धडा 5: भारत : अनेकांचे घर

आकृतीत : या समुदायांनी भारतात आपली श्रद्धा टिकवली आणि भारतीय समाजाचा भाग झाले.

नियम 1 : ज्यूंना भारतात सुरक्षित घर मिळाले — बेने इस्रायल सुमारे इ.स.पू. 175 मध्ये कोकण किनाऱ्यावर जहाज फुटल्यावर आले असावेत आणि त्यांनी एका देवाची प्रार्थना टिकवली. नंतरचे गट 12 ते 19 व्या शतकात आले. कोचीच्या राजाने त्यांना 'जोवर जग, सूर्य आणि चंद्र आहेत तोवर' मोफत जमीन दिली आणि त्यांनी सिनेगॉग बांधले.

• सोपे : स्वातंत्र्यानंतर लवकरच बेने इस्रायल 25,000 हून जास्त झाले, भारतातील सर्वात मोठा ज्यू समुदाय.
• मध्यम : कोचीच्या सिनेगॉगमधील फलक आणि तोराहसाठी दिलेल्या भेटी स्थानिक राजांचा आदर दाखवतात.
• परीक्षेसाठी : विवेकानंदांना 1893 मध्ये अभिमान का वाटला? उत्तर : भारताने सर्व धर्मांच्या छळलेल्यांना आश्रय दिला होता.

नियम 2 : सिरियाक ख्रिस्ती छळातून मलबारला आले — इ.स. 4 व्या शतकापासून सिरियाक भाषेतील काही ख्रिस्ती रोमन साम्राज्यात धर्मद्रोही मानले गेले आणि पर्शियन साम्राज्यात रोमला मदत केल्याचा संशय घेतला गेला. ते व्यापारी मार्गाने पूर्वेकडे आले आणि मलबार किनाऱ्यावर मुक्त पूजेसाठी स्थायिक झाले.

• सोपे : भारतात त्यांना सीरियन ख्रिस्ती असेही म्हणतात आणि ते अनेक पंथांत विभागलेले आहेत.
• मध्यम : त्यांच्या विवाहांत आज त्यांची श्रद्धा आणि केरळचे स्थानिक रीतिरिवाज मिसळलेले दिसतात.
• परीक्षेसाठी : छळ म्हणजे काय? उत्तर : धर्म, वंश, सामाजिक किंवा राजकीय कारणांनी केलेला द्वेष, बहुधा त्रास किंवा हिंसेसह.

फरक ओळखा

आकृतीत : पारशी पवित्र अग्नी घेऊन आले आणि भारताच्या दुधात साखरेसारखे राहिले.

नियम 1 : पारशींनी श्रद्धा जपली आणि भारतात मिसळले — सासानी साम्राज्याचा राजधर्म झोरोस्ट्रियन धर्म होता; 7 व्या शतकाच्या मध्यात साम्राज्य कोसळल्यावर झोरोस्ट्रियनांचा छळ झाला. गटांनी पवित्र अग्नीशिवाय जवळपास काही न घेता अरबी समुद्र ओलांडला. झोरोस्ट्रियन धर्म आणि वैदिक परंपरेत वैश्विक व्यवस्था, अग्निपूजा अशा कल्पना समान आहेत आणि अवेस्ता व वैदिक संस्कृतचे अनेक धातू समान आहेत.

• सोपे : वैदिक 'सोम' अवेस्ताच्या 'हओम'शी आणि 'यज्ञ' 'यस्न'शी जुळतो.
• मध्यम : आज भारतात जगातील सर्वाधिक पारशी राहतात आणि उदवाडा येथे पवित्र अग्नी आजही तेवत आहे.
• परीक्षेसाठी : कथेत पारशी दुधात साखर का विरघळवतात? उत्तर : कोणाला त्रास न देता स्थानिक जीवनात गोडी आणू, हे दाखवण्यासाठी.

नियम 2 : बहाई सुरक्षेसाठी आले आणि भारतीय झाले — बहाई धर्म 19 व्या शतकात पर्शियात बहाउल्लाहच्या नेतृत्वाखाली सुरू झाला; तो सर्व लोकांतील एकता आणि धर्मांतील सलोखा शिकवतो. इराणमधील नेत्यांनी त्यांना धर्मद्रोही ठरवले, म्हणून काही जण 19 व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून भारतात आले आणि अनेक भारतीय या धर्मात सामील झाले.

• सोपे : नवी दिल्लीचे लोटस मंदिर हे बहाई उपासनागृह असून सर्व धर्मांसाठी खुले आहे.
• मध्यम : आज भारतातील बहुतेक बहाई भारतीय असून ते एकता व प्रेमाच्या संदेशावर विश्वास ठेवतात.
• परीक्षेसाठी : 'धर्मद्रोही' म्हणजे काय? उत्तर : ज्याचे विश्वास प्रबळ मतापेक्षा वेगळे आहेत अशी व्यक्ती.

फरक ओळखा

आकृतीत : व्यापारी व नवागतांनी आपल्या संस्कृती भारताशी मिसळल्या.

नियम 1 : अरब व्यापारी आणि सिद्दी — अरब व्यापाऱ्यांनी मसाल्यांचा व्यापार केला, स्थानिक स्त्रियांशी विवाह केले आणि समुदाय बनवले. केरळमध्ये ते मॅपिला मुस्लिम समुदायाचा भाग बनले आणि भारतातील सर्वात जुन्या चेरामन जुमा मशिदीच्या उभारणीत हातभार लावला. सिद्दी आफ्रिकेहून 7 ते 19 व्या शतकात आले आणि आज आफ्रिकी ढोल-नृत्य व भारतीय जीवन यांचा संगम करतात; ते अनुसूचित जमाती आहेत.

• सोपे : हे अरब स्थायिक शांत व्यापारी म्हणून आले, विजेते म्हणून नव्हे.
• मध्यम : गुजरातच्या सिद्दी हिराबाई लोबी यांनी महिलांना बँकिंग व सेंद्रिय शेतीत मदत केली आणि 2023 मध्ये पद्मश्री मिळाली.
• परीक्षेसाठी : सिद्दींना मदत का हवी? उत्तर : त्यांची आर्थिक स्थिती अजूनही कमजोर आहे, म्हणून शिक्षण व उपजीविका सुधारण्याचे प्रयत्न होतात.

नियम 2 : आर्मेनियनांनी चर्च व शाळा उभारल्या — आर्मेनियन व्यापारी मसाले व मलमलीचा व्यापार करीत आणि 8 व्या शतकात मलबार किनाऱ्यावर स्थायिक झाले असावेत. मुघलांच्या काळात अनेकांना आश्रय मिळाला आणि अकबराने त्यांना आग्र्यात चर्च बांधू दिले. ते सुरत, कोलकाता, चेन्नईतही स्थायिक झाले आणि शाळा, चर्च व दफनभूमी बांधल्या.

• सोपे : अकबराच्या दरबारात अब्दुल हाय मुख्य न्यायाधीश आणि लेडी जुलियाना राजवाड्यातील वैद्य होत्या.
• मध्यम : कोलकात्यातील 18 व्या शतकातील आर्मेनियन कॉलेज आणि मदर मेरी चर्च आजही सक्रिय आहेत.
• परीक्षेसाठी : चेन्नईतील आर्मेनियन स्ट्रीट काय दाखवते? उत्तर : त्या व्यापारी समुदायाचे शहरातील दीर्घ वास्तव्य.

फरक ओळखा

आकृतीत : एका राजाच्या दयाळूपणाने युद्धातील अनाथांना घरापासून दूर सुरक्षित घर मिळाले.

नियम 1 : एका राजपुत्राच्या स्वागताने जीव वाचले — महाराजांनी रेड क्रॉस आणि इतर संस्थांना सोबत घेऊन मुलांना जामनगरला आणले. त्यांनी आसरा, अन्न आणि काळजी दिली; पुस्तकानुसार 1942 ते 1946 दरम्यान सुमारे हजार अनाथांचे प्राण वाचले. त्यांच्या संस्थानात आणखी हजारो पोलिश निर्वासितांचेही स्वागत झाले.

• सोपे : बालाछडीत मुलांना पोलिश पुस्तकांची शाळा होती, ते खेळत आणि नाटके सादर करत.
• मध्यम : वॉर्साने 21 व्या शतकाच्या सुरुवातीला त्यांचा चौक व स्मारकाने गौरव केला.
• परीक्षेसाठी : त्यांना 'चांगला महाराजा' का म्हणतात? उत्तर : मुलांवरील दयाळूपणामुळे पोलंडने हे नाव दिले.

नियम 2 : अनोळखींचे स्वागत हा भारतीय संस्कृतीचा भाग — 'अतिथी देवो भव' (पाहुणा देवासमान) आणि 'सर्वे भवन्तु सुखिनः' (सर्व प्राणी सुखी असोत) या कल्पनांनी असा पाहुणचार घडवला. बुद्धाचे 'करणीय मेत्त सुत्त' देखील आई जशी आपल्या मुलाचे रक्षण करते तसे सर्व प्राणिमात्रांची काळजी घ्यायला शिकवते.

• सोपे : रात्री अडलेल्या प्रवाशाला कुटुंबाने मदत करणे हे 'अतिथी देवो भव' चे रोजचे लहान रूप आहे.
• मध्यम : परदेशातील भारतीय शांत, कायदापालन करणारे आणि प्रगतिशील मानले गेले, हे मूल्ये ते सोबत नेतात.
• परीक्षेसाठी : 'वसुधैव कुटुंबकम्' म्हणजे काय? उत्तर : सारे जग एक कुटुंब आहे.

फरक ओळखा

आकृतीत : तिबेटींनी स्थानिक पाठबळाने भारतात आपली संस्कृती व वैद्यक पुन्हा उभारले.

नियम 1 : भारताने तिबेटींना दुसरे घर दिले — तिबेट 7 व्या शतकापासून बौद्ध केंद्र बनला आणि भारतीय विद्याकेंद्रांतून भिक्षू संस्कृत हस्तलिखिते तेथे घेऊन गेले. भारत सरकारने निर्वासितांचे पुनर्वसन केले, मुलांना शिक्षण दिले आणि वसाहती उभारायला मदत केली; कर्नाटकातील मठ तिबेटमधील मठांच्या धर्तीवर आहेत.

• सोपे : दलाई लामांच्या 'चार वचनबद्धता' मानवी मूल्ये, धार्मिक सलोखा, तिबेटी संस्कृतीचे जतन आणि भारताच्या करुणा-अहिंसा वारशाचे पुनरुज्जीवन यांचा समावेश करतात.
• मध्यम : सोवा रिग्पा हे तिबेटी वैद्यक भारताच्या आयुष कार्यक्रमाचा भाग असून धर्मशाळेच्या मेन-त्सी-खांगमध्ये चालते.
• परीक्षेसाठी : दलाई लामांना भारताचे 'सन्माननीय पाहुणे' का म्हणतात? उत्तर : भारताने 1959 पासून आश्रय व सन्मान दिला.

फरक ओळखा