K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · रसायनशास्त्र

धडा ३: काही विश्लेषणात्मक तंत्रे

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

अशुद्ध घन पदार्थाचे शुद्धीकरण : गाळणे

रोजच्या जीवनातून

चहा गाळणीने पाने वेगळी होतात; तीच गाळण्याची कल्पना प्रयोगशाळेत.

सोपी व्याख्या

गाळणे : द्रवातून अविद्राव्य घन कण गाळणपत्राने वेगळे करणे. निर्वात गाळण : बुकनर नरसाळे + पंप ⇒ जलद आणि कोरडा अवशेष.

गाळणेगाळणे : साधे आणि निर्वात (Büchner)गाळणपत्रगाळ (filtrate)अवशेषबुकनर नरसाळेशोषक कुपीनिर्वात पंपनिर्वात ⇒ जलद, जास्त कोरडा अवशेष, बारीक कणांसाठीअविद्राव्य अशुद्धी गाळून वेगळी करतात

आकृतीत : गाळणे.

नियम 1 : साधे गाळण — नरसाळ्यात घडी घातलेले गाळणपत्र; अविद्राव्य अशुद्धी अवशेष, द्रव गाळ.

  • सोपे : वाळूचे पाणी गाळणे.
  • मध्यम : चूर्ण + पाणी.
  • परीक्षेसाठी : अवशेष वाळवा.

नियम 2 : निर्वात गाळण — बुकनर नरसाळे, शोषक कुपी, पंप; बारीक कण वेगाने, सुकवण्यासाठी हवा खेचली जाते.

  • सोपे : स्फटिक गाळणे.
  • मध्यम : तासाऐवजी मिनिटे.
  • परीक्षेसाठी : कमी दाब कुपीत.

नियम 3 : गाळणाची मर्यादा — फक्त अविद्राव्य घन वेगळे; विद्राव्य मिश्रणासाठी ऊर्ध्वपातन/स्फटिकीकरण.

  • सोपे : मीठ पाण्यात गाळून वेगळे होत नाही.
  • मध्यम : वाळू + मीठ : गाळा, नंतर बाष्पीभवन.
  • परीक्षेसाठी : द्रावणात फक्त निलंबन वेगळे होते.

गणना : अवशेषाची टक्केवारी

  • पायरी 1 : 10.0 g मिश्रण गाळले.
  • पायरी 2 : वाळलेला अवशेष 3.2 g.
  • पायरी 3 : 3.2 ÷ 10.0 × 100 = 32 %.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) निर्वात गाळणासाठी? 1) बुकनर नरसाळे 2) विभाजक नरसाळे 3) शीतक 4) स्तंभ — उत्तर : 1).
  • CET 2) द्रवात विरघळलेला घन? 1) गाळून 2) बाष्पीभवनाने 3) चाळून 4) हाताने — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: पाणी शुद्धी, प्रयोगशाळा तयारी.

लक्षात ठेवा

गाळण = अविद्राव्य; निर्वात = जलद + कोरडे.

सामान्य चूक

विरघळलेले मीठ गाळण्याने वेगळे होते असे समजणे.

CET सापळा

निर्वात गाळणात गाळणपत्र आधी भिजवा.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "गाळण = घन, ऊर्ध्वपातन = द्रव".

फरक ओळखा

पद्धतवेगअवशेष
साधेमंदओला
निर्वातजलदकोरडा

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1गाळणे म्हणजे?
  2. 2निर्वात गाळण का?
  3. 3अवशेष म्हणजे?
मध्यम
  1. 4गाळ (filtrate) म्हणजे?
  2. 5मीठ पाण्यातून कसे वेगळे कराल?
  3. 610 g मध्ये 3.2 g अवशेष ⇒ %?
आव्हानात्मक
  1. 7वाळू + मीठ वेगळे कसे?
  2. 8बुकनर नरसाळ्याचा उपयोग?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1अविद्राव्य कण वेगळे करणे.
  2. 2वेग आणि कोरडा अवशेष.
  3. 3गाळणपत्रावर राहिलेला घन.
  4. 4गाळून निघालेला द्रव.
  5. 5बाष्पीभवन/ऊर्ध्वपातन.
  6. 632 %.
  7. 7गाळा, मग बाष्पीभवन.
  8. 8निर्वात गाळण.

स्फटिकीकरण आणि विभाजी स्फटिकीकरण

रोजच्या जीवनातून

खडीसाखर गोड पाण्यातून मंद थंड होताना स्फटिक बनतात; तेच स्फटिकीकरण.

सोपी व्याख्या

स्फटिकीकरण : गरम संतृप्त द्रावण थंड करून शुद्ध स्फटिक मिळवणे. विभाजी स्फटिकीकरण : विद्राव्यतेतील फरकाने दोन घटक एकापाठोपाठ वेगळे करणे.

स्फटिकीकरणस्फटिकीकरण : विद्राव्यता वक्रABतापमान →विद्राव्यताA गरमीत भरपूर, थंडाव्यात कमी ⇒ थंड केल्यावर A चे स्फटिकB जवळजवळ सारखा ⇒ द्रावणातच राहतो (विभाजी स्फटिकीकरण)उदा. शुद्ध साखर, तुरटी

आकृतीत : विद्राव्यता वक्र.

नियम 1 : पायऱ्या — गरम द्रावक ⇒ संतृप्त द्रावण ⇒ गाळणे ⇒ मंद थंड ⇒ स्फटिक गाळून वाळवणे.

  • सोपे : अशुद्ध साखर ⇒ शुद्ध.
  • मध्यम : तुरटी स्फटिक.
  • परीक्षेसाठी : मंद थंड ⇒ मोठे स्फटिक.

नियम 2 : विद्राव्यता आणि उत्पन्न — उत्पन्न = गरम विद्राव्यता − थंड विद्राव्यता (प्रति 100 g द्रावक).

  • सोपे : 80 g (373 K), 20 g (293 K) ⇒ 60 g स्फटिक.
  • मध्यम : वक्र तीव्र ⇒ जास्त उत्पन्न.
  • परीक्षेसाठी : सपाट वक्र ⇒ कमी.

नियम 3 : विभाजी स्फटिकीकरण — दोन घटकांची विद्राव्यता वेगळी; थंड केल्यावर कमी विद्राव्य आधी स्फटिक होतो, पुन्हा पुन्हा करून पूर्ण वेगळे.

  • सोपे : KNO₃ + NaCl : थंड करा ⇒ KNO₃ स्फटिक.
  • मध्यम : द्रावणात NaCl राहतो.
  • परीक्षेसाठी : माया द्रव (mother liquor).

गणना : उत्पन्न

  • पायरी 1 : 100 g पाणी, 373 K ला 80 g विरघळते.
  • पायरी 2 : 293 K ला फक्त 20 g.
  • पायरी 3 : स्फटिक = 80 − 20 = 60 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) स्फटिकीकरण कशावर आधारित? 1) उत्कलनबिंदू 2) विद्राव्यता 3) घनता 4) रंग — उत्तर : 2).
  • CET 2) मोठे स्फटिक कसे? 1) जलद थंड 2) मंद थंड 3) हलवून 4) उकळून — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: साखर, मीठ, औषध शुद्धीकरण.

लक्षात ठेवा

गरम संतृप्त ⇒ थंड ⇒ स्फटिक; मंद थंड = मोठे.

सामान्य चूक

जलद थंड करून मोठे स्फटिक अपेक्षित धरणे.

CET सापळा

स्फटिकीकरण शुद्धीकरणासाठी, पूर्ण वेगळे करण्यासाठी विभाजी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "गरम विरघळव, थंड स्फटिक".

फरक ओळखा

बाबसाधेविभाजी
घटकएकदोन
आधारविद्राव्यताविद्राव्यता फरक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1स्फटिकीकरण म्हणजे?
  2. 2पायऱ्या सांगा.
  3. 3मंद थंड का?
मध्यम
  1. 480 g / 20 g ⇒ उत्पन्न?
  2. 5विभाजी म्हणजे?
  3. 6KNO₃ + NaCl कसे वेगळे?
आव्हानात्मक
  1. 7माया द्रव म्हणजे?
  2. 8स्फटिक कसे वाळवतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1द्रावणातून शुद्ध स्फटिक मिळवणे.
  2. 2विरघळवा, गाळा, थंड करा, गाळा.
  3. 3मोठे शुद्ध स्फटिक.
  4. 460 g.
  5. 5विद्राव्यता फरकाने वेगळे करणे.
  6. 6थंड करून KNO₃.
  7. 7स्फटिकानंतर उरलेला द्रव.
  8. 8गाळणपत्रात दाबून/हवेवर.

साधे ऊर्ध्वपातन

रोजच्या जीवनातून

ढगांपासून पाऊस — पाणी बाष्प होते आणि थंड होऊन पुन्हा द्रव; तेच ऊर्ध्वपातन.

सोपी व्याख्या

ऊर्ध्वपातन : द्रव उकळवून बाष्प थंड करून शुद्ध द्रव गोळा करणे. उत्कलनबिंदूंत मोठा फरक असेल (ढोबळ नियम : ≈ 40 K पेक्षा जास्त) किंवा अशुद्धी अबाष्पशील असेल तर साधे ऊर्ध्वपातन.

साधे ऊर्ध्वपातनसाधे ऊर्ध्वपातनमिश्रणतापमापीशीतकपाणी बाहेर ↑पाणी आत ↑ग्राहकअटी : अशुद्धी अबाष्पशील किंवा उत्कलनबिंदूंत मोठा फरकउदा. समुद्राच्या पाण्यापासून शुद्ध पाणी; CHCl₃ (334 K) + अनिलिन (457 K)

आकृतीत : साधे ऊर्ध्वपातन.

नियम 1 : उपकरण — फ्लास्क ⇒ तापमापी ⇒ शीतक (पाणी खालून आत, वरून बाहेर) ⇒ ग्राहक. बुडबुडे येण्यासाठी बारीक खडे.

  • सोपे : शीतक पूर्ण भरलेले असावे.
  • मध्यम : तापमापीचा बल्ब बाष्प शाखेशी.
  • परीक्षेसाठी : खडे उकळी समान ठेवतात.

नियम 2 : कधी वापरावे — अशुद्धी अबाष्पशील असेल (समुद्राचे पाणी) किंवा उत्कलनबिंदूंत मोठा फरक असेल.

  • सोपे : समुद्राचे पाणी ⇒ शुद्ध पाणी.
  • मध्यम : CHCl₃ (334 K) + अनिलिन (457 K).
  • परीक्षेसाठी : मिठाचे पाणी.

नियम 3 : कृतीचे तत्त्व — कमी उ.बिं.चा घटक आधी बाष्प होतो; शुद्ध द्रवाचे तापमान स्थिर राहते.

  • सोपे : शुद्ध पाणी 373 K स्थिर.
  • मध्यम : तापमान बदलले ⇒ मिश्रण.
  • परीक्षेसाठी : पहिला अंश = कमी उ.बिं.

तर्क : CHCl₃ आणि अनिलिन वेगळे का होतात?

  • पायरी 1 : उ.बिं. 334 K आणि 457 K.
  • पायरी 2 : फरक = 123 K, खूप मोठा ⇒ साधे ऊर्ध्वपातन पुरेसे.
  • पायरी 3 : साधे ऊर्ध्वपातन पुरेसे; CHCl₃ आधी मिळतो.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) शीतकात पाणी? 1) वरून आत 2) खालून आत 3) दोन्हीकडून 4) नाही — उत्तर : 2).
  • CET 2) उत्कलनबिंदू जवळजवळ सारखे असलेले दोन मिश्रणीय द्रव कसे वेगळे कराल? 1) विभाजी ऊर्ध्वपातन 2) साधे ऊर्ध्वपातन 3) गाळण 4) स्फटिकीकरण — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: पिण्याचे पाणी, अल्कोहोल शुद्धीकरण.

लक्षात ठेवा

साधे : उ.बिं.मध्ये मोठा फरक; शीतक पाणी खालून.

सामान्य चूक

शीतकात पाणी वरून सोडणे; शीतक पूर्ण भरत नाही.

CET सापळा

तापमापीचा बल्ब बाष्प शाखेशी असावा.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "खालून आत, वरून बाहेर".

फरक ओळखा

पद्धतउ.बिं. फरक
साधेमोठा
विभाजीलहान

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1ऊर्ध्वपातन म्हणजे?
  2. 2कधी साधे वापरतात?
  3. 3शीतकात पाणी कुठून?
मध्यम
  1. 4खडे का?
  2. 5CHCl₃ + अनिलिन ?
  3. 6पहिला अंश कोणता?
आव्हानात्मक
  1. 7शुद्ध द्रवाचे तापमान?
  2. 8समुद्री पाण्याचे शुद्धीकरण?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1उकळवून बाष्प थंड करणे.
  2. 2उ.बिं.मध्ये मोठा फरक.
  3. 3खालून आत.
  4. 4उकळी समान.
  5. 5साधे ऊर्ध्वपातन.
  6. 6कमी उ.बिं.चा.
  7. 7स्थिर.
  8. 8ऊर्ध्वपातन.

विभाजी ऊर्ध्वपातन, कमी दाब आणि वाफ ऊर्ध्वपातन

रोजच्या जीवनातून

पेट्रोल, डिझेल, केरोसिन एकाच कच्च्या तेलातून अंश म्हणून मिळतात; तेही ऊर्ध्वपातनच.

सोपी व्याख्या

विभाजी : उत्कलनबिंदू जवळजवळ सारखे (फरक लहान), विभाजी स्तंभ वापरतात. कमी दाब : उच्च उ.बिं.चे/विघटनशील द्रव. वाफ : अमिश्र, वाफेसोबत उडणारे द्रव.

विभाजी ऊर्ध्वपातनविभाजी आणि कमी दाबाखालील ऊर्ध्वपातनविभाजी स्तंभतळ गरम, वर थंडकमी दाब : उच्च बिंदूचे द्रवग्लिसरॉल उ.बिं. 563 K (अपघटन)कमी दाबाने ≈ 453 K ला ऊर्ध्वपातनवाफ ऊर्ध्वपातन : अनिलिनपाण्याबरोबर 373 K पेक्षा कमी तापमानालाअमिश्र, वाफेशी न बदलणारे पदार्थपेट्रोलियमचे अंश : विभाजी ऊर्ध्वपातनउ.बिं. जवळ ⇒ विभाजी; विघटनशील ⇒ कमी दाबउदा. बेंझीन (353 K) + टोल्यूईन (384 K)

आकृतीत : विभाजी, कमी दाब, वाफ.

नियम 1 : विभाजी ऊर्ध्वपातन — स्तंभात अनेक वेळा बाष्पीभवन-संघनन; वर कमी उ.बिं.चा द्रव मिळतो.

  • सोपे : बेंझीन (353 K) + टोल्यूईन (384 K).
  • मध्यम : कच्चे तेल अंश.
  • परीक्षेसाठी : हवेचे द्रवीकरण.

नियम 2 : कमी दाबाखालील — दाब कमी ⇒ उ.बिं. कमी ⇒ विघटन टळते. ग्लिसरॉल 563 K ला विघटन ⇒ कमी दाबाने ≈ 453 K.

  • सोपे : ग्लिसरॉल.
  • मध्यम : साखरेचा पाक.
  • परीक्षेसाठी : उष्णतेने नष्ट होणारी औषधे.

नियम 3 : वाफ ऊर्ध्वपातन — अमिश्र द्रव + पाणी ⇒ एकूण वाष्प दाब = दोन्हींची बेरीज ⇒ 373 K पेक्षा कमी तापमानाला उत्कलन.

  • सोपे : अनिलिन.
  • मध्यम : लवंग/निलगिरी तेल.
  • परीक्षेसाठी : नैसर्गिक सुगंध.

तर्क : वाफ ऊर्ध्वपातनात उत्कलन 373 K पेक्षा कमी का?

  • पायरी 1 : दोन अमिश्र द्रव ⇒ P(एकूण) = P₁ + P₂.
  • पायरी 2 : P(एकूण) = वातावरण दाब झाल्यावर उत्कलन.
  • पायरी 3 : प्रत्येकाचा दाब < वातावरण ⇒ तापमान 373 K पेक्षा कमी.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) ग्लिसरॉल शुद्ध करण्यासाठी? 1) साधे 2) कमी दाब 3) गाळण 4) निष्कर्षण — उत्तर : 2).
  • CET 2) अनिलिनसाठी? 1) वाफ ऊर्ध्वपातन 2) स्फटिकीकरण 3) गाळण 4) क्रोमॅटोग्राफी — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: पेट्रोलियम शुद्धी, सुगंध तेल.

लक्षात ठेवा

विभाजी = जवळचे उ.बिं.; कमी दाब = विघटनशील; वाफ = अमिश्र.

सामान्य चूक

तीनही प्रकार एकाच कारणासाठी समजणे.

CET सापळा

कमी दाबाने उ.बिं. कमी होतो, वाढत नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "फरक कमी ⇒ स्तंभ; उष्णता नको ⇒ कमी दाब".

फरक ओळखा

प्रकारकधी
विभाजीजवळचे उ.बिं.
कमी दाबविघटनशील
वाफअमिश्र

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1विभाजी ऊर्ध्वपातन कधी?
  2. 2ग्लिसरॉलसाठी का कमी दाब?
  3. 3वाफ ऊर्ध्वपातन म्हणजे?
मध्यम
  1. 4एका उदाहरणात तीनही.
  2. 5कच्चे तेल कसे वेगळे?
  3. 6स्तंभाचे कार्य?
आव्हानात्मक
  1. 7373 K पेक्षा कमी का?
  2. 8अनिलिनचे उ.बिं.?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1उत्कलनबिंदू जवळजवळ सारखे.
  2. 2563 K ला विघटन.
  3. 3वाफेबरोबर अमिश्र द्रव गोळा करणे.
  4. 4बेंझीन–टोल्यूईन, ग्लिसरॉल, अनिलिन.
  5. 5विभाजी ऊर्ध्वपातन.
  6. 6बाष्पीभवन-संघनन पुनरावृत्ती.
  7. 7दाब बेरीज = वातावरण.
  8. 8457 K.

द्रावक निष्कर्षण

रोजच्या जीवनातून

चहा करताना चहापूडचा रंग पाण्यात उतरतो — द्रावकाने घटक बाहेर काढणे.

सोपी व्याख्या

निष्कर्षण : संयुग एका द्रावकातून दुसऱ्या अमिश्र द्रावकात हलवणे. K = C(सेंद्रिय) ÷ C(जलीय).

द्रावक निष्कर्षणद्रावक निष्कर्षणईथरपाणीविभाजक नरसाळेवितरण गुणांक K = C(सेंद्रिय) ÷ C(जलीय)उदा. K = 4; जलीय 100 mL मध्ये 1 g1 × 50 mL ईथर ⇒ 66.7 % निष्कर्षित2 × 25 mL ईथर ⇒ 75 % निष्कर्षितउरलेले = [V ÷ (V + Kv)]ⁿथोडे थोडे, अनेकदा = जास्त निष्कर्षणसेंद्रिय संयुग पाण्यातून ईथर/CHCl₃ मध्ये; दोन्ही अमिश्रउदा. चहापूड/कॉफीतून कॅफीन, औषधी वनस्पतीसेंद्रिय थर वेगळा करून बाष्पीभवन ⇒ संयुग

आकृतीत : निष्कर्षण.

नियम 1 : तत्त्व — वितरण नियम : स्थिर तापमानाला K स्थिर. सेंद्रिय संयुग ईथरमध्ये जास्त विरघळते.

  • सोपे : K = 4 ⇒ ईथर 4 पट.
  • मध्यम : विभाजक नरसाळ्यात हलवा.
  • परीक्षेसाठी : थर स्थिर होऊ द्या.

नियम 2 : एकदा की अनेकदा — उरलेले अंश = [V ÷ (V + Kv)]ⁿ ; थोडे थोडे अनेकदा जास्त निष्कर्षण.

  • सोपे : 1 × 50 mL ⇒ 66.7 %.
  • मध्यम : 2 × 25 mL ⇒ 75 %.
  • परीक्षेसाठी : 4 × 12.5 mL ⇒ 80 %.

नियम 3 : प्रक्रिया — जलीय द्रावण + ईथर ⇒ हलवा ⇒ थर वेगळे ⇒ ईथर उडवा ⇒ संयुग. ईथर ज्वालाग्राही म्हणून ज्योत जवळ नको.

  • सोपे : कॅफीन.
  • मध्यम : औषधी तेल.
  • परीक्षेसाठी : बेंझोइक आम्ल.

गणना : 100 mL जलीय द्रावण, K = 4, 50 mL ईथर

  • पायरी 1 : उरलेले = V ÷ (V + Kv) = 100 ÷ (100 + 200) = 0.333.
  • पायरी 2 : निष्कर्षित = 66.7 %.
  • पायरी 3 : 2 × 25 mL ⇒ उरलेले (100 ÷ 200)² = 0.25 ⇒ 75 %.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) निष्कर्षणासाठी साधन? 1) विभाजक नरसाळे 2) शीतक 3) बुकनर 4) स्तंभ — उत्तर : 1).
  • CET 2) अधिक कार्यक्षम? 1) एकदा मोठे 2) अनेकदा थोडे 3) सारखेच 4) नाही — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: कॅफीन काढणे, औषधी वनस्पती.

लक्षात ठेवा

K = C(org)/C(aq); थोडे थोडे अनेकदा.

सामान्य चूक

द्रावक मिश्र होणारे वापरणे.

CET सापळा

एकूण द्रावक समान असताना अनेक छोटे भाग जास्त निष्कर्षण देतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "थोडे थोडे, अनेकदा".

फरक ओळखा

पद्धतनिष्कर्षित %
1 × 50 mL66.7
2 × 25 mL75
4 × 12.5 mL80

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1निष्कर्षण म्हणजे?
  2. 2K म्हणजे?
  3. 3K = 4, 50 mL ईथर ⇒ %?
मध्यम
  1. 42 × 25 mL ⇒ %?
  2. 5अनेकदा का चांगले?
  3. 6ईथरची काळजी?
आव्हानात्मक
  1. 7एक उदाहरण.
  2. 8द्रावक अमिश्र का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1एका द्रावकातून दुसऱ्यात हलवणे.
  2. 2C(सेंद्रिय)/C(जलीय).
  3. 366.7 %.
  4. 475 %.
  5. 5उरलेले कमी होते.
  6. 6ज्वालाग्राही.
  7. 7चहापासून कॅफीन.
  8. 8दोन थर वेगळे करण्यासाठी.

क्रोमॅटोग्राफी : तत्त्व आणि अधिशोषण

रोजच्या जीवनातून

शाईचा थेंब ओल्या कागदावर पसरताना रंग वेगवेगळ्या अंतरावर जातात — हेच क्रोमॅटोग्राफी.

सोपी व्याख्या

क्रोमॅटोग्राफी : मिश्रण स्थिर प्रावस्था आणि गतिमान प्रावस्था यांच्यातील वाटपाने वेगळे करणे. घटक वेगळ्या वेगाने सरकतात.

क्रोमॅटोग्राफीक्रोमॅटोग्राफीचे तत्त्वअधिशोषक Al₂O₃स्तंभस्थिर प्रावस्था (अधिशोषक) + गतिमान प्रावस्था (द्रावक)जास्त अधिशोषित ⇒ हळू सरकतोकमी अधिशोषित ⇒ आधी बाहेरप्रकार : स्तंभ, TLC, कागदअधिशोषण : Al₂O₃, सिलिका जेलविभाजन : पाण्याने भिजवलेला कागदमिश्रण ⇒ घटक वेगळे (रंग, औषध, कीटकनाशक अवशेष)घटक वेगवेगळ्या वेगाने सरकतात

आकृतीत : क्रोमॅटोग्राफी.

नियम 1 : अधिशोषण क्रोमॅटोग्राफी — स्थिर प्रावस्था Al₂O₃ किंवा सिलिका जेल; घटक वेगळ्या ताकदीने अधिशोषित ⇒ वेगळे सरकतात.

  • सोपे : कमी अधिशोषित ⇒ आधी बाहेर.
  • मध्यम : Al₂O₃ स्तंभ.
  • परीक्षेसाठी : TLC : पातळ थर.

नियम 2 : स्तंभ आणि TLC — स्तंभ : काचनळीत अधिशोषक, वरून मिश्रण, द्रावक वाहते ⇒ पट्टे. TLC : काचपट्टीवर पातळ थर, लहान ठिपका.

  • सोपे : रंगद्रव्य वेगळे.
  • मध्यम : TLC जलद, कमी नमुना.
  • परीक्षेसाठी : घटक स्वतंत्र गोळा.

नियम 3 : उपयोग — रंग, औषध शुद्धी, कीटकनाशक अवशेष, गुन्ह्याचे विश्लेषण.

  • सोपे : पालकातील रंगद्रव्ये.
  • मध्यम : औषधी शुद्धता.
  • परीक्षेसाठी : शाईचे विश्लेषण.

तर्क : कमी अधिशोषित घटक आधी का?

  • पायरी 1 : घटक अधिशोषक आणि द्रावकात वाटला जातो.
  • पायरी 2 : कमी अधिशोषित ⇒ द्रावकात जास्त वेळ.
  • पायरी 3 : तो वेगाने पुढे जातो ⇒ आधी बाहेर.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) स्थिर प्रावस्था? 1) Al₂O₃ 2) द्रावक 3) वायू 4) हवा — उत्तर : 1).
  • CET 2) जास्त अधिशोषित घटक? 1) आधी 2) हळू 3) सारखा 4) बाहेर न येणारा — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: रंगद्रव्य विश्लेषण, औषधनिर्मिती.

लक्षात ठेवा

स्थिर + गतिमान; जास्त अधिशोषित ⇒ हळू.

सामान्य चूक

द्रावकालाच स्थिर प्रावस्था समजणे.

CET सापळा

TLC मध्ये ठिपका द्रावक पातळीच्या वर ठेवू नका.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "चिकट हळू, मोकळा वेगात".

फरक ओळखा

प्रावस्थाउदा.
स्थिरAl₂O₃, silica
गतिमानद्रावक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1क्रोमॅटोग्राफी म्हणजे?
  2. 2स्थिर प्रावस्था उदाहरण.
  3. 3TLC म्हणजे?
मध्यम
  1. 4कोण आधी बाहेर?
  2. 5दोन उपयोग.
  3. 6स्तंभ कसा तयार?
आव्हानात्मक
  1. 7गतिमान प्रावस्था?
  2. 8घटक का वेगळे होतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1स्थिर-गतिमान वाटपाने वेगळे करणे.
  2. 2Al₂O₃ किंवा सिलिका जेल.
  3. 3पातळ थर क्रोमॅटोग्राफी.
  4. 4कमी अधिशोषित.
  5. 5रंग विश्लेषण, औषध शुद्धता.
  6. 6नळीत अधिशोषक भरून.
  7. 7वाहणारे द्रावक.
  8. 8अधिशोषणाची ताकद वेगळी.

विभाजन (कागद) क्रोमॅटोग्राफी आणि Rf

रोजच्या जीवनातून

कॉफी फिल्टर कागदावर शाई ओढताना रंगांचे वर्तुळ तयार होते; मोजले तर प्रत्येक रंगाचे Rf वेगळे.

सोपी व्याख्या

कागद क्रोमॅटोग्राफी : कागदातील पाणी स्थिर प्रावस्था; सेंद्रिय द्रावक गतिमान. Rf = घटकाने कापलेले अंतर ÷ द्रावकाने कापलेले अंतर.

Rfकागद क्रोमॅटोग्राफी आणि Rfप्रारंभ रेषाद्रावक अग्र (8 cm)ABRf = अंतर (घटक) ÷ अंतर (द्रावक)A : 2.0 ÷ 8 = 0.25B : 5.2 ÷ 8 = 0.65Rf < 1; B जास्त पुढेRf घटकाचे वैशिष्ट्य (द्रावक, तापमान स्थिर असताना)अदृश्य ठिपके : आयोडीन बाष्प / UV दिवा

आकृतीत : कागद क्रोमॅटोग्राफी, Rf.

नियम 1 : विभाजन तत्त्व — घटक पाणी (स्थिर) आणि सेंद्रिय द्रावक (गतिमान) यांत विभागला जातो; द्रावकात जास्त विरघळणारा जास्त पुढे.

  • सोपे : अमिनो आम्ले वेगळी.
  • मध्यम : रंगद्रव्ये.
  • परीक्षेसाठी : साखर प्रकार.

नियम 2 : Rf गणना — Rf < 1; द्रावक, तापमान आणि कागद स्थिर असताना प्रत्येक संयुगाचे Rf ठराविक.

  • सोपे : A : 2.0 ÷ 8 = 0.25.
  • मध्यम : B : 5.2 ÷ 8 = 0.65.
  • परीक्षेसाठी : Rf जास्त ⇒ द्रावकात जास्त विरघळते.

नियम 3 : ठिपके ओळखणे — रंगीत ठिपके थेट; अदृश्यासाठी निन्हायड्रिन (अमिनो आम्ल) किंवा आयोडीन बाष्प/UV.

  • सोपे : निन्हायड्रिन ⇒ जांभळा.
  • मध्यम : आयोडीन ⇒ तपकिरी ठिपके.
  • परीक्षेसाठी : UV दिवा.

गणना : Rf

  • पायरी 1 : द्रावक अग्र = 8.0 cm.
  • पायरी 2 : B चा ठिपका = 5.2 cm.
  • पायरी 3 : Rf = 5.2 ÷ 8.0 = 0.65.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) Rf चे मूल्य? 1) > 1 2) < 1 3) = 1 4) ऋण — उत्तर : 2).
  • CET 2) अमिनो आम्लासाठी अभिकर्मक? 1) निन्हायड्रिन 2) आयोडीन 3) फेहलिंग 4) टॉलेन — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध शुद्धता, अन्न रंग तपासणी.

लक्षात ठेवा

Rf = d(घटक) ÷ d(द्रावक) < 1.

सामान्य चूक

Rf > 1 येईल असे समजणे; शक्य नाही.

CET सापळा

अंतर प्रारंभ रेषेपासून मोजा, कागदाच्या टोकापासून नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Rf = घटक ÷ द्रावक".

फरक ओळखा

ठिपकाअंतरRf
A2.0 cm0.25
B5.2 cm0.65

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Rf म्हणजे?
  2. 2Rf > 1 का नाही?
  3. 32.0 cm, 8 cm ⇒ Rf?
मध्यम
  1. 4स्थिर प्रावस्था कागदात?
  2. 5अदृश्य ठिपके कसे दिसतात?
  3. 6Rf जास्त म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7द्रावक अग्र म्हणजे?
  2. 8Rf कशावर अवलंबून?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1घटक अंतर ÷ द्रावक अंतर.
  2. 2घटक द्रावकापेक्षा जास्त जात नाही.
  3. 30.25.
  4. 4कागदातील पाणी.
  5. 5निन्हायड्रिन, आयोडीन, UV.
  6. 6द्रावकात जास्त विरघळणारा.
  7. 7द्रावक पोहोचलेली रेषा.
  8. 8द्रावक, तापमान, कागद.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामहत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
गाळणअविद्राव्य घन
स्फटिकीकरणविद्राव्यता फरक
साधे ऊर्ध्वपातनΔbp मोठा
विभाजीΔbp लहान
कमी दाबग्लिसरॉल
वाफअनिलिन
निष्कर्षणK = C(org)/C(aq)
Rfd(solute)/d(solvent)
Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • गाळण.
  • स्फटिकीकरण.
  • साधे ऊर्ध्वपातन.
  • विभाजी, कमी दाब, वाफ.
  • निष्कर्षण.
  • क्रोमॅटोग्राफी.
  • कागद क्रोमॅटोग्राफी, Rf.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.