गझनवींचे हल्ले आणि हिंदू शाही
डोंगरातील दरवाजा, तो राखणारे टिकले तोवरच दरी सुरक्षित ठेवतो — खैबर खिंड ही भारताचा असाच दरवाजा होती आणि ती राखणारे हिंदू शाही हरले तेव्हा मैदान उघडे पडले.
हिंदू शाही यांच्याकडे खैबर खिंड होती, जोवर गझनीच्या तुर्की गझनवींनी त्यांना हरवले नाही. गझनीचा महमूद याने 11 व्या शतकाच्या सुरुवातीला भारतावर 17 वेळा हल्ले केले, पण पंजाबच्या पलीकडे कायमचे राज्य स्थापले नाही. त्याच्यासोबत आलेल्या पर्शियन विद्वान अल-बिरुनीने भारताचे मोठे सर्वेक्षण लिहिले.
आकृतीत : हल्ल्यांनी हानी व विध्वंस झाला, तरी एका विद्वानाने अमूल्य नोंद ठेवली.
नियम 1 : हिंदू शाहींनी खैबर खिंडीत प्रतिकार केला — हिंदू शाही अफगाणिस्तानपासून पंजाबपर्यंत राज्य करीत आणि इतर भारतीय राजांच्या मदतीने त्यांनी अनेक आक्रमणे रोखली. महमूदने आधी जयपालाला आणि 1008 मध्ये उत्तर पंजाबातील मोठ्या लढाईनंतर त्याचा मुलगा आनंदपालाला हरवले.
- सोपे : खैबर खिंड किमान 2,500 वर्षे व्यापारी मार्ग आणि बौद्ध भिक्षूंचा मार्ग होती.
- मध्यम : अनेक भारतीय राजांनी आनंदपालाच्या मदतीला सैन्य पाठवले, म्हणजे ते एकत्र येऊ शकत.
- परीक्षेसाठी : खैबर खिंड इतकी महत्त्वाची का? उत्तर : हिंदुकुशमधून सिंधू मैदानात जाणारी ती मुख्य खिंड आहे.
नियम 2 : महमूदने हल्ले केले पण भारतावर राज्य केले नाही, अल-बिरुनीने अभ्यास केला — महमूदने 'सुलतान' ही पदवी घेतली आणि प्रत्येक मोहिमेनंतर लूट घेऊन गझनीला परतला. मथुरा, सोमनाथसारखी मंदिरे लुटली गेली आणि नागरिक मारले किंवा कैद केले गेले. अल-बिरुनी संस्कृत शिकला, भारतीय ग्रंथ वाचले आणि भारतीय धर्म, विज्ञान व भूगोलावर लिहिले.
- सोपे : अल-बिरुनीने पतंजलीच्या योगसूत्रांचा अरबीत अनुवाद केला आणि भारतीय कल्पनांची ग्रीक व इस्लामी कल्पनांशी तुलना केली.
- मध्यम : महमूदच्या लाहोरच्या नाण्यावर एका बाजूला अरबी आणि दुसरीकडे संस्कृत आहे.
- परीक्षेसाठी : अल-बिरुनीची पुस्तके इतिहासकारांना मौल्यवान का? उत्तर : तो प्रत्यक्ष पाहणारा विद्वान होता आणि त्याने भारतीय ज्ञान तसेच त्याची हानीही नोंदवली.
महमूदचे 17 हल्ले 1030 मध्ये त्याच्या मृत्यूने संपले आणि पंजाबपलीकडे त्याने कायमचे राज्य स्थापले नाही.
आजच्या लोकांना दोष देण्यासाठी इतिहास वाचणे. भूतकाळ पुसता येत नाही, पण आज जगणारे कोणीही त्याला जबाबदार नाही.
हिंदू शाही खैबर राखतात, महमूद 17 हल्ले करतो, अल-बिरुनी नोंद ठेवतो. आठवणीची युक्ती : खै-17-बि — "खैबर, 17 हल्ले, बिरुनी".
त्याआधी काय घडले? 10 व्या शतकापर्यंत हिंदू शाहींनी खैबर खिंड राखली आणि इतर भारतीय राजांच्या मदतीने अनेक आक्रमणे परतवली. 11 व्या शतकाच्या सुरुवातीला तुर्की गझनवींचा शासक महमूद ती भिंत फोडायला निघाला.
त्यानंतर काय घडले? 1008 मध्ये आनंदपालाच्या पराभवानंतर गझनवींना सिंधू मैदानात सहज प्रवेश मिळाला. महमूद 1030 मध्ये मरण पावला आणि इतर शक्तींच्या हल्ल्यांमुळे गझनवी साम्राज्य लवकर विखुरले. अल-बिरुनीने लिहिले की हिंदू शाही घराणे नष्ट झाले, पण त्यांच्या उदात्त चारित्र्याची स्तुती केली. शतकांनंतर सोमनाथ मंदिर पुन्हा उभारले गेले आणि सध्याचे मंदिर 1951 मध्ये राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांनी उघडले; ते पूर्णपणे जनतेच्या देणग्यांतून बांधले.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| हिंदू शाही | अफगाणिस्तानपासून पंजाबपर्यंत राज्य करून खैबर खिंड राखणारे घराणे | जयपाल आणि आनंदपाल त्यांचे राजे |
| गझनीचा महमूद | 11 व्या शतकाच्या सुरुवातीला भारतावर 17 हल्ले करणारा गझनवी शासक | प्रत्येक वेळी लूट घेऊन गझनीला परतला |
| अल-बिरुनी | इ.स. 1017 च्या सुमारास महमूदसोबत येऊन भारताचे सर्वेक्षण लिहिणारा पर्शियन विद्वान | संस्कृत शिकला आणि भारतीय ग्रंथ वाचले |
| सुलतान | अधिकार या सत्ता अशा अर्थाची अरबी पदवी, सार्वभौम राजासाठी वापरली जाते | महमूदने ही पदवी घेतली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हिंदू शाही कोणती खिंड राखत?
- 2गझनीच्या महमूदने भारतावर किती वेळा हल्ले केले?
- 3अल-बिरुनी कोण होता?
- 41008 मध्ये कोणत्या राजाच्या पराभवाने सिंधू मैदान महमूदसाठी खुले झाले?
- 5महमूद प्रत्येक मोहिमेनंतर गझनीला का परतला?
- 6खैबर खिंड इतकी महत्त्वाची का?
- 7हल्ले आणि अल-बिरुनीचे काम या काळाच्या दोन बाजू कशा दाखवतात?
- 8आज कोणीही भूतकाळातील घटनांना जबाबदार नाही असे पुस्तक का म्हणते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1खैबर खिंड.
- 217 वेळा.
- 3महमूदसोबत आलेला पर्शियन विद्वान ज्याने भारताचे सविस्तर सर्वेक्षण लिहिले.
- 4आनंदपाल, जयपालाचा मुलगा.
- 5त्याला लूट हवी होती आणि पंजाबपलीकडे कायमचे राज्य उभारण्याचा प्रयत्न त्याने केला नाही.
- 6हिंदुकुशमधून जाणारी ती मुख्य खिंड आहे, तिचा वापर व्यापार, भिक्षू आणि आक्रमक करत.
- 7हल्ल्यांनी जीवितहानी व विध्वंस झाला, तरी अल-बिरुनीने आदराने भारतीय ज्ञानाचा अभ्यास करून पुस्तकांत जतन केले.
- 8कारण आज जगणाऱ्यांनी त्या गोष्टी केलेल्या नाहीत; भूतकाळ समजण्यासाठी आणि पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी तो शिकतो, आजच्या कोणाला दोष देण्यासाठी नाही.
पूर्व व दख्खनची राज्ये : सेन, गंग, काकतीय, होयसळ
एका वस्तीवर संकट असताना इतर गल्ल्यांत बाजार, शाळा आणि सण चालूच राहतात — वायव्येपलीकडे भारताचा बहुतेक भाग बांधकाम व विद्येत मग्न राहिला.
पूर्वेकडे सेन बंगालवर आणि पूर्व गंग कलिंगवर (ओडिशा) राज्य करीत. दख्खनमध्ये पश्चिम चालुक्य क्षीण झाले आणि काकतीय व होयसळ उदयास आले. त्यांची मंदिरे, तलाव आणि प्रवेशद्वारे आजही उभी आहेत.
आकृतीत : प्रादेशिक घराण्यांनी मंदिरे, सिंचन आणि प्रादेशिक भाषांत साहित्य घडवले.
नियम 1 : पूर्व : सेन आणि पूर्व गंग — पालांच्या ऱ्हासानंतर सेनांनी नादियाहून बंगालचा बहुतेक भाग सांभाळला आणि हिंदू विचारांना चालना दिली; त्यांच्या दरबारातील कवी जयदेवाने 'गीतगोविंदम्' लिहिले. कलिंगचे पूर्व गंग 12 व्या शतकाच्या अखेरीस सर्वात स्थिर सत्तांपैकी होते आणि त्यांनी पुरीचे जगन्नाथ मंदिर सुरू केले.
- सोपे : पूर्व गंगांनी शिलालेखात आपले राज्य 'गंगेपासून गोदावरीपर्यंत' असल्याचे म्हटले.
- मध्यम : कोणार्कचे भव्य सूर्य मंदिर या घराण्याने 13 व्या शतकाच्या मध्यात सुरू केले.
- परीक्षेसाठी : कृष्ण-राधेची कथा सांगणारे कवीचे काव्य कोणते? उत्तर : जयदेवाचे गीतगोविंदम्.
नियम 2 : दख्खन : काकतीय आणि होयसळ उदयास आले — सुपीक वेंगीसाठी चोल आणि पश्चिम चालुक्य यांच्यात झालेल्या युद्धांनंतर पश्चिम चालुक्य क्षीण झाले. ओरुगल्लू (वारंगळ) चे काकतीय यांनी किल्ले, तलाव आणि सहस्र स्तंभ मंदिर बांधले. विष्णुवर्धनाच्या नेतृत्वाखाली होयसळांनी बेलूर-हळेबीडची कोरीव मंदिरे बांधली.
- सोपे : काकतीयांनी गावांचे स्वयंशासन आणि सिंचनाला पाठबळ दिले; त्यामुळे शेती समृद्ध झाली.
- मध्यम : बेलूर, हळेबीड आणि सोमनाथपूर येथील होयसळ मंदिरे अतिशय सूक्ष्म दगडी कोरीव काम दाखवतात.
- परीक्षेसाठी : दंतकथेनुसार 'होयसळ' नावाचा अर्थ काय? उत्तर : जुन्या कन्नडमधील 'पोय, साळ' म्हणजे 'मार, साळ' या आज्ञेवरून.
बेलूर व हळेबीड ही होयसळ मंदिरे युनेस्कोने मान्य केलेल्या तीन होयसळ जागतिक वारसा स्थळांत येतात.
गुजरातचे चौलुक्य (सोलंकी) आणि दख्खनचे चालुक्य यांची गल्लत करणे. ही वेगळी घराणी आहेत.
पूर्व = सेन (नादिया) + गंग (पुरी/कोणार्क). दख्खन = काकतीय (वारंगळ) + होयसळ (बेलूर). आठवणीची युक्ती : से-गं-का-हो — "सेन, गंग, काकतीय, होयसळ".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सेन | पालांच्या ऱ्हासानंतर नादियाहून बंगालचा बराच भाग सांभाळणारे घराणे | कवी जयदेवाला आश्रय दिला |
| पूर्व गंग | गंगेपासून गोदावरीपर्यंत राज्य पसरवणारे कलिंगचे घराणे | पुरीचे जगन्नाथ मंदिर आणि कोणार्क सूर्य मंदिर सुरू केले |
| काकतीय | 12 व्या शतकात तेलंगणा-आंध्राचा बराच भाग सांभाळणारे ओरुगल्लू (वारंगळ) चे घराणे | दगडी प्रवेशद्वारे व सहस्र स्तंभ मंदिर बांधले |
| होयसळ | बेलूर आणि हळेबीड राजधानी असलेले दक्षिण कर्नाटकातील घराणे | समृद्ध कोरीव मंदिरांसाठी प्रसिद्ध |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नादियाहून बंगालवर कोणत्या घराण्याने राज्य केले?
- 2गीतगोविंदम् कोणी लिहिले?
- 3पुरीचे जगन्नाथ मंदिर कोणत्या घराण्याने सुरू केले?
- 4काकतीयांची राजधानी कोणती?
- 5बेलूर व हळेबीडचे वैशिष्ट्य काय?
- 6पश्चिम चालुक्य क्षीण का झाले?
- 7काकतीयांच्या प्रशासनाने शेतीला कशी मदत केली?
- 8प्रादेशिक घराण्यांनी स्थानिक भाषा व साहित्याला पाठबळ का दिले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सेन.
- 2जयदेव.
- 3पूर्व गंग.
- 4ओरुगल्लू (वारंगळ).
- 5त्यांची मंदिरे कोरीव दगडी खांब, शिल्पे व पटलांनी सजलेली आहेत.
- 6उपजाऊ वेंगीसाठी चोल व पश्चिम चालुक्य लढले; त्यात चालुक्य थकले आणि काकतीय-होयसळ बलवान झाले.
- 7त्यांनी गावांचे स्वयंशासन, चांगली महसूल व्यवस्था आणि सिंचन कामे केली.
- 8लोकांना स्थानिक भाषा समजत; त्यामुळे त्यातील साहित्य जास्त वाचकांपर्यंत पोहोचले आणि स्थानिक संस्कृती दृढ झाली.
चोल, समुद्राचे स्वामी
एकाच रस्त्याने बाजारात जाता येते आणि प्रतिस्पर्धी तो अडवतो, तेव्हा दुकानदार दुसऱ्या मार्गाने ट्रक पाठवतो — मलाक्का सामुद्रधुनीचा व्यापार अडला तेव्हा राजेंद्र चोलाने जहाजांनी तसेच केले.
तामिळनाडूच्या चोलांनी पहिला राजराज आणि त्याचा मुलगा पहिला राजेंद्र यांच्या नेतृत्वाखाली बलशाली आरमार उभारले, श्रीलंका व मालदीवचे काही भाग घेतले आणि 1025 मध्ये श्रीविजय (आग्नेय आशिया) कडे आरमार पाठवले. त्यांनी बृहदीश्वर मंदिर आणि अनेक सिंचन कामे केली.
आकृतीत : चोलांनी समुद्रावर वर्चस्व ठेवले, चीनशी व्यापार केला आणि देशात सार्वजनिक कामे केली.
नियम 1 : राजराज पहिला आणि राजेंद्र पहिल्याने साम्राज्य घडवले — 985 पासून राजराजाने सुमारे तीस वर्षे राज्य केले, कर्नाटक-आंध्राचे काही भाग आणि उत्तर श्रीलंका घेतली आणि तंजावर येथे बृहदीश्वर मंदिर बांधले. राजेंद्र पहिल्याने ओडिशा-बंगालपर्यंत विस्तार केला, 'गंगैकोंडचोल' ही पदवी घेतली आणि गंगैकोंडचोलपुरम येथे नवी राजधानी व मंदिर बांधले.
- सोपे : राजराज शैव असूनही त्याने श्रीविजय राजाला नागपट्टिनम येथे बौद्ध विहार बांधायला मदत केली.
- मध्यम : 'गंगैकोंडचोल' म्हणजे 'गंगा आणणारा चोल', त्याच्या उत्तरेकडील मोहिमेचे सूचक.
- परीक्षेसाठी : चोलांनी रस्ते, तलाव आणि कालवे का बांधले? उत्तर : प्रवास, संपर्क आणि शेतीला पाणी देण्यासाठी.
नियम 2 : राजेंद्राची नौदल मोहीम व्यापारासाठी होती — चोलांचा चीनशी व्यापार वाढत होता, पण एक प्रमुख सागरी मार्ग मलाक्का सामुद्रधुनीतून जाई आणि ती श्रीविजयच्या ताब्यात होती. राजेंद्राने आरमार पाठवले; त्याने भारतीय व्यापारी संघांच्या पाठिंब्याने श्रीविजयच्या सैन्याचा पराभव करून त्यांची राजधानी घेतली. साम्राज्य ताब्यात घेण्याचा त्याने प्रयत्न केला नाही.
- सोपे : राजेंद्राने चीनला राजदूत मंडळ पाठवले, म्हणजे हेतू व्यापाराचा होता.
- मध्यम : श्रीविजय राजाने पाल राजाकडे नालंदा येथे विहारासाठी जमीन मागितली आणि ती मिळाली, असे ताम्रपटात नोंद आहे.
- परीक्षेसाठी : ती 'दंडात्मक मोहीम' का म्हटली? उत्तर : शासन करण्यासाठी नव्हे तर अडथळा दूर करून शिक्षा देण्यासाठी होती.
राजेंद्राचे आरमार 1025 मध्ये निघाले आणि 13 व्या शतकात चोल साम्राज्य आक्रसून पांड्यांमध्ये सामावले गेले.
चोल-श्रीविजय संघर्ष म्हणजे वैर होते असे समजणे. संबंध बहुतेक मैत्रीचे व सांस्कृतिक होते आणि ती मोहीम अपवाद होती.
राजराज = तंजावर + बृहदीश्वर; राजेंद्र = गंगैकोंडचोलपुरम + 1025 चे आरमार. आठवणीची युक्ती : र1 बांधतो, र2 निघतो.
त्याआधी काय घडले? 11 व्या शतकाच्या सुरुवातीला चोल चीनशी जोमाने व्यापार करीत होते, पण मलाक्का सामुद्रधुनी श्रीविजयच्या ताब्यात होती आणि इतिहासकारांच्या मते जाणाऱ्या जहाजांना त्यांच्या बंदरांत थांबणे भाग पाडले जाई, नाहीतर हल्ल्याचा धोका असे. त्यामुळे चोल व्यापाराला अडथळा येई.
त्यानंतर काय घडले? 1025 मध्ये राजेंद्राच्या आरमाराने कदारम (केडा) आणि राजधानी परिसरासह श्रीविजयच्या बंदरांवर हल्ले करून मक्तेदारी संपवली. चोल तेथे राज्यकर्ते म्हणून राहिले नाहीत आणि 12 व्या शतकात त्या प्रदेशावरील त्यांची पकड सैल झाली, तरी चीनशी व्यापार चालू राहिला. पुढील चोल राजे पश्चिम चालुक्य, पांड्य आणि श्रीलंकेच्या शासकांशी युद्धांनी थकले आणि 13 व्या शतकात साम्राज्य आक्रसले व पांड्यांनी ते सामावून घेतले.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| राजराज चोल पहिला | 985 पासून राज्य करणारा, कर्नाटक-आंध्राचे भाग व उत्तर श्रीलंका जिंकणारा चोल राजा | तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर बांधले |
| राजेंद्र चोल पहिला | ओडिशा-बंगालपर्यंत विस्तार करून श्रीविजयकडे आरमार पाठवणारा राजराजाचा मुलगा | 'गंगैकोंडचोल' पदवी घेतली |
| श्रीविजय | आजच्या मलेशिया-इंडोनेशियाच्या भागातील सागरी साम्राज्य ज्याच्या ताब्यात मलाक्का सामुद्रधुनी होती | 1025 मध्ये चोल आरमाराने पराभूत केले |
| मलाक्का सामुद्रधुनी | भारत-चीन सागरी मार्गावरील मलेशिया व इंडोनेशियाच्या सुमात्रा बेटामधील अरुंद सागरी मार्ग | या काळात श्रीविजयच्या ताब्यात होती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बृहदीश्वर मंदिर कोणत्या चोल राजाने बांधले?
- 2'गंगैकोंडचोल' चा अर्थ काय?
- 3राजेंद्राच्या आरमाराने श्रीविजयवर कोणत्या वर्षी हल्ला केला?
- 4श्रीविजयच्या ताब्यात कोणता सागरी मार्ग होता?
- 5राजेंद्राने श्रीविजयकडे आरमार का पाठवले?
- 6राजेंद्राने श्रीविजय ताब्यात का घेतले नाही?
- 7चोल साम्राज्याच्या ऱ्हासाचे कारण काय?
- 8नालंदाचा ताम्रपट आणि नागपट्टिनमचा विहार भारत-आग्नेय आशिया संबंधांचे खरे स्वरूप कसे दाखवतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पहिला राजराज चोल.
- 2'गंगा आणणारा (जिंकणारा) चोल'.
- 31025.
- 4मलाक्का सामुद्रधुनी.
- 5चीनशी चोल व्यापार सुरक्षित ठेवण्यासाठी, कारण मलाक्का मार्ग श्रीविजयच्या ताब्यात होता.
- 6ती दंडात्मक मोहीम होती, व्यापारातील अडथळा दूर करण्यासाठी, भूमी जिंकण्यासाठी नव्हे.
- 7पश्चिम चालुक्य, पांड्य आणि श्रीलंकेशी दीर्घ युद्धांनी खजिना रिकामा केला.
- 8त्यातून खोल सांस्कृतिक व सामान्यतः शांततामय संबंध दिसतात; श्रीविजय राजाने भारतात विहार बांधला आणि चोलांनी नागपट्टिनमला मदत केली.
भोज परमार आणि घोरींचा निर्णायक टप्पा
एखादा प्रश्नमंजुषेचा विजेता पुन्हा सामन्यात हरू शकतो, जर प्रतिस्पर्धी अधिक तयारीने परतला — दोन तराईच्या लढाया तशाच होत्या.
धारचा भोज परमार हा विद्वान राजा होता; त्याने भोजताल सरोवर बांधले आणि अनेक विषयांवर लिहिले. 12 व्या शतकात मुहम्मद घोरीने दुसऱ्या तराईच्या लढाईत (1192) पृथ्वीराज तिसऱ्याला हरवले, दिल्ली घेतली आणि कुतुबुद्दीन ऐबकला जबाबदारी दिली; पुढे दिल्ली सल्तनत निर्माण झाली.
आकृतीत : एका विद्वान राजाने लोकांसाठी कामे केली, तर नव्या विजेत्याने उत्तरेचा नकाशा बदलला.
नियम 1 : भोज परमार निर्माता व विद्वान होता — भोजाने 1010 पासून जवळजवळ अर्ध्या शतकात राज्य केले आणि कोकणापासून राजस्थानपर्यंत मोहिमा केल्या. त्याने भोजपूर वसवले, भोपाळजवळ मोठे सरोवर बांधले, भोजेश्वर मंदिर सुरू केले आणि वास्तुकला, शासन, काव्यशास्त्र व वैद्यकावर लिहिले.
- सोपे : 'भोपाळ' हे नाव 'भोजपाल' म्हणजे भोजाचे धरण किंवा किल्ला यावरून आले.
- मध्यम : भोजाचा 'समरांगण सूत्रधार' ग्रंथ नगररचना, मंदिर बांधणी आणि यांत्रिक साधनांवर आहे.
- परीक्षेसाठी : भोज परमार गुर्जर-प्रतिहार भोजापासून कसा वेगळा? उत्तर : परमार 11 व्या शतकात, प्रतिहार 9 व्या शतकात.
नियम 2 : घोरींनी हल्ल्यांकडून शासनाकडे वाटचाल केली — मुहम्मद घोरीला 1178 मध्ये आबू पर्वताजवळ गुजरातच्या चौलुक्यांनी हरवले. 1192 मध्ये त्याने पृथ्वीराजाला हरवून दिल्ली घेतली आणि कायमचा प्रदेश मिळवू पाहिला. त्याचा सेनापती बख्तियार खिलजी याने बिहार-बंगाल जिंकले आणि नालंदा, विक्रमशीला यांसारखी विद्याकेंद्रे नष्ट केली.
- सोपे : चाहमानांच्या काळात दिल्लीला 'धिल्लिका' म्हणत, पुढे 'धिल्ली' आणि मग 'दिल्ली'.
- मध्यम : मुहम्मद घोरीने कुषाणांपासून वापरातील लक्ष्मीचे चित्र असलेले नाणेही काढले.
- परीक्षेसाठी : घोरीचे शासन महमूदपेक्षा कसे वेगळे? उत्तर : घोरीने प्रदेश मिळवायचा प्रयत्न केला आणि सेनापती ठेवले, तर महमूद हल्ले करून घरी परतला.
तराई पहिली 1191 आणि दुसरी 1192; पुढच्या वर्षी घोरी अधिक बलवान होऊन परतला. 1206 मध्ये मुहम्मद घोरी आणि बख्तियार खिलजी दोघेही मरण पावले.
दिल्ली सल्तनत 1192 मध्येच सुरू झाली असे समजणे. तेव्हा मुहम्मदने दिल्ली घेतली, पण सल्तनत स्वतः 1206 नंतर ऐबकच्या काळात सुरू झाली, जसे इयत्ता 8 वी मध्ये शिकवले आहे.
तराई : 91 मध्ये पृथ्वीराज जिंकतो, 92 मध्ये घोरी जिंकतो. आठवणीची युक्ती : 91 – 92.
त्याआधी काय घडले? 1191 मध्ये पृथ्वीराज तिसऱ्याने हरियाणातील तराई येथे पहिल्या लढाईत मुहम्मद घोरीला हरवले आणि घोरी सैन्य मागे हटले. एका वर्णनानुसार विजेत्यांनी पराभूत सैन्याचा सिंधूपलीकडे पाठलाग करून धोका संपवला नाही. मुहम्मद घरी परतला, मोठे सैन्य उभारले आणि एका वर्षाच्या आत परत आला.
त्यानंतर काय घडले? 1192 मध्ये मुहम्मदने दुसऱ्या तराईची लढाई जिंकली आणि चाहमान राजाचा पराभव झाला व त्याला ठार केले गेले. दिल्ली आणि अजमेर घोरींच्या ताब्यात आले आणि मुहम्मदने कुतुबुद्दीन ऐबकला भारतीय प्रदेशांची जबाबदारी दिली. 1206 मध्ये मुहम्मद मरण पावल्यावर ऐबकने दिल्लीहून स्वतंत्र राज्य केले; येथून दिल्ली सल्तनतची सुरुवात मानतात. त्याच वर्षी बख्तियार खिलजीची कामरूपमार्गे तिबेटवरील मोहीम आपत्तीत संपली, त्याच्या सैन्याचा फक्त थोडा भाग परतला आणि थोड्याच दिवसांत तो मारला गेला, वरवर पाहता स्वतःच्याच माणसांकडून.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भोज परमार | 1010 पासून जवळजवळ अर्ध्या शतकात राज्य करणारा आणि अनेक विषयांवर लिहिणारा धारचा परमार राजा | भोजपूर व भोजताल सरोवर निर्माण केले |
| पृथ्वीराज तिसरा | 1191 मध्ये तराईत जिंकणारा व 1192 मध्ये हरलेला अजमेरचा चाहमान राजा | पृथ्वीराज चौहान असेही म्हणतात |
| मुहम्मद घोरी | भारतात कायमचा प्रदेश मिळवू पाहणारा आणि 1192 मध्ये पृथ्वीराजाला हरवणारा घूरचा सुलतान | मुहम्मद ऑफ घोर असेही म्हणतात |
| कुतुबुद्दीन ऐबक | घोरीचा विश्वासू सेनापती ज्याला भारतीय प्रदेशांची जबाबदारी दिली | पुढे दिल्ली सल्तनतची स्थापना केली |
भोज परमार आणि घोरींचा निर्णायक टप्पा
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1भोपाळजवळ सरोवर बांधून भोपाळला नाव कोणी दिले?
- 21191 मध्ये मुहम्मद घोरीला कोणी हरवले?
- 3दुसरी तराईची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?
- 4घोरीने भारताची जबाबदारी कोणाला दिली?
- 5बख्तियार खिलजीच्या तिबेट मोहिमेचे काय झाले?
- 61191 मध्ये जिंकूनही पृथ्वीराज 1192 मध्ये का हरला?
- 7नालंदा व विक्रमशीला नष्ट होणे इतके मोठे नुकसान का होते?
- 8मुहम्मद घोरीची उद्दिष्टे महमूदपेक्षा कशी वेगळी होती आणि परिणाम काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भोज परमार.
- 2पृथ्वीराज तिसरा (पृथ्वीराज चौहान).
- 31192.
- 4कुतुबुद्दीन ऐबक.
- 5ती आपत्तीत संपली, सैन्याचा थोडाच भाग परतला आणि त्याच वर्षी तो मरण पावला.
- 6मुहम्मद एका वर्षात मोठ्या सैन्यासह परतला आणि आधीच्या विजेत्यांनी धोका संपवला नव्हता.
- 7ती मोठी ग्रंथालये व अध्यापन केंद्रे होती; ग्रंथ व गुरू गमावले गेले आणि भारतातील बौद्ध धर्माच्या ऱ्हासाला हातभार लागला.
- 8महमूद हल्ले करून परतला, तर घोरीने प्रदेश राखायचे ठरवले आणि सेनापती ठेवले; त्यामुळे उत्तर भारतात कायमचे परकीय शासन आले.
शासन, व्यापार, विज्ञान आणि महान विचारवंत
रस्ते खडबडीत असले तरी ग्रंथालय पुस्तके देत राहते, शाळा शिकवत राहते आणि बाजार चालू राहतो — ज्ञान व व्यापाराने या काळात देश चालू ठेवला.
युद्धे चालू असतानाही चीन व आग्नेय आशियाशी व्यापार वाढत राहिला आणि शेती हाच अर्थव्यवस्थेचा आधार राहिला. थोर विचारवंत उदयास आले : भास्कराचार्य (गणित), रामानुजाचार्य (विशिष्टाद्वैत) आणि बसवेश्वर (लिंगायत सुधारणा). भारतीय संस्कृती परदेशात पसरली, उदा. अंगकोर वाट.
आकृतीत : युद्धांनी विद्या, व्यापार किंवा भक्ती थांबवली नाही.
नियम 1 : सैन्य, कर आणि व्यापाराने अर्थव्यवस्था चालू ठेवली — राजांना सैनिक, घोडे आणि हत्तींचे मोठे सैन्य ठेवावे लागे, म्हणून चांगली कर व खंडणी व्यवस्था लागे. मुहम्मद घोरीची व्यवस्था अधिक केंद्रीत होती आणि महसूल गोळा करणे व सैन्यसेवेच्या बदल्यात अधिकाऱ्यांना तात्पुरत्या जमिनी देई. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर सापडलेली चिनी नाणी व मातीची भांडी जोमदार सागरी व्यापार दाखवतात, ज्याला व्यापारी संघांचा आधार होता.
- सोपे : गंगेच्या मैदानात तांदूळ-बार्ली, काश्मीरमध्ये केशर, केरळमध्ये मसाले आणि दख्खनमध्ये कापूस पिकत.
- मध्यम : पश्चिम किनाऱ्यावर बंदरे आणि सागरी जहाजे बांधणारे गोदी होते.
- परीक्षेसाठी : शेती का आधार राहिली? उत्तर : बहुतेक लोक शेतीवर जगत आणि राजे अनिश्चित पावसासाठी सिंचनात गुंतवणूक करीत.
नियम 2 : विचारवंत व निर्मात्यांनी भारत आणि बाहेरचे जग समृद्ध केले — भास्कराचार्यांनी (जन्म 1114) लीलावती, बीजगणित आणि सिद्धांतशिरोमणी लिहिले. रामानुजाने जग व आत्मे सत्य आणि भक्ती हा मुक्तीचा मार्ग शिकवला. बसवेश्वराने जातिभेदाविरुद्ध लिंगायत चळवळ सुरू केली आणि अनुभव मंडप स्थापला. कंबोडियातील अंगकोर वाट दुसऱ्या सूर्यवर्मनने भारतीय शैलीच्या वैशिष्ट्यांसह बांधले.
- सोपे : लीलावतीच्या कोड्यात गुहा, नदी व तलावात कळपाचे अपूर्णांक असताना हत्ती किती असे विचारतात.
- मध्यम : बसवाच्या लहान कन्नड कविता 'वचन' त्याचे आध्यात्मिक व नैतिक विचार मांडतात.
- परीक्षेसाठी : अनुभव मंडप म्हणजे काय? उत्तर : कल्याणीतील सभागृह जेथे सर्व पार्श्वभूमीचे लोक जीवन, नीती व धर्मावर चर्चा करत.
या धड्याचा धडा सहनशक्ती आहे : संघर्ष असूनही भारताच्या बहुतांश भागात राज्ये, विद्या, व्यापार आणि भक्ती चालू राहिली.
संपूर्ण उपखंड परकीय सत्तेखाली गेला असे समजणे. या दोन शतकांत उत्तर भारताचा मोठा भाग आणि संपूर्ण दक्षिण भारत तुर्की ताब्याबाहेर राहिला.
भास्कर = गणित, रामानुज = विशिष्टाद्वैत, बसव = लिंगायत व समता. आठवणीची युक्ती : भा-रा-ब — "भास्कर मोजतो, रामानुज प्रेम करतो, बसव समान करतो".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भास्कराचार्य | 1114 मध्ये जन्मलेला, लीलावती व बीजगणित लिहिणारा गणितज्ञ व खगोलशास्त्रज्ञ | कोड्यांतून गणित शिकवले |
| रामानुजाचार्य | विशिष्टाद्वैत वेदांत विकसित करणारा दक्षिणेतील तत्त्वज्ञ-संत | भक्ती आणि शरणागती मुक्तीकडे नेते असे शिकवले |
| बसवेश्वर | कल्याणीचा मंत्री जो सुधारक झाला आणि लिंगायत चळवळ सुरू केली | जातिभेद व कर्मकांड नाकारले |
| अंगकोर वाट | कंबोडियातील 12 व्या शतकातील, दुसऱ्या सूर्यवर्मनने बांधलेले, जगातील सर्वात मोठे धार्मिक स्मारक | रामायण-महाभारताचे प्रसंग दाखवून भारतीय प्रभाव दर्शवते |
शासन, व्यापार, विज्ञान आणि महान विचारवंत
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1लीलावती कोणी लिहिली?
- 2विशिष्टाद्वैत कोणत्या तत्त्वज्ञाने विकसित केले?
- 3लिंगायत चळवळ कोणी सुरू केली?
- 4अंगकोर वाट कोठे आहे?
- 5मुहम्मद घोरीची जमीन व्यवस्था कोणती?
- 6युद्धे असूनही परदेशी व्यापार का चालू राहिला?
- 7बसवाच्या अनुभव मंडपाने समता कशी वाढवली?
- 8संघर्ष आणि ज्ञान याविषयी हा काळ काय शिकवतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भास्कराचार्य.
- 2रामानुजाचार्य.
- 3बसवेश्वर (बसवण्णा).
- 4कंबोडियात.
- 5महसूल गोळा करणे आणि सैन्यसेवेच्या बदल्यात अधिकाऱ्यांना तात्पुरती जमीन मिळे.
- 6व्यापारी संघ टिकले व जुळवून घेतले, आणि नाणी-भांडी दाखवतात की बंदरे चीन-आग्नेय आशियाशी व्यापार करत राहिली.
- 7सर्व पार्श्वभूमीचे स्त्री-पुरुष तेथे जीवन व नीतीवर चर्चा करत, सामाजिक दर्जापेक्षा आतील गुणांना महत्त्व देत.
- 8लवचिकता : संघर्षातही ज्ञान, विद्या आणि सर्जनशीलता टिकून राहते.