धडा २: विश्लेषणात्मक रसायनशास्त्राची ओळख | राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · रसायनशास्त्र

गुणात्मक आणि परिमाणात्मक विश्लेषण

रोजच्या जीवनातून

दूध भेसळयुक्त आहे का (ओळख) आणि त्यात फॅट किती टक्के (प्रमाण) — दोन्ही प्रश्न विश्लेषणाचेच.

सोपी व्याख्या

विश्लेषणात्मक रसायनशास्त्र : पदार्थात काय आहे (गुणात्मक) आणि किती आहे (परिमाणात्मक) हे शोधण्याचे शास्त्र.

आकृतीत : गुणात्मक आणि परिमाणात्मक.

नियम 1 : गुणात्मक विश्लेषण — आयन/मूलद्रव्याची ओळख : ज्योत चाचणी, अवक्षेपण, रंगबदल, Lassaigne चाचणी.

सोपे : Na⁺ : पिवळी ज्योत.
मध्यम : Cl⁻ + AgNO₃ ⇒ पांढरा AgCl.
परीक्षेसाठी : Fe³⁺ + SCN⁻ ⇒ रक्तलाल.

नियम 2 : परिमाणात्मक विश्लेषण — प्रमाण मोजणे : अनुमापन (आकारमानी), वजनमापन (अवक्षेपाचे वजन), वर्णपटमापन (प्रकाश शोषण).

सोपे : 20 mL 0.1 M HCl ने 25 mL NaOH निष्प्रभ ⇒ 0.08 M.
मध्यम : BaSO₄ वजनावरून SO₄²⁻.
परीक्षेसाठी : रंग गडदपणावरून सांद्रता.

नियम 3 : पद्धतीची निवड — नमुन्याचा आकार, अपेक्षित प्रमाण (मोठे/सूक्ष्म), अचूकता आणि खर्च यावरून.

सोपे : मोठे प्रमाण ⇒ अनुमापन.
मध्यम : सूक्ष्म (ppm) ⇒ वर्णपटमापन.
परीक्षेसाठी : ओळख आधी, प्रमाण नंतर.

गणना : अनुमापनावरून NaOH ची मोलारिटी

पायरी 1 : M₁V₁ = M₂V₂ (1 : 1 अभिक्रिया).
पायरी 2 : 0.1 × 20 = M × 25.
पायरी 3 : M = 2 ÷ 25 = 0.08 M.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) परिमाणात्मक पद्धत? 1) ज्योत चाचणी 2) अनुमापन 3) अवक्षेप रंग 4) वास — उत्तर : 2).
CET 2) गुणात्मक प्रश्न? 1) किती 2) काय 3) कुठे 4) केव्हा — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: अन्न भेसळ, पाणी चाचणी, औषध गुणवत्ता.

लक्षात ठेवा

गुणात्मक = काय; परिमाणात्मक = किती; अनुमापन M₁V₁ = M₂V₂.

सामान्य चूक

ज्योत चाचणीने प्रमाण मिळते असे समजणे; ती फक्त ओळख.

CET सापळा

अनुमापनात M₁V₁ = M₂V₂ फक्त 1 : 1 अभिक्रियेसाठी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "क्वालिटी = काय, क्वांटिटी = किती".

फरक ओळखा

बाब	गुणात्मक	परिमाणात्मक
उत्तर	काय	किती
उदा.	ज्योत चाचणी	अनुमापन

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1विश्लेषणात्मक रसायन म्हणजे?
2दोन गुणात्मक चाचण्या.
3दोन परिमाणात्मक पद्धती.

मध्यम

4Cl⁻ ओळखायला?
520 mL 0.1 M HCl, 25 mL NaOH ⇒ M?
6अनुमापन म्हणजे?

आव्हानात्मक

7वर्णपटमापन कधी?
8आधी कोणते विश्लेषण?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1काय आणि किती शोधणे.
2ज्योत, अवक्षेप.
3अनुमापन, वजनमापन.
4AgNO₃ ⇒ पांढरा अवक्षेप.
50.08 M.
6ज्ञात द्रावणाने अज्ञाताचे प्रमाण.
7सूक्ष्म प्रमाणासाठी.
8गुणात्मक.

वैज्ञानिक संकेतन, अचूकता, नेमकेपणा आणि त्रुटी

रोजच्या जीवनातून

रेशन दुकानात वजन 2 kg ऐवजी 1.9 kg मोजले तर ती त्रुटी; वारंवार 1.9 येत असेल तर नेमके पण अचूक नाही.

सोपी व्याख्या

वैज्ञानिक संकेतन : N × 10ⁿ (1 ≤ N < 10). अचूकता : खऱ्या मूल्याशी जवळीक. नेमकेपणा : वारंवार मापनांची एकमेकांशी जवळीक.

आकृतीत : अचूकता आणि नेमकेपणा.

नियम 1 : वैज्ञानिक संकेतन — दशांश उजवीकडे सरकवला ⇒ n ऋण; डावीकडे ⇒ n धन. गुणाकारात घात बेरीज, भागाकारात वजाबाकी.

सोपे : 0.000345 = 3.45 × 10⁻⁴.
मध्यम : (3 × 10⁴)(2 × 10³) = 6 × 10⁷.
परीक्षेसाठी : 0.5 mol = 3.011 × 10²³ कण.

नियम 2 : अचूकता वि. नेमकेपणा — चारही शक्यता : अचूक+नेमके, नेमके फक्त (नियमित त्रुटी), अचूक फक्त (सरासरी बरोबर), दोन्ही नाही.

सोपे : सर्व 9.8 g (खरे 10.0) ⇒ नेमके, अचूक नाही.
मध्यम : 9.7, 10.3, 10.0 ⇒ सरासरी अचूक.
परीक्षेसाठी : 10.0, 10.0, 10.0 ⇒ दोन्ही.

नियम 3 : त्रुटींचे प्रकार — नियमित (systematic, एकाच दिशेने) आणि यादृच्छिक (random). निरपेक्ष त्रुटी = |मापन − खरे|; % त्रुटी = निरपेक्ष ÷ खरे × 100.

सोपे : खरे 10.0, मापन 9.8 ⇒ 0.2, 2 %.
मध्यम : चुकीचे शून्य ⇒ नियमित.
परीक्षेसाठी : वाचनातील फरक ⇒ यादृच्छिक.

गणना : % त्रुटी

पायरी 1 : निरपेक्ष त्रुटी = |9.8 − 10.0| = 0.2.
पायरी 2 : ÷ खरे मूल्य = 0.2 ÷ 10.0 = 0.02.
पायरी 3 : × 100 = 2 %.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) 0.000345 = ? 1) 3.45×10⁻³ 2) 3.45×10⁻⁴ 3) 34.5×10⁻⁵ 4) 3.45×10⁴ — उत्तर : 2).
CET 2) नियमित त्रुटीमुळे कमी होतो? 1) नेमकेपणा 2) अचूकता 3) दोन्ही 4) एकही नाही — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: वजनकाटा, प्रयोगशाळा मापन, गुणवत्ता नियंत्रण.

लक्षात ठेवा

N × 10ⁿ; अचूक = खऱ्याजवळ; नेमके = एकमेकांजवळ; % त्रुटी ÷ खरे.

सामान्य चूक

अचूकता आणि नेमकेपणा एकच समजणे.

CET सापळा

% त्रुटी मापनाने नाही तर खऱ्या मूल्याने भागतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "प्रिसिजन = पुनरावृत्ती".

फरक ओळखा

बाब	अचूकता	नेमकेपणा
अर्थ	खऱ्याशी जवळ	एकमेकांशी जवळ
त्रुटी	नियमित	यादृच्छिक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

10.000345 वैज्ञानिक संकेतनात.
2(3×10⁴)(2×10³)?
3अचूकता म्हणजे?

मध्यम

4नेमकेपणा म्हणजे?
5खरे 10.0, मापन 9.8 ⇒ % त्रुटी?
6नियमित त्रुटी उदाहरण.

आव्हानात्मक

79.8, 9.8, 9.8 (खरे 10.0) ⇒ ?
80.5 mol मधील कण?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

13.45 × 10⁻⁴.
26 × 10⁷.
3खऱ्या मूल्याशी जवळीक.
4मापनांची परस्पर जवळीक.
52 %.
6चुकीचे शून्य.
7नेमके, अचूक नाही.
83.011 × 10²³.

सार्थक अंक आणि पूर्णांकन

रोजच्या जीवनातून

वजनकाटा 2.50 kg म्हणतो आणि 2.5 kg नाही — शेवटचे शून्य किती नेमके मापले ते दाखवते.

सोपी व्याख्या

सार्थक अंक : मापनातील खात्रीशीर अंक + शेवटचा अनिश्चित अंक. उत्तर मापनाच्या अचूकतेपेक्षा जास्त नेमके दाखवू नये.

आकृतीत : सार्थक अंक.

नियम 1 : गणना नियम — शून्याखेरीज अंक सार्थक; मधले शून्य सार्थक; आधीचे शून्य नाही; दशांशातील शेवटचे शून्य सार्थक; 4500 मध्ये 2 (किंवा 4.500×10³ = 4).

सोपे : 0.00345 : 3.
मध्यम : 2.0050 : 5.
परीक्षेसाठी : 0.0300 : 3.

नियम 2 : गणितात नियम — गुणाकार/भागाकार : सर्वात कमी सार्थक अंक. बेरीज/वजाबाकी : सर्वात कमी दशांश स्थाने. मोजलेल्या संख्येला (उदा. 5 विद्यार्थी) मर्यादा नाही.

सोपे : 2.5 × 3.42 = 8.55 ⇒ 8.6 (2 s.f.).
मध्यम : 12.11 + 18.0 + 1.012 = 31.122 ⇒ 31.1.
परीक्षेसाठी : पूर्ण संख्या अमर्याद अचूक.

नियम 3 : पूर्णांकन — टाकायचा पहिला अंक 5 पेक्षा लहान ⇒ ठेवायचा शेवटचा अंक तसाच; 5 किंवा जास्त ⇒ त्यात 1 मिळवा (पाठ्यपुस्तकाचा नियम).

सोपे : 3.142 ⇒ 3.14 (2 < 5).
मध्यम : 7.465 ⇒ 7.47 (5 ⇒ +1).
परीक्षेसाठी : 6.78 ⇒ 6.8.

गणना : 2.5 × 3.42

पायरी 1 : 2.5 × 3.42 = 8.55.
पायरी 2 : 2.5 मध्ये 2 s.f. ⇒ उत्तर 2 s.f.
पायरी 3 : 8.55 मध्ये टाकायचा अंक 5 ⇒ +1 ⇒ 8.6.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) 0.0300 मध्ये सार्थक अंक? 1) 1 2) 2 3) 3 4) 4 — उत्तर : 3).
CET 2) 12.11 + 18.0 + 1.012 = ? 1) 31.122 2) 31.12 3) 31.1 4) 31 — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: प्रयोग अहवाल, गणना, उपकरण वाचन.

लक्षात ठेवा

आधीचे शून्य नाही; बेरीज = दशांश; गुणाकार = सार्थक अंक.

सामान्य चूक

बेरीजेतही सार्थक अंक मोजणे; तेथे दशांश स्थाने.

CET सापळा

4500 मध्ये दशांश चिन्ह नाही ⇒ शेवटची शून्ये सार्थक नाहीत (2 s.f.); 4 दाखवायचे तर 4.500 × 10³.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "गुणाकार = अंक, बेरीज = दशांश".

फरक ओळखा

क्रिया	नियम
× ÷	कमी सार्थक अंक
+ −	कमी दशांश

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

10.00345 चे सार्थक अंक?
22.0050 चे?
32.5 × 3.42?

मध्यम

412.11 + 18.0 + 1.012?
52.345 चे 3 s.f. पर्यंत पूर्णांकन.
64500 मध्ये किती सार्थक अंक?

आव्हानात्मक

7बेरीजेचा नियम?
8पूर्ण संख्येचे s.f.?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

13.
25.
38.6.
431.1.
52.35 (5 ⇒ +1).
62 (दशांश नसल्याने शेवटची शून्ये सार्थक नाहीत).
7कमी दशांश स्थाने.
8अमर्याद.

टक्के संघटन, अनुभवजन्य आणि आण्विक सूत्र

रोजच्या जीवनातून

पाकिटावर 'कार्ब 70 %' — हेच घटकांचे टक्के संघटन.

सोपी व्याख्या

टक्के संघटन = घटकाचे वस्तुमान ÷ एकूण × 100. अनुभवजन्य सूत्र (EF) : अणूंचे सर्वात साधे पूर्णांक गुणोत्तर. आण्विक सूत्र (MF) = (EF) × n.

आकृतीत : % ⇒ EF ⇒ MF.

नियम 1 : टक्के संघटन — Fe₂O₃ मध्ये Fe : (2 × 56) ÷ 160 × 100 = 70 %.

सोपे : H₂O मध्ये H : 2/18 = 11.1 %.
मध्यम : NaCl मध्ये Na : 23/58.5 = 39.3 %.
परीक्षेसाठी : Fe₂O₃ : Fe 70 %, O 30 %.

नियम 2 : EF काढण्याच्या पायऱ्या — 100 g घ्या ⇒ g ÷ M ⇒ मोल ⇒ ÷ सर्वात लहान ⇒ पूर्णांक (0.5 ⇒ ×2, 0.33 ⇒ ×3).

सोपे : 40 % C, 6.7 % H, 53.3 % O ⇒ CH₂O.
मध्यम : 85.7 % C, 14.3 % H ⇒ CH₂.
परीक्षेसाठी : 52.9 % Al, 47.1 % O ⇒ Al₂O₃.

नियम 3 : MF काढणे — n = M ÷ M(EF); MF = (EF)n. CH₂O, M = 180 ⇒ n = 6 ⇒ C₆H₁₂O₆.

सोपे : CH₂, M = 84 ⇒ C₆H₁₂.
मध्यम : CH, M = 78 ⇒ C₆H₆.
परीक्षेसाठी : HO, M = 34 ⇒ H₂O₂.

गणना : 85.7 % C, 14.3 % H, M = 84

पायरी 1 : C = 85.7/12 = 7.14; H = 14.3/1 = 14.3.
पायरी 2 : ÷ 7.14 ⇒ C : H = 1 : 2 ⇒ EF = CH₂ (14).
पायरी 3 : n = 84 ÷ 14 = 6 ⇒ C₆H₁₂.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) CH₂O चे M = 60 ⇒ MF? 1) C₂H₄O₂ 2) CH₂O 3) C₃H₆O₃ 4) C₆H₁₂O₆ — उत्तर : 1).
CET 2) Fe₂O₃ मध्ये Fe %? 1) 30 2) 56 3) 70 4) 72 — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषधी शुद्धता, खनिज विश्लेषण.

लक्षात ठेवा

100 g घ्या; मोल; ÷ लहान; MF = EF × n.

सामान्य चूक

टक्केवारी थेट गुणोत्तर समजणे; आधी मोल काढा.

CET सापळा

1.33 ⇒ ×3 (4 नाही), 1.5 ⇒ ×2.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "टक्के → ग्रॅम → मोल → गुणोत्तर".

फरक ओळखा

बाब	EF	MF
ग्लुकोज	CH₂O	C₆H₁₂O₆
बेंझीन	CH	C₆H₆
H₂O₂	HO	H₂O₂

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1Fe₂O₃ मध्ये Fe %?
2H₂O मध्ये H %?
3EF म्हणजे?

मध्यम

440 % C, 6.7 % H, 53.3 % O चा EF?
5MF काढा : EF CH₂O, M = 180.
685.7 % C, 14.3 % H, M = 84 ⇒ MF?

आव्हानात्मक

71.5 असल्यास काय करावे?
8CH, M = 78 ⇒ ?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

170 %.
211.1 %.
3साधे पूर्णांक गुणोत्तर.
4CH₂O.
5C₆H₁₂O₆.
6C₆H₁₂.
7× 2.
8C₆H₆.

रासायनिक गणना (Stoichiometry)

रोजच्या जीवनातून

केक रेसिपीत अंडी आणि पीठ ठराविक प्रमाणातच; रासायनिक समीकरणही तसेच प्रमाण सांगते.

सोपी व्याख्या

स्टॉइकिओमेट्री : संतुलित समीकरणातील मोल गुणोत्तराने अभिकारक/उत्पादांचे प्रमाण काढणे.

आकृतीत : मोल नकाशा.

नियम 1 : मोल नकाशा — n = m ÷ M = कण ÷ 6.022×10²³ = V(STP) ÷ 22.4 = M × V(L).

सोपे : 10 g CaCO₃ = 0.1 mol.
मध्यम : 0.1 mol CO₂ = 2.24 L (STP).
परीक्षेसाठी : 0.2 M, 0.5 L = 0.1 mol.

नियम 2 : वस्तुमान–वस्तुमान — समीकरण संतुलित ⇒ दिलेल्याचे मोल ⇒ गुणोत्तर ⇒ मागितलेल्याचे मोल ⇒ वस्तुमान.

सोपे : CaCO₃ → CaO + CO₂ : 10 g ⇒ 4.4 g CO₂.
मध्यम : 2Al + 6HCl : 5.4 g Al ⇒ 0.3 mol H₂.
परीक्षेसाठी : N₂ + 3H₂ : 56 g N₂ ⇒ 68 g NH₃.

नियम 3 : आकारमान आणि कण — वायूंसाठी STP ला 1 mol = 22.4 L; Avogadro ⇒ कण. समान T, P : वायू आकारमान ∝ मोल.

सोपे : 5.4 g Al ⇒ 6.72 L H₂.
मध्यम : 2H₂ + O₂ : 4 L H₂ ला 2 L O₂.
परीक्षेसाठी : 0.1 mol ⇒ 6.022×10²² रेणू.

गणना : 5.4 g Al + HCl ⇒ H₂ (STP)

पायरी 1 : 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂; n(Al) = 5.4 ÷ 27 = 0.2 mol.
पायरी 2 : 2 : 3 ⇒ H₂ = 0.2 × 3/2 = 0.3 mol.
पायरी 3 : V = 0.3 × 22.4 = 6.72 L.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) 10 g CaCO₃ चे CO₂ (STP)? 1) 1.12 L 2) 2.24 L 3) 4.48 L 4) 22.4 L — उत्तर : 2).
CET 2) 2Al : 3H₂ मध्ये 0.2 mol Al ⇒ H₂? 1) 0.2 2) 0.3 3) 0.4 4) 0.6 — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औद्योगिक उत्पादन, खत प्रमाण, इंधन ज्वलन.

लक्षात ठेवा

समीकरण संतुलित ⇒ मोल गुणोत्तर; 22.4 L; 6.022×10²³.

सामान्य चूक

ग्रॅम थेट गुणोत्तरात वापरणे; आधी मोल.

CET सापळा

22.4 L फक्त STP (0 °C, 1 atm) ला.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ग्रॅम → मोल → मोल → ग्रॅम".

फरक ओळखा

राशी	सूत्र
मोल	m ÷ M
कण	n × 6.022×10²³
आकारमान	n × 22.4 L

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

110 g CaCO₃ चे मोल?
2त्यातून CO₂ किती g?
35.4 g Al ⇒ H₂ किती L?

मध्यम

40.1 mol मधील रेणू?
556 g N₂ ⇒ NH₃?
64 L H₂ ला O₂?

आव्हानात्मक

7STP म्हणजे?
8ग्रॅम थेट का नको?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

10.1 mol.
24.4 g.
36.72 L.
46.022×10²².
568 g.
62 L.
70 °C आणि 1 atm.
8समीकरण मोलमध्ये.

मर्यादित अभिकर्मक आणि टक्के उत्पन्न

रोजच्या जीवनातून

सँडविचसाठी 10 ब्रेड स्लाइस आणि 3 चीज स्लाइस असतील तर 3 च सँडविच; चीज मर्यादित.

सोपी व्याख्या

मर्यादित अभिकर्मक : आधी संपणारा; उत्पादाचे प्रमाण तोच ठरवतो. टक्के उत्पन्न = प्रत्यक्ष ÷ सैद्धांतिक × 100.

आकृतीत : मर्यादित अभिकर्मक.

Live आकृती

मर्यादित अभिकर्मक आणि टक्के उत्पन्न

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : ओळखण्याची पद्धत — प्रत्येकाचे मोल ÷ त्याचा गुणांक; लहान संख्या ⇒ मर्यादित.

सोपे : 2H₂ + O₂ : 2/2 = 1 ; 0.5/1 = 0.5 ⇒ O₂.
मध्यम : N₂ 0.1, H₂ 0.5 : 0.1/1, 0.5/3 = 0.167 ⇒ N₂.
परीक्षेसाठी : बरोबरीचे ⇒ दोन्ही पूर्ण वापर.

नियम 2 : उत्पाद आणि उरलेले — उत्पाद मर्यादित अभिकर्मकावरून; उरलेले = सुरुवात − वापरलेले.

सोपे : O₂ 0.5 mol ⇒ H₂O 1 mol = 18 g.
मध्यम : H₂ उरले 2 − 1 = 1 mol = 2 g.
परीक्षेसाठी : N₂ 0.1 ⇒ NH₃ 0.2 mol = 3.4 g.

नियम 3 : टक्के उत्पन्न — % उत्पन्न = (प्रत्यक्ष ÷ सैद्धांतिक) × 100; नेहमी ≤ 100 %.

सोपे : 3.0 g / 3.4 g = 88.2 %.
मध्यम : सैद्धांतिक 20 g, प्रत्यक्ष 15 g = 75 %.
परीक्षेसाठी : 100 % पेक्षा जास्त = ओलसर/अशुद्ध.

गणना : 4 g H₂ आणि 16 g O₂

पायरी 1 : n(H₂) = 2 mol; n(O₂) = 0.5 mol.
पायरी 2 : 2/2 = 1; 0.5/1 = 0.5 ⇒ O₂ मर्यादित.
पायरी 3 : H₂O = 2 × 0.5 = 1 mol = 18 g; H₂ उरले 1 mol.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) 2H₂ + O₂ : 4 g H₂ + 16 g O₂ ⇒ H₂O? 1) 9 g 2) 18 g 3) 20 g 4) 36 g — उत्तर : 2).
CET 2) सैद्धांतिक 20 g, प्रत्यक्ष 15 g ⇒ % उत्पन्न? 1) 25 2) 60 3) 75 4) 133 — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: कारखान्यात किंमत नियंत्रण, औषध संश्लेषण.

लक्षात ठेवा

मोल ÷ गुणांक ⇒ लहान = मर्यादित; % उत्पन्न ≤ 100.

सामान्य चूक

कमी ग्रॅम असलेला अभिकर्मक मर्यादित म्हणणे; मोल पाहा.

CET सापळा

गुणांकाने भागणे विसरल्यास चुकीचा मर्यादित अभिकर्मक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "लहान शेअर = मर्यादित".

फरक ओळखा

बाब	मर्यादित	आधिक्य
स्थिती	संपतो	उरतो
ठरवतो	उत्पाद	काहीच नाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1मर्यादित अभिकर्मक म्हणजे?
24 g H₂ + 16 g O₂ ⇒ मर्यादित?
3त्यातून H₂O?

मध्यम

4H₂ किती उरले?
52.8 g N₂ + 1 g H₂ ⇒ NH₃?
63.0 g प्रत्यक्ष, 3.4 g सैद्धांतिक ⇒ %?

आव्हानात्मक

7उत्पन्न 100 % पेक्षा जास्त का नाही?
8गुणांकाने का भागतात?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1आधी संपणारा अभिकारक.
2O₂.
318 g.
41 mol (2 g).
53.4 g.
688.2 %.
7प्रत्यक्ष ≤ सैद्धांतिक.
8समीकरणातील गुणोत्तरासाठी.

द्रावणाची सांद्रता

रोजच्या जीवनातून

चहात साखर 1 चमचा की 3 चमचे — हाच सांद्रतेचा फरक.

सोपी व्याख्या

मोलारिटी M = mol ÷ L (द्रावण). मोललिटी m = mol ÷ kg (द्रावक). मोल अंश x = n₁ ÷ (n₁ + n₂). ppm = 10⁶ भागांत 1 भाग.

आकृतीत : सांद्रतेचे प्रकार.

Live आकृती

द्रावणाची सांद्रता

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : मोलारिटी आणि तनूकरण — M = n ÷ V(L). तनूकरणात मोल तेच : M₁V₁ = M₂V₂.

सोपे : 4 g NaOH, 500 mL ⇒ 0.2 M.
मध्यम : 2 M, 100 mL ⇒ 0.5 M साठी 400 mL.
परीक्षेसाठी : 0.5 L, 0.04 M NaOH ⇒ 0.8 g.

नियम 2 : मोललिटी आणि मोल अंश — m तापमानावर अवलंबून नाही; M अवलंबून. मोल अंशांची बेरीज = 1.

सोपे : 4 g NaOH, 100 g पाणी ⇒ 1 m.
मध्यम : x(NaOH) = 0.1 ÷ 5.656 = 0.0177.
परीक्षेसाठी : x₁ + x₂ = 1.

नियम 3 : टक्के आणि ppm — वस्तुमान % = g/100 g; ppm = g/10⁶ g ≈ mg/L (पाण्यात).

सोपे : 5 mg/L ≈ 5 ppm.
मध्यम : 10 g मीठ, 90 g पाणी ⇒ 10 %.
परीक्षेसाठी : 0.2 ppm Cl₂ ⇒ 0.2 g/m³.

गणना : 2 M, 100 mL चे 0.5 M करा

पायरी 1 : M₁V₁ = M₂V₂ ⇒ 2 × 100 = 0.5 × V₂.
पायरी 2 : V₂ = 200 ÷ 0.5 = 400 mL.
पायरी 3 : मिळवायचे पाणी = 400 − 100 = 300 mL.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) 4 g NaOH, 500 mL ⇒ M? 1) 0.1 2) 0.2 3) 0.4 4) 2 — उत्तर : 2).
CET 2) तापमानावर अवलंबून नाही? 1) M 2) N 3) m 4) V — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध द्रावणे, खत मिश्रण, पाणी चाचणी.

लक्षात ठेवा

M = mol/L; m = mol/kg द्रावक; M₁V₁ = M₂V₂; ppm = mg/L.

सामान्य चूक

मोललिटीत द्रावणाचे kg घेणे; द्रावकाचे.

CET सापळा

M चे V द्रावणाचे लिटर; पाण्याचे नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "M = मोठे (लिटर), m = लहान (kg)".

फरक ओळखा

एकक	सूत्र	तापमान
M	mol/L	अवलंबून
m	mol/kg	स्वतंत्र
x	n₁/Σn	स्वतंत्र

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

14 g NaOH, 500 mL ⇒ M?
24 g NaOH, 100 g पाणी ⇒ m?
3मोल अंश NaOH?

मध्यम

42 M, 100 mL ⇒ 0.5 M कसे?
55 mg/L = ? ppm
6M तापमानावर का?

आव्हानात्मक

7मोल अंशांची बेरीज?
80.5 L 0.04 M NaOH मध्ये NaOH?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

10.2 M.
21 m.
30.0177.
4300 mL पाणी घाला.
55 ppm.
6आकारमान बदलते.
71.
80.8 g.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पना	महत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
गुणात्मक / परिमाणात्मक	काय / किती
% त्रुटी		मापन − खरे	÷ खरे × 100
सार्थक अंक	× ÷ अंक; + − दशांश
EF → MF	MF = EF × n
मोल	m ÷ M = V ÷ 22.4
मर्यादित	मोल ÷ गुणांक लहान
% उत्पन्न	प्रत्यक्ष ÷ सैद्धांतिक × 100
तनूकरण	M₁V₁ = M₂V₂

Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

गुणात्मक/परिमाणात्मक.
अचूकता, त्रुटी.
सार्थक अंक.
EF आणि MF.
स्टॉइकिओमेट्री.
मर्यादित अभिकर्मक.
सांद्रता.

अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.