बायोम म्हणजे काय?
राजस्थानमध्ये वाळू आणि काटेरी झुडपे दिसतात, केरळमध्ये दाट हिरवी जंगले. हवामान वेगळे असले की सजीवांचे जगही वेगळे होते.
बायोम हा पृथ्वीवरील मोठा नैसर्गिक प्रदेश आहे, जिथे सारख्या हवामानात विशिष्ट वनस्पती आणि प्राणी राहतात. बायोम मोठा विभाग आहे, तर परिसंस्था त्याच्यातील लहान 'शेजार'. बायोमचे भूचर (जमिनीवरील) आणि जलीय (पाण्यातील) असे दोन गट आहेत; तापमान, पर्जन्य आणि मुख्य वनस्पती हे त्याचे घटक ठरवतात.
आकृतीत : हवामान बायोम ठरवते.
नियम 1 : बायोम आणि परिसंस्था वेगळ्या ओळखा
- सोपे : संपूर्ण वाळवंट हा बायोम आहे.
- मध्यम : वाळवंटातील एक ओअॅसिस ही लहान परिसंस्था आहे.
- परीक्षेसाठी : एका बायोममध्ये अनेक परिसंस्था असू शकतात.
नियम 2 : हवामानावरून बायोम ओळखा
- सोपे : वर्षभर उष्ण आणि दमट म्हणजे वर्षावन.
- मध्यम : खूप कमी पाऊस म्हणजे वाळवंट.
- परीक्षेसाठी : टायगामध्ये पाइन, स्प्रूस, लार्च अशी सूचिपर्णी झाडे असतात; पानझडी वनात रुंद पानांची झाडे हंगामानुसार पाने गाळतात.
बायोम हे पृथ्वीच्या रजईवरील मोठे तुकडे आहेत; प्रत्येकाचे हवामान आणि जीवन वेगळे.
बायोम आणि परिसंस्था एकच समजणे; बायोम मोठा, परिसंस्था लहान.
आठवणीची युक्ती : बायोम = बडा विभाग, परिसंस्था = शेजार; हवामान → बायोम.
फरक ओळखा
| संकल्पना | आकार | उदाहरण |
|---|---|---|
| बायोम | खूप मोठा प्रदेश | थार वाळवंट |
| परिसंस्था | लहान, त्यातील भाग | एक तलाव |
| जलीय बायोम | पाण्यातील | नदी, तलाव, महासागर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बायोम म्हणजे काय?
- 2बायोमचे मुख्य दोन गट कोणते?
- 3बायोम ठरवणारे कोणतेही दोन घटक सांगा.
- 4बायोम आणि परिसंस्थेत काय फरक आहे?
- 5टायगामध्ये कोणती झाडे असतात?
- 6पानझडी वन म्हणजे काय?
- 7वर्षभर कमी पाऊस आणि कडक उष्णता असलेला बायोम कोणता असेल?
- 8जगात 6 बायोम प्रकार आहेत आणि एका शाळेने 4 नकाशावर दाखवले. किती बाकी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सारख्या हवामानात विशिष्ट वनस्पती-प्राणी असलेला मोठा नैसर्गिक प्रदेश.
- 2भूचर आणि जलीय.
- 3तापमान आणि पर्जन्य (किंवा मुख्य वनस्पती).
- 4बायोम मोठा प्रदेश आहे; परिसंस्था त्यातील लहान भाग आहे.
- 5पाइन, स्प्रूस, लार्च.
- 6रुंद पानांची झाडे हंगामानुसार पाने गाळतात असे वन.
- 7वाळवंट.
- 86 − 4 = 2.
भूचर बायोम : वन, गवताळ प्रदेश, वाळवंट, टुंड्रा
अंदमानची दाट झाडी, कच्छचे पांढरे खारे रण आणि लडाखचे थंड वाळवंट — भारतातच इतके वेगवेगळे बायोम दिसतात.
वर्षावन विषुववृत्ताजवळ (23.5° उ. ते 23.5° द.) उष्ण-दमट असते आणि जैवविविधतेचा 'जीन बँक' मानले जाते. गवताळ प्रदेश मध्यम पावसाचा, गवत भरपूर. वाळवंट सर्वात कोरडे. टुंड्रा सर्वात थंड, गोठलेली जमीन (परमाफ्रॉस्ट), फक्त शेवाळ-दगडफूल-झुडपे.
आकृतीत : चार भूचर बायोम आणि त्यांची ओळख.
नियम 1 : वर्षावनाचे थर वरून खाली ओळखा
- सोपे : सर्वात वर उद्भवी थर (emergent), मग वरची छत्री (upper canopy).
- मध्यम : त्याखाली खालची छत्री (understory) आणि सर्वात खाली जंगलाचा तळ (forest floor).
- परीक्षेसाठी : भारतात वर्षावन अंदमान-निकोबार आणि ईशान्य राज्यांत आढळतात.
नियम 2 : सजीव आपापल्या बायोमशी जुळवून घेतात
- सोपे : उंट आणि निवडुंग पाणी साठवतात, म्हणून वाळवंटात जगतात.
- मध्यम : रेनडियर आणि ध्रुवीय अस्वल कडाक्याची थंडी सहन करतात, म्हणून टुंड्रात राहतात.
- परीक्षेसाठी : आफ्रिकेच्या सव्हानामध्ये विखुरलेली झाडे आणि सिंह, हत्ती, जिराफ आढळतात; कच्छचे रण पावसाळ्यात दलदलीचे आणि कोरड्या काळात पांढरे खारट वाळवंट बनते.
वर्षावने ऑक्सिजन टिकवतात आणि जैवविविधतेचा मोठा साठा सांभाळतात.
सर्व वाळवंटे उष्ण असतात असे समजणे; गोबी सारखी वाळवंटे थंड असतात.
आठवणीची युक्ती : वर-ग-वा-टु — वर्षावन (दमट), गवताळ (मध्यम), वाळवंट (कोरडे), टुंड्रा (थंड).
फरक ओळखा
| बायोम | हवामान | सजीव |
|---|---|---|
| वर्षावन | उष्ण, दमट | असंख्य प्रजाती |
| वाळवंट | खूप कमी पाऊस | उंट, निवडुंग, सरडे |
| टुंड्रा | अतिशीत, गोठलेली जमीन | शेवाळ, रेनडियर, ध्रुवीय अस्वल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वर्षावन कुठे आढळतात?
- 2वर्षावनाला 'जीन बँक' का म्हणतात?
- 3सव्हाना म्हणजे काय?
- 4कच्छचे रण पावसाळ्यात कसे दिसते?
- 5परमाफ्रॉस्ट म्हणजे काय आणि तिथे झाडे का वाढत नाहीत?
- 6वाळवंटी प्राणी पाण्याशिवाय कसे जगतात?
- 7वर्षावनाचे चार थर वरून खाली सांगा.
- 8एका जंगलात 5 थर नसून 4 थर आहेत. प्रत्येक थरात 25 प्रजाती असतील तर एकूण किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विषुववृत्ताजवळ, 23.5° उ. ते 23.5° द. दरम्यान, तसेच अमेझॉन, काँगो आणि आग्नेय आशियात.
- 2तेथे असंख्य प्रजातींचे अनुवांशिक साहित्य सुरक्षित असते.
- 3विखुरलेली झाडे आणि मोठे प्राणी असलेला उष्णकटिबंधीय गवताळ प्रदेश.
- 4दलदलीचा ओलसर प्रदेश.
- 5वर्षभर गोठलेली जमीन; मुळे खोल जाऊ शकत नाहीत.
- 6ते पाणी साठवतात आणि उष्णता-कोरडेपणा सहन करतात.
- 7उद्भवी थर, वरची छत्री, खालची छत्री, जंगलाचा तळ.
- 825 × 4 = 100 प्रजाती.
जलीय बायोम आणि बायोम पिरॅमिड
तलावात बेडूक, मासे आणि कीटक दिसतात आणि समुद्रात देवमासे आणि प्रवाळ. दोन्ही पाण्याचे बायोम, पण जीवन वेगळे.
जलीय बायोम पृथ्वीच्या सुमारे तीन-चतुर्थांश पृष्ठभागावर आहेत. गोड्या पाण्याचे (नद्या, तलाव, डबकी, पाणथळ) आणि सागरी (महासागर, समुद्र, प्रवाळ) असे दोन प्रकार. बायोम पिरॅमिड हे आकृतीने दाखवते की उत्पादक, शाकाहारी, मांसाहारी आणि शिखर-भक्षक यांच्यात ऊर्जा कशी जाते; प्रत्येक पातळीवर ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात कमी होते.
आकृतीत : बायोम पिरॅमिडचे थर.
नियम 1 : जलीय बायोमचे दोन प्रकार ओळखा
- सोपे : नदी आणि तलाव गोड्या पाण्याचे बायोम आहेत.
- मध्यम : महासागर आणि प्रवाळ सागरी बायोम आहेत.
- परीक्षेसाठी : सागरी बायोम उष्णता साठवून आणि वाटून पृथ्वीच्या हवामानावर परिणाम करतात.
नियम 2 : पिरॅमिडमध्ये वर जाताना ऊर्जा आणि संख्या कमी होते
- सोपे : पायावर वनस्पती, शिखरावर वाघ-सिंहासारखे प्राणी असतात.
- मध्यम : साधारण अंदाज असा की प्रत्येक पातळीवर सुमारे दहावा भाग पुढे जातो.
- परीक्षेसाठी : उत्पादकांकडे 1000 एकक ऊर्जा असेल तर शाकाहारींकडे सुमारे 100 आणि मांसाहारींकडे सुमारे 10 एकक.
उत्पादक सूर्यऊर्जा पकडतात; वरच्या पातळ्यांना कमी ऊर्जा मिळते, म्हणून शिखरावर प्राणी कमी असतात.
पिरॅमिडचा शिखरावरचा प्राणी सर्वात संख्येने जास्त असतो असे समजणे; तो संख्येने सर्वात कमी असतो.
आठवणीची युक्ती : उ-शा-मां-शि — उत्पादक, शाकाहारी, मांसाहारी, शिखर. खाली जास्त, वर कमी.
फरक ओळखा
| स्तर | कोण | उदाहरण |
|---|---|---|
| उत्पादक | अन्न बनवणारे | वनस्पती, शैवाल |
| शाकाहारी | प्राथमिक भक्षक | हरीण, गोगलगाय |
| मांसाहारी | दुय्यम भक्षक | वाघ, साप |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जलीय बायोम पृथ्वीचा किती भाग व्यापतात?
- 2गोड्या पाण्याच्या दोन बायोमची नावे सांगा.
- 3सागरी बायोमची दोन उदाहरणे द्या.
- 4बायोम पिरॅमिडच्या पायावर कोण असते?
- 5पिरॅमिडमध्ये वर जाताना ऊर्जा कमी का होते?
- 6शिखरावर प्राणी कमी का असतात?
- 7सागरी बायोम हवामानावर कसा परिणाम करतात?
- 8उत्पादकांकडे 2000 एकक ऊर्जा आहे. दहाव्या भागाच्या अंदाजाने शाकाहारींकडे किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे तीन-चतुर्थांश.
- 2नदी आणि तलाव (किंवा डबके, पाणथळ).
- 3महासागर आणि प्रवाळ.
- 4उत्पादक (वनस्पती आणि शैवाल).
- 5चयापचयात ऊर्जेचा काही भाग उष्णता म्हणून जातो.
- 6त्यांना मिळणारी ऊर्जा कमी असते.
- 7ते उष्णता साठवतात आणि वाटतात.
- 82000 ÷ 10 = 200 एकक.
जलीय बायोम आणि बायोम पिरॅमिड
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाजैवविविधता आणि तिचे संवर्धन
पश्चिम घाटातील एखादा छोटा बेडूक जगात दुसरीकडे कुठेच सापडत नाही. अशा प्रजाती गेल्या तर कायमच्या जातात.
जैवविविधता म्हणजे पृथ्वीवरील सजीवांची विविधता: प्रजाती, त्यांतील अनुवांशिक फरक आणि अधिवास. हिमालय, पश्चिम घाट, ईशान्य भारत आणि अंदमान-निकोबार हे जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत. संवर्धनात संरक्षित क्षेत्रे (राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, जैवमंडल राखीव क्षेत्रे), वन्यजीव मार्गिका आणि पर्यावरण-पर्यटन यांचा समावेश होतो.
आकृतीत : संवर्धनाचे चार मार्ग.
नियम 1 : भूगोलानुसार संवर्धन ठरवा
- सोपे : किनाऱ्यावर खारफुटी (mangrove) वने जपली जातात.
- मध्यम : डोंगरावर वृक्षारोपण (afforestation) आणि पायरी-शेती उपयोगी असते.
- परीक्षेसाठी : नद्या, पर्वत आणि दऱ्या प्राण्यांसाठी अडथळे किंवा मार्गिका ठरू शकतात, म्हणून मार्गिका आखताना भूगोल पाहतात.
नियम 2 : पर्यावरण-पर्यटन जबाबदार असते
- सोपे : पर्यटक निसर्गाचे नुकसान न करता फिरतात.
- मध्यम : स्थानिक लोक मार्गदर्शक किंवा वनरक्षक म्हणून कमाई करतात.
- परीक्षेसाठी : केरळातील थेनमला हे भारतातील पहिले नियोजित पर्यावरण-पर्यटन स्थळ आहे; त्याचे नाव 'मधाची टेकडी'.
जैवविविधता म्हणजे केवळ प्रजातींची संख्या नाही; त्यात अनुवांशिक फरक आणि अधिवासांचीही विविधता येते.
पर्यटन आणि संवर्धन परस्परविरोधी असतात असे समजणे; योग्य नियोजनात दोन्ही साधता येतात.
आठवणीची युक्ती : ह-सं-मा-प — हॉटस्पॉट, संरक्षित क्षेत्रे, मार्गिका, पर्यावरण-पर्यटन.
फरक ओळखा
| साधन | काय करते | उदाहरण |
|---|---|---|
| राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य | अधिवास सुरक्षित ठेवते | वन्यजीव संरक्षित क्षेत्रे |
| वन्यजीव मार्गिका | विखुरलेले अधिवास जोडते | प्राण्यांचा सुरक्षित रस्ता |
| पर्यावरण-पर्यटन | निसर्ग जपून उत्पन्न देते | थेनमला, केरळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जैवविविधता म्हणजे काय?
- 2भारतातील दोन जैवविविधता हॉटस्पॉट सांगा.
- 3संरक्षित क्षेत्रांचे प्रकार कोणते?
- 4वन्यजीव मार्गिका का आवश्यक आहे?
- 5पर्यावरण-पर्यटनाची व्याख्या सांगा.
- 6किनारी भागात कोणते वन जपले जाते?
- 7थेनमला प्रकल्पात स्थानिक लोकांना कसा फायदा होतो?
- 8एका उद्यानात 18 हरणांचे 3 कळप आहेत. एकूण हरीण किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वीवरील प्रजाती, अनुवांशिक फरक आणि अधिवास यांची विविधता.
- 2पश्चिम घाट आणि हिमालय (किंवा ईशान्य भारत, अंदमान-निकोबार).
- 3राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, जैवमंडल राखीव क्षेत्रे, जागतिक वारसा स्थळे.
- 4प्राण्यांचे तुटलेले अधिवास जोडण्यासाठी आणि अनुवांशिक देवाणघेवाणीसाठी.
- 5निसर्गाला कमी हानी, स्थानिकांचा आदर आणि पाठिंबा देऊन केलेला जबाबदार प्रवास.
- 6खारफुटी (mangrove) वने.
- 7त्यांना मार्गदर्शक, वनरक्षक आणि सेवा देणारे म्हणून रोजगार मिळतो.
- 818 × 3 = 54 हरीण.
वने आणि उपजीविका
बाजारात तेंदूची पाने, मोहाची फुले किंवा रानमध विकणारी महिला जंगलावर अवलंबून असते. जंगल तिच्यासाठी केवळ झाडे नाही, तर उत्पन्न आहे.
वनांमधून अन्न, इंधन, चारा, औषधे, लाकूड आणि बांबू मिळतो. गौण वनउपज (non-timber forest products) म्हणजे मध, फळे, डिंक, लाख, औषधी वनस्पती. पवित्र राया (sacred groves) समाजाने धार्मिक कारणांनी जपलेले लहान वन-तुकडे आहेत. GI मानांकन हे असे लेबल आहे जे उत्पादन विशिष्ट प्रदेशातील असून तिथल्या गुणवत्तेशी जोडलेले आहे हे सांगते.
आकृतीत : वन आणि लोक यांचे नाते.
नियम 1 : वनउपजांचे प्रकार ओळखा
- सोपे : लाकूड आणि बांबू हे वनउपज आहेत.
- मध्यम : मध, डिंक, मोहाची फुले ही गौण वनउपज आहेत.
- परीक्षेसाठी : गोंड आणि भील समाज जंगलातून काही घेण्यापूर्वी वनदेवतांची पूजा करतात; हे शाश्वत सांस्कृतिक रीतीचे उदाहरण आहे.
नियम 2 : वनवासींची भूमिका आणि आव्हाने समजा
- सोपे : वनवासी महिला इंधन, चारा आणि औषधी वनस्पती गोळा करतात.
- मध्यम : बिश्नोई आंदोलन (अमृतादेवी) आणि चिपको आंदोलन यांत वनवासींनी झाडे वाचवली.
- परीक्षेसाठी : आव्हाने : आरोग्य-शिक्षणाची कमतरता, वन्यप्राणी-मानव संघर्ष, वणवे, दरडी, आणि उत्पादनाला कमी भाव.
प्रक्रिया आणि विक्री मिळाली तर वनवासींना गौण उपजाचा जास्त भाव मिळू शकतो.
जंगल फक्त लाकडासाठी असते असे समजणे; वनांमधून अन्न, औषध आणि संस्कृतीही मिळते.
आठवणीची युक्ती : GI = Geography Identity — उत्पादन आपल्या जागेचे नाव घेऊन येते.
फरक ओळखा
| GI उत्पादन | राज्य | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| तेजपूर लिची | आसाम | चमकदार रंग, रसाळ गर |
| कंधमाल हळद | ओडिशा | जास्त कर्क्यूमिन, औषधी मूल्य |
| चन्नपट्टण खेळणी | कर्नाटक | जंगलातील झाडाच्या लाकडाची |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गौण वनउपज म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 2पवित्र राया म्हणजे काय?
- 3पवित्र राया जैवविविधतेसाठी महत्त्वाच्या का आहेत?
- 4चिपको आंदोलन कोठे आणि कसे झाले?
- 5GI मानांकन म्हणजे काय?
- 6वनवासींसमोरची कोणतीही तीन आव्हाने सांगा.
- 7उज्ज्वला योजनेचा वनवासी महिलांच्या आरोग्याला काय फायदा?
- 8एका गटाला 1 किलो मधाचा भाव 400 रुपये मिळतो. 15 किलोचे किती रुपये?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लाकडाशिवाय जंगलातून मिळणारी उपज; मध आणि डिंक.
- 2समाजाने धार्मिक कारणांनी जपलेले लहान वन-तुकडे.
- 3तिथे दुर्मिळ वनस्पती, औषधी प्रजाती आणि प्राणी टिकून राहतात, आणि काही राया जलस्रोतही राखतात.
- 4उत्तराखंडात गावातील महिलांनी झाडांना मिठी मारून तोड थांबवली.
- 5उत्पादन विशिष्ट ठिकाणचे असून त्याची गुणवत्ता त्या जागेशी जोडलेली आहे हे सांगणारे लेबल.
- 6आरोग्य-शिक्षणाची कमतरता, वणवे, वन्यप्राण्यांमुळे पीक नुकसान (किंवा कमी भाव).
- 7स्वयंपाकाच्या धुराचा त्रास कमी होतो.
- 8400 × 15 = 6000 रुपये.
वनहक्क, सामुदायिक व्यवस्थापन आणि सामायिक संसाधने
गडचिरोलीतील मेंढा (लेखा) गावात जंगलाबाबतचे निर्णय गावसभा एकत्र घेते. 'आमचे गाव, आमचा कारभार' हे त्यांचे सूत्र आहे.
वनहक्क कायदा 2006 (FRA) पारंपरिक वनवासींचे वनजमीन आणि वनउपजावरील हक्क मान्य करतो. संयुक्त वन व्यवस्थापन (JFM) मध्ये स्थानिक लोक वन राखतात आणि उपजेचा लाभ घेतात. पर्यावरणीय सामायिक संसाधने (ecological commons) म्हणजे जंगल, नद्या, तलाव, कुरणे यांसारखी समाजाची मिळून वापरायची साधने.
आकृतीत : हक्क आणि सहभागातून संवर्धन.
नियम 1 : हक्क मिळाले की जबाबदारी वाढते
- सोपे : FRA मुळे वनवासी बांबू, मध, औषधी वनस्पती गोळा करू शकतात.
- मध्यम : मेंढा लेखा गावाने वनहक्क कायद्यांतर्गत वनावरील सामुदायिक हक्क मिळवणारे भारतातील पहिले गाव असल्याचे पुस्तक सांगते.
- परीक्षेसाठी : तिथली गावसभा झाडतोड नियंत्रित करते, वणवे रोखते आणि वनउपजातून मिळालेले पैसे शिक्षण-सुविधांवर खर्च करते.
नियम 2 : सामायिक साधने समाजाच्या परंपरेने जपली जातात
- सोपे : तलाव, कुरण आणि नदी कोणा एकाची मालमत्ता नसते, समाजाची असते.
- मध्यम : इ.स. 800 ते 1200 दरम्यान चंदेल आणि बुंदेला राजांनी बुंदेलखंडात सुमारे 8000 तलाव बांधले.
- परीक्षेसाठी : बिहार मत्स्य जलकर व्यवस्थापन कायदा 2006 जलाशयांवर समाजाचा सहभाग वाढवतो; भारतात आज 15 लाखांहून अधिक कार्यरत तलाव आहेत.
जेव्हा लोकांना हक्क आणि निर्णयाचा अधिकार मिळतो, तेव्हा ते निसर्गाचे रक्षण अधिक चांगले करतात.
सामायिक साधन म्हणजे कोणीही कितीही वापरावे असे समजणे; ती नियम पाळून जपायची असतात.
आठवणीची युक्ती : हक्क + गावसभा + नियम = टिकाऊ जंगल. मेंढा: 'आमचे गाव, आमचा कारभार'.
फरक ओळखा
| योजना / उदाहरण | काय | फायदा |
|---|---|---|
| वनहक्क कायदा 2006 | वनवासींचे हक्क मान्य | वनउपज गोळा करता येते |
| संयुक्त वन व्यवस्थापन | लोक आणि शासनाची भागीदारी | वनसंरक्षण आणि उत्पन्न |
| मेंढा लेखा | गावसभेचे वन व्यवस्थापन | बांबू उत्पन्न, शिक्षणासाठी निधी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वनहक्क कायदा (FRA) काय करतो?
- 2संयुक्त वन व्यवस्थापन म्हणजे काय?
- 3मेंढा लेखा गाव कोठे आहे आणि कोणता समाज राहतो?
- 4'आमचे गाव, आमचा कारभार' याचा अर्थ सांगा.
- 5पर्यावरणीय सामायिक संसाधने म्हणजे काय?
- 6बुंदेलखंडातील तलाव कोणी बांधले?
- 7सामायिक साधने कमी होण्याची दोन कारणे सांगा.
- 8एका गावात 1,800 हेक्टर वन आहे. त्याचे 6 समान भाग केले तर प्रत्येक भाग किती हेक्टर?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पारंपरिक वनवासींचे वनजमीन आणि वनउपजावरील हक्क मान्य करतो.
- 2स्थानिक लोक वन राखतात आणि उपजेचा लाभ घेतात असा कार्यक्रम.
- 3महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्हा; गोंड समाज.
- 4गावाचे निर्णय गावसभा मिळून घेते.
- 5जंगल, नद्या, तलाव, कुरणे यांसारखी समाजाने मिळून वापरायची साधने.
- 6चंदेल आणि बुंदेला राजे.
- 7लोकसंख्यावाढ आणि औद्योगिक वापर / खासगीकरण.
- 81800 ÷ 6 = 300 हेक्टर.