धडा 3: प्रतिकार आणि पुनरुत्थान (इ.स. 1000–1700)

प्रतिकार (resistance) म्हणजे आक्रमणाला किंवा दडपशाहीला तोंड देणे; पुनरुत्थान (resilience) म्हणजे धक्क्यानंतर सावरून पुन्हा उभे राहणे. इ.स. 1000–1700 या काळात भारताने दोन्ही अनुभवले. गझनीचा महमूद याने 1001 मध्ये जयपालाचा पराभव केला; 1178 मध्ये कासाहरदा येथे नाइकी देवीच्या सैन्याने मुहम्मद घुरीला हरवले; पण 1192 मधील तराईच्या दुसऱ्या लढाईनंतर 1206 मध्ये दिल्ली सल्तनत सुरू झाली.

दिल्ली सल्तनतच्या काळात सुलतानांनी इक्ता पद्धतीने प्रदेश अधिकाऱ्यांना दिले. अलाउद्दीन खल्जीने 1301 मध्ये रणथंभोर आणि 1303 मध्ये चित्तोड येथे वेढे घालून किल्ले जिंकले, आणि 1307 मध्ये मलिक काफूरला दक्षिणेकडे पाठवले. पण पराभवानंतर राजपूत थांबले नाहीत; राणा हमीर याने सुमारे 1325 मध्ये मेवाड पुन्हा मिळवला आणि राणा कुंभ (1433–68) याने राज्य बळकट केले.

मुघल आणि राजपूत यांचे संबंध दोन प्रकारचे होते. 1526 मध्ये पानिपत आणि 1527 मध्ये खानुआ येथे बाबराने राणा संगाला हरवले; खानुआपूर्वी बाबराने मद्य सोडण्याची शपथ घेतली. 1567–68 मध्ये अकबराने चित्तोड जिंकले, तेव्हा राणा उदयसिंह डोंगरात गेला आणि उदयपूर वसवले. 1576 मध्ये हळदीघाटीत महाराणा प्रताप भिल्लांच्या साथीने लढला. अंबरचे कछवाहा मात्र सहकार्य करून मनसबदारीमध्ये सामील झाले. पूर्वेला आहोम (1228–1826) यांनी 1671 मध्ये सराईघाट येथे लाचित बोरफुकनच्या नेतृत्वात मुघलांना रोखले.

विजयनगर साम्राज्याची स्थापना 1336 मध्ये हरिहर आणि बुक्क यांनी केली; कृष्णदेवराय 1529 मध्ये निधन पावला. जानेवारी 1565 मध्ये तालिकोटच्या लढाईत दख्खनच्या सुलतानांनी विजयनगराला हरवले आणि हंपीची राजधानी काही महिने लुटली गेली; तरी राज्य लगेच संपले नाही आणि नायक सरदारांनी प्रदेश सांभाळले. कर्नाटकात उल्लाळची राणी अबक्का चौटा हिने पोर्तुगीजांचा सामना केला. पश्चिमेला शिवाजी महाराजांनी 1659 मध्ये प्रतापगडावर, आणि 1674 मध्ये रायगडावर राज्याभिषेक करून स्वराज्य उभे केले.

शीख परंपरेत गुरू अर्जन देव, गुरू हरगोविंद (अकाल तख्त, मीरी-पीरी) यांच्यानंतर गुरू तेग बहादूर यांनी 1675 मध्ये बलिदान दिले; त्यानंतर गुरू गोविंद सिंह यांनी 1699 मध्ये खालसा स्थापन केला आणि पुढे मिस्ल उभ्या राहिल्या. मथुरा परिसरात गोकुळा जाटाने 1669 मध्ये उठाव केला. दुसरीकडे भक्ती संतांनी लोकभाषेत संदेश दिला : तुलसीदासांचे रामचरितमानस (अवधी), अतुकूरी मोल्ला, लल्ल देद, शंकरदेव, चैतन्य (संकीर्तन), रसखान आणि रहीम. अकबराची सुलह-ए-कुल नीती सर्व धर्मांशी शांततेची होती.

मंदिरे फक्त पूजेची नव्हती तर आर्थिक आणि राजकीय केंद्रे होती; उदा. तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर, आणि उत्तरेतील हवेली मंदिरे. राजा जगत सिंह याने उदयपूरमध्ये जगदीश मंदिर बांधले. शेतीत सल्तनतच्या काळात जमीन महसूल अलाउद्दीन खल्जी आणि मुहम्मद बिन तुघलक यांच्या काळात उत्पन्नाच्या सुमारे निम्म्यापर्यंत होता; सिंचनात पर्शियन चाक वापरले गेले. व्यापारात हुंडी आणि सराफ, बंजारा काफिले आणि हिंदी महासागरातील व्यापार महत्त्वाचा होता; युरोपीय व्यापारीही येऊ लागले.

या धड्याचे सार असे : सुरुवातीला आक्रमणे (1001, 1192) आणि दिल्ली सल्तनत (1206); मग राजपूतांचा प्रतिकार (1303, सुमारे 1325); मुघलांशी संघर्ष आणि सहकार्य (1527, 1567–68, 1576); आहोमांचा सराईघाट (1671); विजयनगर (1336, 1565); मराठा स्वराज्य (1674); शीख खालसा (1699); भक्ती, मंदिरे आणि व्यापार. प्रतिकार आणि पुनरुत्थान दोन्ही एकत्र वाचल्यावरच चित्र पूर्ण होते.