRX + Mg → RMgX (ड्राय ईथर)RMgX+ HCHO ⇒ 1° ॲल्कोहॉल ; + RCHO ⇒ 2° ; + R₂CO ⇒ 3°हॅलोॲरीन : C–Cl sp², अनुनादाने बंध लहान (169 pm) ⇒ NAS कठीणEAS : o/p निर्देशक पण निष्क्रियकारक (–I > +R)नायट्रो गट o/p ला ⇒ NAS सोपे (2,4-डायनायट्रोक्लोरोबेंझीन)Fittig : 2 ArX + 2 Na ⇒ Ar–Ar ; वुर्ट्झ-फिटिग : ArX + RX + 2Na ⇒ Ar–R

आकृतीत : विलोपन, Grignard, हॅलोॲरीन.

नियम 1 : विलोपन — R–CH₂CH₂X + KOH(alc) ⇒ R–CH=CH₂. सैत्झेफ : अधिक प्रतिस्थापित ॲल्किन प्रमुख; 2-bromobutane ⇒ but-2-ene.

  • सोपे : KOH जलीय ⇒ प्रतिस्थापन.
  • मध्यम : KOH अल्कोहॉलिक ⇒ विलोपन.
  • परीक्षेसाठी : उच्च तापमान विलोपनास अनुकूल.

नियम 2 : Grignard आणि Wurtz — RX + Mg (कोरडा ईथर) ⇒ RMgX. + HCHO ⇒ 1° ॲल्कोहॉल; + RCHO ⇒ 2°; + R₂CO ⇒ 3°. Wurtz : 2 CH₃Br + 2 Na ⇒ CH₃CH₃.

  • सोपे : Grignard ओलाव्याने नष्ट ⇒ कोरडे वातावरण.
  • मध्यम : RMgX + H₂O ⇒ RH.
  • परीक्षेसाठी : Fittig : 2 ArX + 2 Na ⇒ Ar–Ar.

नियम 3 : हॅलोॲरीन — C–Cl sp² आणि अनुनाद ⇒ बंध लहान (169 pm), NAS कठीण. EAS : o/p निर्देशक पण निष्क्रियकारक. o/p नायट्रो गट ⇒ NAS सोपे.

  • सोपे : क्लोरोबेंझीन + NaOH 623 K, 300 atm ⇒ फिनॉल (Dow).
  • मध्यम : 2,4-डायनायट्रोक्लोरोबेंझीन सहज.
  • परीक्षेसाठी : नायट्रेशन ⇒ o/p नायट्रोक्लोरोबेंझीन.

तर्क : क्लोरोबेंझीनमध्ये C–Cl बंध लहान का?

  • पायरी 1 : Cl चे एकाकी जोडी वलयाशी अनुनाद करते.
  • पायरी 2 : C–Cl बंधाला आंशिक द्विबंध गुण.
  • पायरी 3 : sp² C लहान ⇒ बंध लहान (169 वि. 178 pm) आणि NAS कठीण.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सैत्झेफ नियमाने प्रमुख? 1) अधिक प्रतिस्थापित ॲल्किन 2) कमी 3) ॲल्केन 4) ॲल्कोहॉल — उत्तर : 1).
  • CET 2) RMgX + HCHO ⇒ (जलअपघटनानंतर)? 1) 1° ॲल्कोहॉल 2) 2° 3) 3° 4) ॲल्डिहाइड — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध संश्लेषण, पॉलिमर, रंग.

लक्षात ठेवा

KOH अल्कोहॉलिक ⇒ विलोपन; सैत्झेफ; RMgX कोरडे; हॅलोॲरीन NAS कठीण.

सामान्य चूक

जलीय आणि अल्कोहॉलिक KOH गोंधळणे.

CET सापळा

जलीय ⇒ प्रतिस्थापन; अल्कोहॉलिक ⇒ विलोपन.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "अल्कोहॉलिक = अलग (ॲल्किन)".

फरक ओळखा

अभिकर्मकउत्पाद
KOH (aq)R–OH
KOH (alc)ॲल्किन
Mg / etherRMgX
Na / etherR–R

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1सैत्झेफ नियम सांगा.
  2. 2जलीय आणि अल्कोहॉलिक KOH फरक.
  3. 3Grignard अभिकर्मक कसे बनतात?
मध्यम
  1. 4RMgX + HCHO.
  2. 5Wurtz अभिक्रिया.
  3. 6हॅलोॲरीन NAS कठीण का?
आव्हानात्मक
  1. 7o/p नायट्रो गटाचा परिणाम.
  2. 8Dow प्रक्रिया.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1अधिक प्रतिस्थापित ॲल्किन.
  2. 2प्रतिस्थापन वि. विलोपन.
  3. 3Mg + कोरडा ईथर.
  4. 41° ॲल्कोहॉल.
  5. 52RX + 2Na ⇒ R–R.
  6. 6sp² + अनुनाद.
  7. 7NAS सोपे होते.
  8. 8ClC₆H₅ + NaOH ⇒ फिनॉल.

पॉलिहॅलो संयुगे, उपयोग आणि पर्यावरणीय परिणाम

रोजच्या जीवनातून

जखमेवर लावलेले आयोडोफॉर्म आणि शेतात फवारलेले DDT — दोन्ही हॅलोजन संयुगे, पण परिणाम वेगळे.

सोपी व्याख्या

पॉलिहॅलो संयुगे : एकापेक्षा जास्त हॅलोजन — CHCl₃, CCl₄, CHI₃, फ्रीऑन, DDT.

पॉलिहॅलोपॉलिहॅलो संयुगे आणि पर्यावरणCHCl₃क्लोरोफॉर्म : पूर्वी भूल ; प्रकाशात COCl₂ (फॉस्जीन) ⇒ गडद बाटलीCCl₄कार्बन टेट्राक्लोराइड : आग विझवणारा, द्रावक ; ओझोनला हानिकारकCHI₃आयोडोफॉर्म : पूतिनाशक, पिवळा, वासCCl₂F₂फ्रीऑन : रेफ्रिजरंट ; Cl· ओझोन तोडतोDDTकीटकनाशक ; अविघटनशील, अन्नसाखळीत साठतेO₃ + Cl· → ClO· + O₂ ; ClO· + O → Cl· + O₂एक Cl· हजारो O₃ रेणू तोडू शकतो (उत्प्रेरक चक्र)हॅलोफॉर्म चाचणी : CH₃CO– + I₂/NaOH ⇒ पिवळा CHI₃

आकृतीत : पॉलिहॅलो संयुगे.

नियम 1 : CHCl₃ आणि CCl₄ — क्लोरोफॉर्म : द्रावक, पूर्वी भूल; प्रकाश + हवेत विषारी COCl₂ ⇒ गडद बाटली, थोडे इथेनॉल. CCl₄ : द्रावक, आग विझवणारा; ओझोनला हानिकारक.

  • सोपे : 2CHCl₃ + O₂ ⇒ 2COCl₂ + 2HCl.
  • मध्यम : CCl₄ यकृताला हानिकारक.
  • परीक्षेसाठी : CCl₄ ज्वलनशील नाही.

नियम 2 : आयोडोफॉर्म आणि फ्रीऑन — CHI₃ : पूतिनाशक, पिवळा. CCl₂F₂ : रेफ्रिजरंट, एअरोसोल; स्थिर पण वरच्या वातावरणात Cl· सोडते.

  • सोपे : हॅलोफॉर्म चाचणी.
  • मध्यम : फ्रीऑन अज्वलनशील.
  • परीक्षेसाठी : Montreal करार : बंदी.

नियम 3 : DDT आणि ओझोन — DDT : कीटकनाशक, अविघटनशील; चरबीत साठते. O₃ + Cl· ⇒ ClO· + O₂ ; ClO· + O ⇒ Cl· + O₂ (एक Cl· हजारो O₃).

  • सोपे : DDT पक्ष्यांच्या अंड्यांवर परिणाम.
  • मध्यम : ओझोन थर UV रोखतो.
  • परीक्षेसाठी : HFC पर्याय.

तर्क : फ्रीऑन ओझोन थर का कमी करतो?

  • पायरी 1 : UV ने CCl₂F₂ ⇒ Cl· सोडतो.
  • पायरी 2 : Cl· + O₃ ⇒ ClO· + O₂; ClO· + O ⇒ Cl· + O₂.
  • पायरी 3 : Cl· परत मिळतो ⇒ साखळी चालूच (उत्प्रेरक).

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) क्लोरोफॉर्म गडद बाटलीत का? 1) COCl₂ टाळण्यास 2) थंडीसाठी 3) वास 4) घनता — उत्तर : 1).
  • CET 2) ओझोन थर कमी करणारा? 1) CCl₂F₂ 2) CH₄ 3) CO₂ 4) N₂ — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: द्रावक, शीतकरण, पूतिनाशक, कीटकनाशके.

लक्षात ठेवा

CHCl₃ ⇒ फॉस्जीन; CHI₃ पूतिनाशक; फ्रीऑन Cl· ⇒ O₃ ह्रास; DDT अविघटनशील.

सामान्य चूक

फ्रीऑन विषारी असल्याने हानिकारक समजणे.

CET सापळा

फ्रीऑन स्थिर; हानी Cl· मुळे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "एक क्लोरीन, हजार ओझोन".

फरक ओळखा

संयुगउपयोग
CHCl₃द्रावक, पूर्वी भूल
CHI₃पूतिनाशक
CCl₂F₂रेफ्रिजरंट
DDTकीटकनाशक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1CHCl₃ चे उपयोग आणि साठवण.
  2. 2CCl₄ चे उपयोग आणि धोके.
  3. 3आयोडोफॉर्म.
मध्यम
  1. 4फ्रीऑन आणि ओझोन.
  2. 5DDT चे तोटे.
  3. 6ओझोन अभिक्रिया लिहा.
आव्हानात्मक
  1. 7Montreal करार.
  2. 8COCl₂ कशी बनते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1द्रावक; गडद बाटली.
  2. 2द्रावक; यकृत हानी.
  3. 3पूतिनाशक, पिवळा.
  4. 4Cl· ओझोन तोडतो.
  5. 5अविघटनशील, साठते.
  6. 6Cl· + O₃ ⇒ ClO· + O₂.
  7. 7CFC बंदी.
  8. 8CHCl₃ + O₂ (प्रकाश).

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामहत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
SN2 वेगk[RX][Nu]
SN1 वेगk[RX]
किरॅल समावयवी2ⁿ
सैत्झेफअधिक प्रतिस्थापित ॲल्किन
Wurtz2RX + 2Na → R–R
GrignardRX + Mg → RMgX
फिंकेलस्टाइनRCl + NaI → RI
ओझोन ह्रासCl· + O₃ → ClO· + O₂
Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • वर्गीकरण, नाव.
  • निर्मिती.
  • भौतिक गुणधर्म.
  • किरॅलिटी.
  • SN1, SN2.
  • विलोपन, RMgX.
  • पॉलिहॅलो संयुगे.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.