धडा 3: साम्राज्ये आणि राज्ये : इ.स. 6 वे ते 10 वे शतक

हर्षाचे राज्य 606 मध्ये सुरू झाले आणि 647 मध्ये त्याच्या मृत्यूने संपले; ह्युएनत्सांग 630 ते 644 दरम्यान आला.

त्याआधी काय घडले? इ.स. 629 मध्ये तुर्कांशी युद्ध सुरू असल्याने चिनी सम्राट ताईझोंगने परदेशप्रवासावर बंदी घातली होती. तरी तरुण भिक्षू ह्युएनत्सांगला चीनमध्ये पूर्ण बौद्ध ग्रंथ हवे होते; तो रात्रीच्या अंधारात यूमेन खिंडीतून निसटला आणि एकटाच गोबी वाळवंट ओलांडून निघाला. वाटेत सोळा वर्षे घालवून तो हर्षाच्या दरबारात पोहोचला.

त्यानंतर काय घडले? ह्युएनत्सांग 645 मध्ये शेकडो हस्तलिखितांसह चीनच्या राजधानीत परतला. त्याने सम्राटाचा आदेश मोडला होता, तरी ताईझोंगने त्याचे स्वागत केले आणि सरकारी पद देऊ केले. ह्युएनत्सांगने नकार दिला आणि उर्वरित आयुष्य ग्रंथांचे भाषांतर करण्यात घालवले. 647 मध्ये हर्ष वारसाविना मरण पावल्यावर वांग श्वानत्सा नावाचा चिनी दूत कनौजला पोहोचला; तेथे सिंहासनावर बसलेल्या मंत्र्याने त्याच्या लहान तुकडीवर हल्ला केला; तो निसटला, तिबेटी व नेपाळी सैनिकांसह परतला आणि त्या बळकावणाऱ्याचा पराभव केला.

विक्रमशीलेची स्थापना 8 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात धर्मपालाने केली आणि ते चार शतकांहून जास्त विद्येचे केंद्र राहिले.

त्याआधी काय घडले? हर्ष 647 मध्ये वारसाविना मरण पावला आणि त्याचे साम्राज्य लगेच लहान राज्यांत विखुरले. त्या गोंधळात बंगालमध्ये अराजक माजले; शेवटी एका शिलालेखानुसार लोकांनीच 750 मध्ये गोपालाला राजा निवडले.

त्यानंतर काय घडले? शेवटी गुर्जर-प्रतिहार राजा दुसऱ्या नागभटाने कनौज घेतले आणि राजधानी केली; 9 व्या शतकात राजा भोजाने तेथून उत्तर भारताचा बहुतेक भाग सांभाळला. सुमारे शंभर वर्षांनी राष्ट्रकूटांनी शहरावर आघात केला आणि प्रतिहार साम्राज्य दुबळे झाले.

नरसिंहवर्मनने बदामी जिंकल्यावर तुंगभद्रा ही चालुक्य-पल्लवांमधील अलिखित सीमा बनली.

भक्ती परंपरा दक्षिणेत सुरू होऊन सर्व गटांच्या आणि लिंगांच्या लोकांसाठी खुली असल्याने भारतभर पसरली.

सिंध 712 मध्ये घेतला गेला, पण सिंधपलीकडे पुढील शतकांत अरबांना फारशी प्रगती करता आली नाही.

त्याआधी काय घडले? अरबी जहाजे आधीच इ.स. 637 मध्ये भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर (ठाणे, भरूच, देबल) आली होती, पण त्यातून कायमचे नियंत्रण मिळाले नाही. अफगाण राज्ये घेण्याचे पहिले अरब प्रयत्नही अनेक वर्षे फसले, आणि खलिफा उमरने एकदा आपल्या माणसांना सिंधू ओलांडू देण्यास नकार दिला होता.

त्यानंतर काय घडले? 715 नंतर काही वर्षांतच भारतीय सरदारांनी अरबांनी सिंधमध्ये जिंकलेला बहुतेक प्रदेश परत घेतला. गुजरातमधील नवसारी येथे 739 मध्ये चालुक्य सेनापती अवनिजनाश्रय पुलकेशीने अरबी सैन्याचा पराभव केला आणि नोंदींनुसार नागभट पहिल्याने माळव्यात आणखी एक सैन्य रोखले. तीन शतकांनंतर एका भूगोलतज्ज्ञाने नोंदवले की भारतातील अरब सत्ता फक्त दोन लहान राज्यांपुरती उरली.