धडा १४: जैवअणू | राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · रसायनशास्त्र

कार्बोहायड्रेट : वर्गीकरण आणि ग्लुकोज निर्मिती

रोजच्या जीवनातून

भात, भाकरी, साखर आणि कागद — सगळे कार्बोहायड्रेट.

सोपी व्याख्या

कार्बोहायड्रेट म्हणजे पॉलिहायड्रॉक्सी आल्डिहाइड/केटोन किंवा जलांशविघटनानंतर तसे देणारी संयुगे. वर्ग : मोनो-, ऑलिगो-, पॉलिसॅकराइड.

आकृतीत : वर्गीकरण.

नियम 1 : मोनो/ऑलिगो/पॉली — मोनोसॅकराइडचे जलांशविघटन नाही. डायसॅकराइड 2 एकके, पॉलिसॅकराइड अनेक.

सोपे : ग्लुकोज = मोनो.
मध्यम : सुक्रोज = डाय.
परीक्षेसाठी : स्टार्च = पॉली.

नियम 2 : ॲल्डोज/कीटोज — –CHO असेल तर ॲल्डोज, >C=O असेल तर कीटोज; C संख्येनुसार ट्रायोज…हेक्सोज.

सोपे : ग्लुकोज = ॲल्डोहेक्सोज.
मध्यम : फ्रुक्टोज = कीटोहेक्सोज.
परीक्षेसाठी : राइबोज = ॲल्डोपेंटोज.

नियम 3 : ग्लुकोज निर्मिती — सुक्रोज + H₂O (तनू HCl/H₂SO₄) ⇒ ग्लुकोज + फ्रुक्टोज. स्टार्च + H₂O (H⁺, 393 K, दाब) ⇒ ग्लुकोज.

सोपे : 34.2 g सुक्रोज ⇒ 18.0 g ग्लुकोज + 18.0 g फ्रुक्टोज.
मध्यम : वस्तुमान 34.2 + 1.8 = 36.0 g.
परीक्षेसाठी : औद्योगिक : स्टार्चपासून.

गणना : 34.2 g सुक्रोजपासून ग्लुकोज

पायरी 1 : n = 34.2 ÷ 342.3 = 0.1 mol.
पायरी 2 : 1 mol सुक्रोज ⇒ 1 mol ग्लुकोज + 1 mol फ्रुक्टोज.
पायरी 3 : 0.1 × 180.16 = 18.0 g प्रत्येकी.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) ग्लुकोज कोणत्या प्रकारचे? 1) ॲल्डोहेक्सोज 2) कीटोहेक्सोज 3) ॲल्डोपेंटोज 4) डायसॅकराइड — उत्तर : 1).
CET 2) सुक्रोज जलांशविघटन ⇒ ? 1) ग्लुकोज + फ्रुक्टोज 2) 2 ग्लुकोज 3) ग्लुकोज + गॅलॅक्टोज 4) 2 फ्रुक्टोज — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: अन्न, ऊर्जा, इंधन (इथेनॉल).

लक्षात ठेवा

मोनो न तुटतो; ग्लुकोज = ॲल्डोहेक्सोज; फ्रुक्टोज = कीटोहेक्सोज.

सामान्य चूक

फ्रुक्टोजला ॲल्डोज म्हणणे.

CET सापळा

ॲल्डोज = –CHO; कीटोज = C=O.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ग्लुकोज = ग्ल आल्डिहाइड; फ्रुक्टोज = फ्र केटोन".

फरक ओळखा

साखर	गट	वर्ग
ग्लुकोज	–CHO	ॲल्डोहेक्सोज
फ्रुक्टोज	>C=O	कीटोहेक्सोज
सुक्रोज	—	डायसॅकराइड

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1कार्बोहायड्रेट म्हणजे?
2मोनो/ऑलिगो/पॉली फरक.
3ॲल्डोज आणि कीटोज.

मध्यम

4ग्लुकोज कसे बनवतात?
534.2 g सुक्रोज ⇒ ?
6राइबोज कोणता प्रकार?

आव्हानात्मक

7स्टार्च जलांशविघटन अटी.
8हेक्सोज म्हणजे?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1पॉलिहायड्रॉक्सी C=O संयुगे.
2जलांशविघटनाने एकके.
3–CHO वि. C=O.
4सुक्रोज/स्टार्च + H⁺.
518.0 g ग्लुकोज + 18.0 g फ्रुक्टोज.
6ॲल्डोपेंटोज.
7H⁺, 393 K, दाब.
86 C साखर.

ग्लुकोजची रचना आणि त्रिविमीय रसायन

रोजच्या जीवनातून

ग्लुकोज ओळखायला डॉक्टर Benedict/Fehling वापरतात, कारण त्यात –CHO आहे.

सोपी व्याख्या

ग्लुकोज = HOCH₂–(CHOH)₄–CHO. 4 असममित C ⇒ 2⁴ = 16 स्टीरिओसमावयवी. नैसर्गिक ग्लुकोज D(+).

आकृतीत : रचनेचे पुरावे.

नियम 1 : खुल्या साखळीचे पुरावे — HI ⇒ n-हेक्सेन (सरळ 6 C). Br₂ पाणी ⇒ ग्लुकोनिक आम्ल (–CHO). HNO₃ ⇒ सॅकॅरिक आम्ल (टोकाला 1° OH).

सोपे : पेंटाॲसिटेट ⇒ 5 OH.
मध्यम : 18.0 g ग्लुकोज ⇒ 39.0 g पेंटाॲसिटेट.
परीक्षेसाठी : NH₂OH ⇒ ऑक्झिम ⇒ C=O.

नियम 2 : D आणि L — आल्डिहाइडपासून सर्वात दूरच्या असममित C (C-5) वर OH उजवीकडे ⇒ D; डावीकडे ⇒ L.

सोपे : D चा आरसाप्रतिमा = L.
मध्यम : D(+) = उजवीकडे फिरवते.
परीक्षेसाठी : D/L ≠ d/l.

नियम 3 : काही मर्यादा — ग्लुकोज NaHSO₃ आणि शिफ चाचणी देत नाही; पेंटाॲसिटेट NH₂OH शी क्रिया करत नाही; म्हणून वलय रचना आवश्यक.

सोपे : शिफ ⇒ नाही.
मध्यम : म्युटारोटेशन.
परीक्षेसाठी : दोन अनोमर.

तर्क : D-ॲल्डोहेक्सोजचे स्टीरिओसमावयवी किती?

पायरी 1 : असममित C = 4 (C2, C3, C4, C5).
पायरी 2 : 2⁴ = 16.
पायरी 3 : 8 D + 8 L.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) ग्लुकोजमधील असममित C? 1) 4 2) 3 3) 5 4) 6 — उत्तर : 1).
CET 2) Br₂ पाणी ग्लुकोजला ⇒ ? 1) ग्लुकोनिक आम्ल 2) सॅकॅरिक आम्ल 3) n-हेक्सेन 4) सॉर्बिटॉल — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: मधुमेह तपासणी, आयव्ही द्रावण.

लक्षात ठेवा

HI ⇒ हेक्सेन; Br₂ पाणी ⇒ गॉनिक; HNO₃ ⇒ सॅकॅरिक; 4 C* ⇒ 16.

सामान्य चूक

D/L ला d/l (दिशा) समजणे.

CET सापळा

D/L = रचना; (+)/(–) = ध्रुवण दिशा.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "C-5 उजवीकडे = D".

फरक ओळखा

अभिकर्मक	उत्पाद
HI	n-hexane
Br₂/H₂O	ग्लुकोनिक आम्ल
HNO₃	सॅकॅरिक आम्ल

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1ग्लुकोजची खुली रचना कशी सिद्ध?
22⁴ = 16 कसे?
3D आणि L फरक.

मध्यम

4पेंटाॲसिटेट काय दर्शवते?
5शिफ चाचणी ग्लुकोजला का नाही?
6HNO₃ चे उत्पाद.

आव्हानात्मक

7कीटोहेक्सोजमध्ये C*?
818.0 g ⇒ पेंटाॲसिटेट?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1HI ⇒ हेक्सेन, Br₂ ⇒ आम्ल.
24 असममित C.
3C-5 वर OH उजवीकडे/डावीकडे.
45 OH.
5वलय (हेमिॲसिटल) रूप.
6सॅकॅरिक आम्ल.
73 ⇒ 8 समावयवी.
839.0 g.

वलय रचना, अनोमर आणि फ्रुक्टोज

रोजच्या जीवनातून

ताजे बनवलेले ग्लुकोजचे द्रावण वेळ जाताना त्याचा ध्रुवण कोन बदलत जातो — म्युटारोटेशन.

सोपी व्याख्या

C-1 आल्डिहाइड C-5 च्या OH शी हेमिॲसिटल बनवतो ⇒ 6-सदस्यी पायरानोज वलय. C-1 वर OH खाली ⇒ α, वर ⇒ β (अनोमर).

आकृतीत : हॉवर्थ रचना.

नियम 1 : अनोमर — α-D-ग्लुकोज [α]D = +112°; β-D-ग्लुकोज +18.7°; फरक फक्त C-1 (अनोमरिक C).

सोपे : α : OH खाली.
मध्यम : β : OH वर.
परीक्षेसाठी : दोघे डायस्टीरिओमर.

नियम 2 : म्युटारोटेशन — द्रावणात α ⇌ β (खुल्या साखळीमार्गे) ⇒ ध्रुवण +52.7° वर स्थिर ⇒ ≈ 36 % α : 64 % β.

सोपे : 112x + 18.7(1–x) = 52.7.
मध्यम : x ≈ 0.364.
परीक्षेसाठी : β जास्त स्थिर.

नियम 3 : फ्रुक्टोज — कीटोहेक्सोज; वलय 5-सदस्यी फ्युरानोज (C-2 आणि C-5 मधील O). D-फ्रुक्टोज [α]D = –92.4°, म्हणून 'लेव्हुलोज'.

सोपे : सर्वात गोड साखर.
मध्यम : फ्रुक्टोज Fehling देते.
परीक्षेसाठी : हेक्सोजमध्ये गोडी सर्वाधिक.

गणना : म्युटारोटेशनमध्ये α चा अंश

पायरी 1 : 112x + 18.7(1 – x) = 52.7.
पायरी 2 : 93.3x = 34.0 ⇒ x ≈ 0.364.
पायरी 3 : α ≈ 36 %, β ≈ 64 %.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) अनोमर कोणत्या C वर वेगळे? 1) C-1 2) C-2 3) C-5 4) C-6 — उत्तर : 1).
CET 2) ग्लुकोज पायरानोज वलयात सदस्य? 1) 6 2) 5 3) 4 4) 7 — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: मध, गोड पदार्थ, ऊर्जा पेये.

लक्षात ठेवा

α = OH खाली; β = वर; समतोल +52.7°; फ्रुक्टोज 5 सदस्य.

सामान्य चूक

α/β ला D/L सोबत गोंधळणे.

CET सापळा

α/β फक्त C-1 वरील OH दिशा; D/L C-5 वरील.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "α = अधो (खाली)".

फरक ओळखा

रूप	[α]D
α-D-glucose	+112°
β-D-glucose	+18.7°
समतोल	+52.7°

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1अनोमर म्हणजे?
2म्युटारोटेशन म्हणजे?
3α अंश काढा.

मध्यम

4फ्रुक्टोजची वलय रचना.
5पायरानोज वि. फ्युरानोज.
6फ्रुक्टोजला लेव्हुलोज का?

आव्हानात्मक

7हेमिॲसिटल म्हणजे?
8α आणि β चा फरक.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1C-1 वर फरक असलेले समावयवी.
2α ⇌ β द्वारे ध्रुवण बदल.
336 %.
45-सदस्यी.
56 वि. 5.
6[α]D –92.4°.
7C(OH)(OR).
8C-1 OH खाली/वर.

डायसॅकराइड आणि पॉलिसॅकराइड

रोजच्या जीवनातून

कणकेतील स्टार्च, मधातील साखर आणि दुधातील लॅक्टोज — सगळे हेच.

सोपी व्याख्या

ग्लायकोसिडिक बंध = दोन साखरांना जोडणारा C–O–C बंध. सुक्रोज (1→2), माल्टोज आणि लॅक्टोज (1→4).

आकृतीत : डाय आणि पॉलिसॅकराइड.

नियम 1 : डायसॅकराइड — सुक्रोज = α-ग्लुकोज + β-फ्रुक्टोज (1→2), अक्षपण. माल्टोज = ग्लुकोज + ग्लुकोज (α-1,4), क्षपण. लॅक्टोज = गॅलॅक्टोज + ग्लुकोज (β-1,4), क्षपण.

सोपे : सुक्रोज Fehling ⇒ नाही.
मध्यम : माल्टोज ⇒ लाल Cu₂O.
परीक्षेसाठी : लॅक्टोज = दुधाची साखर.

नियम 2 : इन्व्हर्ट शुगर — सुक्रोज [α]D = +66.5°; जलांशविघटनानंतर ग्लुकोज + फ्रुक्टोज मिश्रण ≈ –20° ⇒ ध्रुवण उलटते.

सोपे : फ्रुक्टोज –92.4° जास्त.
मध्यम : म्हणून 'इन्व्हर्ट'.
परीक्षेसाठी : मधात इन्व्हर्ट शुगर.

नियम 3 : पॉलिसॅकराइड — स्टार्च : अमायलोज (α-1,4, सरळ, 15–20 %) + अमायलोपेक्टिन (α-1,4 आणि α-1,6, शाखित, 80–85 %). सेल्युलोज : β-1,4. ग्लायकोजेन : खूप शाखित.

सोपे : स्टार्च + I₂ ⇒ निळा.
मध्यम : सेल्युलोज माणसाला पचत नाही.
परीक्षेसाठी : ग्लायकोजेन = प्राण्यांचा स्टार्च.

तर्क : सुक्रोज Fehling का देत नाही?

पायरी 1 : ग्लुकोजचा C-1 आणि फ्रुक्टोजचा C-2 एकमेकांशी जोडलेले.
पायरी 2 : मुक्त हेमिॲसिटल OH नाही.
पायरी 3 : म्हणून अक्षपण (non-reducing).

CET स्तर (MCQ)

CET 1) अक्षपण डायसॅकराइड? 1) सुक्रोज 2) माल्टोज 3) लॅक्टोज 4) सेल्युलोबायोज — उत्तर : 1).
CET 2) स्टार्च + आयोडीन ⇒ ? 1) निळा 2) लाल 3) पिवळा 4) हिरवा — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: अन्न, कापड (कापूस), कागद.

लक्षात ठेवा

सुक्रोज अक्षपण; सेल्युलोज β; स्टार्च α; I₂ ⇒ निळा.

सामान्य चूक

सुक्रोजला क्षपण (reducing) समजणे.

CET सापळा

स्टार्च α-1,4, सेल्युलोज β-1,4 — फक्त बंधाची दिशा वेगळी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "सुक्रोज = सुरक्षित (क्षपण नाही)".

फरक ओळखा

साखर	घटक	बंध
सुक्रोज	Glu + Fru	α-1,2-β
माल्टोज	Glu + Glu	α-1,4
लॅक्टोज	Gal + Glu	β-1,4

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1सुक्रोजची रचना.
2इन्व्हर्ट शुगर काय?
3अमायलोज वि. अमायलोपेक्टिन.

मध्यम

4सेल्युलोज का पचत नाही?
5ग्लायकोसिडिक बंध म्हणजे?
6लॅक्टोजचे घटक.

आव्हानात्मक

7स्टार्चची आयोडीन चाचणी.
8ग्लायकोजेन कुठे साठते?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1α-Glu(1→2)β-Fru.
2+66.5° ⇒ –20°.
3सरळ वि. शाखित.
4β बंध तोडणारे विकर नाही.
5C–O–C बंध.
6गॅलॅक्टोज + ग्लुकोज.
7निळा रंग.
8यकृत आणि स्नायू.

ॲमिनो आम्ले आणि पेप्टाइड

रोजच्या जीवनातून

अंडे, डाळ आणि दूध — यातील प्रथिने ॲमिनो आम्लांच्या साखळ्या असतात.

सोपी व्याख्या

α-ॲमिनो आम्ल : H₂N–CHR–COOH. घन-ऋण भारांमुळे द्विधृवीय आयन. दोन ॲमिनो आम्ले –H₂O ⇒ पेप्टाइड बंध.

आकृतीत : ॲमिनो आम्ल आणि पेप्टाइड बंध.

नियम 1 : वर्गीकरण — 20 प्रमुख ॲमिनो आम्ले; अत्यावश्यक = शरीर बनवू शकत नाही (उदा. व्हॅलीन, ल्युसिन, लायसिन); अनावश्यक = बनवते (उदा. ग्लायसिन, ॲलॅनिन).

सोपे : ग्लायसिन R = H, असममित नाही.
मध्यम : बाकी बहुतेक L-रूप.
परीक्षेसाठी : आहारातून अत्यावश्यक.

नियम 2 : द्विधृवीय आयन आणि pI — H₃N⁺–CHR–COO⁻. pH < pI ⇒ धन; pH > pI ⇒ ऋण; pH = pI ⇒ निव्वळ भार 0 (विद्राव्यता कमी). ग्लायसिन pI = 5.97.

सोपे : आम्लीय द्रावणात H₃N⁺CH₂COOH.
मध्यम : क्षारीय द्रावणात H₂NCH₂COO⁻.
परीक्षेसाठी : pI वर अवक्षेप सोपा.

नियम 3 : पेप्टाइड — n ॲमिनो आम्ले ⇒ (n – 1) पेप्टाइड बंध + (n – 1) H₂O. डाय-, ट्राय-, पॉलिपेप्टाइड (≈ 100 पेक्षा जास्त = प्रथिन).

सोपे : 2 Gly ⇒ Gly-Gly + H₂O.
मध्यम : 15.0 g Gly ⇒ 13.2 g डायपेप्टाइड + 1.8 g H₂O.
परीक्षेसाठी : टेट्रापेप्टाइडमध्ये 3 बंध.

गणना : 15.0 g ग्लायसिनपासून Gly-Gly

पायरी 1 : n = 15.0 ÷ 75.07 = 0.2 mol.
पायरी 2 : 2 Gly ⇒ 1 Gly-Gly ⇒ 0.1 mol.
पायरी 3 : M = 2×75.07 – 18.02 = 132.1 ⇒ 13.2 g.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) टेट्रापेप्टाइडमध्ये पेप्टाइड बंध? 1) 3 2) 4 3) 2 4) 5 — उत्तर : 1).
CET 2) असममित नसलेले ॲमिनो आम्ल? 1) ग्लायसिन 2) ॲलॅनिन 3) व्हॅलीन 4) लायसिन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: आहार, औषधे, ॲमिनो आम्ल पूरके.

लक्षात ठेवा

n आम्ले ⇒ (n–1) बंध; pI वर भार 0; ग्लायसिन असममित नाही.

सामान्य चूक

n आम्लांत n पेप्टाइड बंध लिहिणे.

CET सापळा

सरळ साखळीत नेहमी (n–1); चक्रीय पेप्टाइडमध्ये n.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आम्ले एक जास्त, बंध एक कमी".

फरक ओळखा

n	पेप्टाइड बंध	H₂O
2	1	1
3	2	2
10	9	9

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1ॲमिनो आम्लाची सामान्य रचना.
2द्विधृवीय आयन म्हणजे?
3पेप्टाइड बंध लिहा.

मध्यम

4अत्यावश्यक ॲमिनो आम्ले.
5pI चा अर्थ.
6पेंटापेप्टाइडमध्ये किती बंध?

आव्हानात्मक

7ग्लायसिन असममित का नाही?
815.0 g Gly ⇒ ?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1H₂N–CHR–COOH.
2H₃N⁺ आणि COO⁻ एकाच रेणूत.
3–CO–NH–.
4शरीर न बनवणारी.
5निव्वळ भार 0 असलेला pH.
64.
7R = H.
813.2 g.

प्रथिन रचना, विकृतीकरण आणि विकर

रोजच्या जीवनातून

अंडे शिजवल्यावर पारदर्शक पांढरा भाग अपारदर्शक होतो — प्रथिनाचे विकृतीकरण.

सोपी व्याख्या

प्रथिन : 1° (क्रम), 2° (α-हेलिक्स, β-शीट — H-बंध), 3° (त्रिमितीय घडी), 4° (अनेक साखळ्या).

आकृतीत : संरचनास्तर.

नियम 1 : संरचनास्तर — 1° : पेप्टाइड बंध. 2° : C=O···H–N H-बंध. 3° : H-बंध, S–S, आयनिक, जलविरोधी. 4° : उप-एककांचे संघटन (उदा. हिमोग्लोबिन).

सोपे : केराटिन α-हेलिक्स.
मध्यम : रेशीम β-शीट.
परीक्षेसाठी : हिमोग्लोबिन 4°.

नियम 2 : विकृतीकरण — उष्णता, आम्ल/क्षार, जड धातू (Hg²⁺), यूरिया ⇒ 2°, 3° नष्ट; 1° तसाच; क्रिया बंद.

सोपे : अंडे शिजणे.
मध्यम : दही बनणे (दुधातील प्रथिन).
परीक्षेसाठी : सहसा अप्रत्यावर्ती.

नियम 3 : विकर — जैव उत्प्रेरक (प्रथिने): सक्रियण ऊर्जा कमी; विशिष्ट (लॉक-अँड-की); इष्टतम तापमान ≈ 310 K, pH ≈ 7 (पेप्सिन ≈ 2).

सोपे : अमायलेज स्टार्च तोडते.
मध्यम : युरिएज ⇒ यूरिया तोडते.
परीक्षेसाठी : गरम केल्यावर विकर नष्ट.

तर्क : उष्णतेने विकराची क्रिया का थांबते?

पायरी 1 : उष्णता H-बंध तोडते.
पायरी 2 : 3° घडी बिघडते ⇒ सक्रिय स्थान बदलते.
पायरी 3 : सब्सट्रेट बसत नाही ⇒ क्रिया थांबते.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) 2° रचना कशामुळे? 1) H-बंध 2) S–S 3) आयनिक 4) पेप्टाइड — उत्तर : 1).
CET 2) विकृतीकरणात कोणती रचना तशीच राहते? 1) 1° 2) 2° 3) 3° 4) 4° — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: पचन, औषधे, डिटर्जंट, चीज.

लक्षात ठेवा

2° = H-बंध; विकृतीकरण = 1° तसाच; विकर Ea कमी, 310 K.

सामान्य चूक

विकृतीकरणात पेप्टाइड बंध तुटतात असे समजणे.

CET सापळा

विकृतीकरण = 2°, 3° नष्ट, 1° कायम.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "1° क्रम, 2° घडी, 3° आकार, 4° संघ".

फरक ओळखा

स्तर	आधार
1°	पेप्टाइड
2°	H-बंध
3°	S–S, आयनिक
4°	उप-एकके

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1प्रथिनाचे 4 स्तर.
2α-हेलिक्स आणि β-शीट.
3विकृतीकरण म्हणजे?

मध्यम

4विकर कसे कार्य करतात?
5इष्टतम तापमान.
6हिमोग्लोबिन कोणता स्तर?

आव्हानात्मक

7S–S बंध कुठला स्तर?
8लॉक-अँड-की मॉडेल.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

11° 2° 3° 4°.
22° चे दोन प्रकार.
32°/3° चे नष्ट होणे.
4Ea कमी करून.
5≈ 310 K.
64°.
73°.
8सब्सट्रेट सक्रिय स्थानात बसतो.

न्यूक्लिक आम्ले : न्यूक्लिओटाइड, DNA आणि RNA

रोजच्या जीवनातून

आईवडिलांचे गुण मुलांत येतात — याचे कारण DNA मधील माहिती.

सोपी व्याख्या

न्यूक्लिओटाइड = क्षारक + पेंटोज साखर + फॉस्फेट. DNA : 2-डिऑक्सिरायबोज, A G C T. RNA : रायबोज, A G C U.

आकृतीत : DNA आणि RNA.

नियम 1 : घटक — प्युरीन : A, G. पिरिमिडीन : C, T, U. न्यूक्लिओसाइड = क्षारक + साखर; न्यूक्लिओटाइड = + फॉस्फेट; बंध : फॉस्फोडायएस्टर.

सोपे : DNA मध्ये T; RNA मध्ये U.
मध्यम : दोन वलये : A, G.
परीक्षेसाठी : एक वलय : C, T, U.

नियम 2 : DNA द्विसर्पिल — दोन साखळ्या अनुपूरक : A=T (2 H-बंध), G≡C (3 H-बंध). A = T, G = C टक्केवारी (चारगाफ).

सोपे : A = 30 % ⇒ T = 30 %, G = C = 20 %.
मध्यम : 100 जोड्या (30 A–T + 70 G–C) ⇒ 270 H-बंध.
परीक्षेसाठी : G–C जोडी जास्त स्थिर.

नियम 3 : RNA चे प्रकार — mRNA (संदेश), tRNA (ॲमिनो आम्ल वाहक), rRNA (राइबोसोम). DNA ⇒ RNA ⇒ प्रथिन (प्रतिलेखन, भाषांतर).

सोपे : DNA प्रतिकृती.
मध्यम : tRNA अँटिकोडॉन.
परीक्षेसाठी : तीन बेस = एक कोडॉन.

गणना : 100 जोड्यांच्या DNA तुकड्यात H-बंध

पायरी 1 : 30 A–T जोड्या × 2 = 60.
पायरी 2 : 70 G–C जोड्या × 3 = 210.
पायरी 3 : एकूण 60 + 210 = 270.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) RNA मध्ये नसलेला क्षारक? 1) थायमिन 2) युरासिल 3) ॲडेनिन 4) ग्वानिन — उत्तर : 1).
CET 2) G≡C मध्ये H-बंध? 1) 3 2) 2 3) 1 4) 4 — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: DNA फिंगरप्रिंट, औषध, लस.

लक्षात ठेवा

A=T 2; G≡C 3; DNA T, RNA U; डिऑक्सिरायबोज.

सामान्य चूक

RNA मध्ये थायमिन लिहिणे.

CET सापळा

DNA = 2-डिऑक्सिरायबोज; RNA = रायबोज (2' वर OH).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "A-T दोन, G-C तीन".

फरक ओळखा

गुण	DNA	RNA
साखर	डिऑक्सिरायबोज	रायबोज
क्षारक	A G C T	A G C U
साखळी	दोन	एक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1न्यूक्लिओटाइड म्हणजे?
2DNA आणि RNA फरक.
3चारगाफ नियम.

मध्यम

4A = 30 % ⇒ G ?
5प्युरीन आणि पिरिमिडीन.
6RNA चे प्रकार.

आव्हानात्मक

7फॉस्फोडायएस्टर बंध.
8DNA प्रतिकृती का सोपी?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1क्षारक + साखर + फॉस्फेट.
2साखर, T/U, साखळ्या.
3A = T, G = C.
420 %.
5दोन वलये वि. एक वलय.
6m, t, r.
7साखर–फॉस्फेट जोडणारा.
8अनुपूरक जोड्या.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पना	महत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
ग्लुकोज	ॲल्डोहेक्सोज, 16 समावयवी
अनोमर	C-1 वर फरक; +52.7°
सुक्रोज	अक्षपण; +66.5° ⇒ –20°
पेप्टाइड	n ⇒ (n–1) बंध
pI	निव्वळ भार 0
विकृतीकरण	2°, 3° नष्ट; 1° कायम
DNA जोड्या	A=T (2), G≡C (3)
RNA	रायबोज, U, एकसर्पिल

Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

वर्गीकरण.
ग्लुकोज रचना.
वलय, अनोमर.
डाय/पॉलिसॅकराइड.
ॲमिनो आम्ले, पेप्टाइड.
प्रथिन, विकर.
DNA, RNA.

अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.