वेद, जन आणि पहिल्या सभा
तुमच्या वर्गात एक मॉनिटर असतो आणि विद्यार्थी-परिषद सगळ्यांचे ऐकते. सुरुवातीच्या वैदिक समाजातही एक नेता आणि निर्णयासाठी भरणाऱ्या सभा होत्या.
वेद (Vedas) हे भारतातील सर्वात जुने ज्ञात साहित्य आहे. वैदिक समाज जन (jana) म्हणजे नात्याने बांधलेल्या कुळ-गटांत विभागला होता; त्याचा प्रमुख राजा मुख्यतः कुळ-प्रमुख व रक्षक असे.
मुख्य कल्पना १: चार वेद — ऋग्वेदात १,०२८ सूक्ते आहेत. यजुर्वेद यज्ञ समजावतो (गद्य स्पष्टीकरणासह). सामवेद गाण्यासाठी सूक्ते लावतो आणि भारतीय संगीतातील सात स्वरांचा पाया आहे. अथर्ववेदात वाईट दूर करणारी व आजारांवरील सूक्ते आहेत. प्रत्येक वेदाचे चार भाग: संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषद. ऋग्वेदाचे सर्वात जुने भाग सप्त-सिंधू प्रदेशात (सिंधू, तिच्या उपनद्या व सरस्वती) रचले गेले.
- सोपे: ऋग्वेद हा सर्वात जुना वेद आहे.
- मध्यम: वैदिक ग्रंथांतून त्या काळचे जीवन, समाज व राजकारण समजते.
- परीक्षेसाठी: ऋग्वेदाच्या काळाबद्दल तज्ज्ञांत अजूनही चर्चा आहे.
आकृतीत : चार वेद, प्रत्येकाचे चार भाग.
मुख्य कल्पना २: जन, सभा आणि महाजनपदे — ऋग्वेदात सुमारे तीस जन आहेत; यदू, तुर्वशा, पुरू, अनू, द्रुह्यू हे पाच 'पंचजन'. राजाला तीन सभा मार्गदर्शन करीत: सभा (लहान, न्यायदानाची, निवडक वडीलधारे), समिती (मोठी, धोरण व युद्ध) आणि विदथ (लोकांचा मेळावा). इ.स.पू. १००० ते ६०० दरम्यान जन हे जनपद (janapada – 'जिथे लोकांनी प्रथम पाय ठेवला') झाले, म्हणजे ओळख नात्यावरून भूमीवर गेली. इ.स.पू. ६०० पासून सोळा महाजनपदे (mahajanapada) उदयास आली; बिहारमधील मगध सर्वात बलवान. राज्ये राजेशाही (राज्य) किंवा गणराज्य (गण/संघ) असत. लोखंडी अवजारे व चित्रित करडी मृत्पात्रे (PGW) यांतून गंगा-मैदानाची वाढ दिसते.
- सोपे: समिती ही मोठी सभा होती.
- मध्यम: जनपद म्हणजे नात्याकडून भूमीकडे ओळख बदलणे.
- परीक्षेसाठी: सभांमुळे वैदिक राजावर नियंत्रण राहत असे, म्हणजे लोकसहभाग होता.
जन : नाते. जनपद : भूमी. महाजनपद : मोठे राज्य.
वैदिक राजाला अमर्याद सत्ता होती असे समजणे. सभा त्याला मार्गदर्शन करीत.
सभा. आठवणीची युक्ती: सभा = Small व Select; समिती = Strong व Large (मोठी).
फरक ओळखा
| सभा | भूमिका |
|---|---|
| सभा | लहान, न्यायदान, निवडक |
| समिती | मोठी, धोरण व युद्ध |
| विदथ | लोकांचा मेळावा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चार वेदांची नावे सांगा.
- 2ऋग्वेदात किती सूक्ते आहेत?
- 3जन म्हणजे काय?
- 4तीन वैदिक सभांची नावे सांगा.
- 5जनपद म्हणजे काय?
- 6कोणते महाजनपद सर्वात बलवान झाले?
- 7जनांचे जनपद का झाले?
- 8सभांनी राजाच्या सत्तेवर मर्यादा कशी घातली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद.
- 2१,०२८.
- 3नात्याने बांधलेला कुळ-गट.
- 4सभा, समिती, विदथ.
- 5जिथे लोकांनी प्रथम पाय ठेवला तो प्रदेश.
- 6मगध.
- 7फक्त नात्यापेक्षा भूमी, शेती व व्यापार जास्त महत्त्वाचे झाले.
- 8त्या धोरण व न्यायावर चर्चा करीत, त्यामुळे राजा लोकांच्या सहभागाने राज्य करी.
साम्राज्ये, राज्ये आणि एक उपखंड ही कल्पना
आज भारत एक देश आहे, पण २,००० वर्षांपूर्वी अनेक राजे व राज्ये होती. तरीही मोठे राजे संपूर्ण भूमीवर राज्य करण्याचे स्वप्न पाहत.
महाजनपदांनंतर मोठी साम्राज्ये (empires) आली: मौर्य (इ.स.पू. ३२१), शुंग (इ.स.पू. १८५), दख्खनमधील सातवाहन, उत्तरेतील गुप्त आणि दक्षिणेतील चोल. चक्रवर्ती सम्राट (chakravarti) म्हणजे सर्वोच्च सार्वभौम शासक.
मुख्य कल्पना १: राज्ये आणि साम्राज्ये — चंद्रगुप्ताने इ.स.पू. ३२१ मध्ये मौर्य साम्राज्य स्थापले. पुष्यमित्र शुंगाने इ.स.पू. १८५ मध्ये शुंग साम्राज्य स्थापले. सातवाहनांनी दख्खनवर जवळपास ५०० वर्षे राज्य केले. सुदूर दक्षिणेत तीन मुकुटधारी राजे (वेंदर) म्हणजे चोल (चिन्ह वाघ), चेर (धनुष्य) आणि पांड्य (मासा); संगम साहित्यातून (इ.स.पू. ३००–इ.स. ३००) ते माहीत होतात. नंतर पल्लव (सुमारे २७५–८९७), चालुक्य (५४३–७५३) आणि साम्राज्यवादी चोल (९वे–११वे शतक) आले; हे आधीच्या चोलांपेक्षा वेगळे.
- सोपे: मगधातून मौर्य साम्राज्य वाढले.
- मध्यम: सातवाहन साम्राज्य सुमारे ५०० वर्षे टिकले.
- परीक्षेसाठी: सुरुवातीचे तमिळ राजे आणि साम्राज्यवादी चोल हे वेगळे काळ आहेत.
आकृतीत : एकामागून एक साम्राज्ये उभी राहिली.
मुख्य कल्पना २: राजपद आणि एक उपखंड — कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात राज्याचे सात अंग (सप्तांग – saptanga): राजा, अमात्य, भूमी, किल्ले, खजिना, सैन्य, मित्र. 'एका चाकाने गाडी चालत नाही' म्हणून राजा मंत्रिपरिषदेसह राज्य करतो. राजाने प्रजेचे रक्षण करावे व न्याय द्यावा; कधी राजे निवडले जात किंवा काढलेही जात. जम्बुद्वीप, भारतवर्ष, पृथिवी, अश्वमेध व चक्रवर्ती क्षेत्र या शब्दांतून सर्व-भारतीय आदर्श दिसतो. अशोकाने जम्बुद्वीपातील बदलांबद्दल लिहिले, एका चेर राजाने हिमालयापर्यंत धडक मारली आणि पहिल्या राजेंद्राने 'गंगैकोंड' पदवी घेतली.
- सोपे: सप्तांग म्हणजे राज्याचे सात अंग.
- मध्यम: पृथिवी म्हणजे हिमालय ते समुद्र यामधील भूमी.
- परीक्षेसाठी: मौर्यांपासून चोलांपर्यंत सर्व-भारतीय आदर्श दिसतो.
त्याआधी काय घडले? गंगा-मैदानात मगध सुपीक जमीन व बलवान राज्यकर्त्यांमुळे आधीच सर्वात प्रबळ होता. सुमारे इ.स.पू. ३२१ मध्ये चंद्रगुप्त नावाच्या नेत्याने तेथील नंद घराणे उलथवले. त्याने पाटलिपुत्र (आजचे पाटणा) नवीन मौर्य घराण्याची राजधानी केली.
त्यानंतर काय घडले? सुमारे इ.स.पू. ३०५ मध्ये अलेक्झांडरचा माजी सेनापती सेल्युकस वायव्येतील जमीन परत मिळवायला सिंधू ओलांडून आला. चंद्रगुप्ताने त्याची गाठ घेतली आणि दोघांत शांतता झाली: सेल्युकसने आजच्या अफगाणिस्तान व बलुचिस्तानातील प्रदेश सोडला आणि चंद्रगुप्ताने ५०० युद्ध-हत्ती पाठवले. सेल्युकसने ते इ.स.पू. ३०१ मध्ये आशिया मायनरमधील इप्सस लढाईत वापरले. त्याने ग्रीक राजदूत मेगॅस्थिनीसला पाटलिपुत्रात पाठवले; त्याचे 'इंडिका' पुस्तक फक्त नंतरच्या लेखकांच्या उताऱ्यांतून टिकले आहे.
अनेक राज्ये, एक स्वप्न: संपूर्ण उपखंडावर सत्ता.
सुरुवातीचे चोल (संगम काळ) आणि साम्राज्यवादी चोल (९वे–११वे शतक) यांची गल्लत करणे.
चिन्हे. आठवणीची युक्ती: चोल = वाघ, चेर = धनुष्य, पांड्य = मासा ('वा-ध-मा').
फरक ओळखा
| सत्ता | मुख्य तथ्य |
|---|---|
| मौर्य | स्थापना इ.स.पू. ३२१ |
| शुंग | स्थापना इ.स.पू. १८५ |
| सातवाहन | दख्खन, सुमारे ५०० वर्षे |
| चोल, चेर, पांड्य | वाघ, धनुष्य, मासा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्य साम्राज्य कोणी स्थापले?
- 2चोल, चेर व पांड्य यांची चिन्हे कोणती?
- 3राज्याचे सात अंग सांगा.
- 4'एका चाकाने गाडी चालत नाही' याचा अर्थ काय?
- 5चक्रवर्ती सम्राट म्हणजे काय?
- 6सेल्युकसने चंद्रगुप्ताशी शांतता का केली आणि दोघांना काय मिळाले?
- 7मेगॅस्थिनीस पाटलिपुत्रात का आला?
- 8जम्बुद्वीप व पृथिवी हे शब्द काय दाखवतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चंद्रगुप्त मौर्य.
- 2वाघ, धनुष्य आणि मासा.
- 3राजा, अमात्य, भूमी, किल्ले, खजिना, सैन्य, मित्र.
- 4राज्य चालवायला सहकार्य व संघटित यंत्रणा लागते.
- 5संपूर्ण उपखंडाचा सर्वोच्च शासक.
- 6चंद्रगुप्ताने त्याला लढाईत गाठले; सेल्युकसने जमीन सोडली व ५०० हत्ती मिळवले.
- 7कराराच्या नंतर सेल्युकसने त्याला राजदूत म्हणून पाठवले.
- 8राज्यकर्ते संपूर्ण उपखंडाला एक राजकीय क्षेत्र मानत.
प्रशासन आणि गावाचे स्वराज्य
तुमच्या शहरात महापालिका, प्रभाग-कार्यालय आणि सोसायटी-समिती असते. प्राचीन राज्येही राजापासून गावापर्यंत थरांमध्ये चालत.
सुरुवातीची राज्ये प्रांत, जिल्हे आणि गावांत विभागली होती. गाव हा सर्वात लहान घटक; तो बऱ्याच प्रमाणात स्वावलंबी आणि स्वतःच्या सभेसह चाले.
मुख्य कल्पना १: प्रशासनाचे थर — सातवाहन साम्राज्यात अमात्यांसह आहार (प्रशासकीय विभाग) आणि ग्रामिक प्रमुख असलेली गावे होती. इ.स. ३०० ते ८०० दरम्यान राज्ये प्रांत (उत्तरेत भुक्ती, दक्षिणेत मंडल), मग विभाग (विषय/भोग; कोट्टम), जिल्हे (अधिष्ठान/पट्टण; नाडु) आणि गावे अशी विभागली. गुप्तांनी कौटिल्याची रचना ठेवली आणि शांतता-युद्ध मंत्री (सांधिविग्रहिक) व कुमारामात्य जोडले. दामोदरपूर ताम्रपटांत जिल्हा-कार्यालयात पाच जण दिसतात: मुख्य अधिकारी, सावकार, काफिला-व्यापारी, कारागीर आणि महसूल-प्रमुख. पल्लवांनी करमुक्त गावे दिली; चालुक्यांनी अग्रहारम् दिले, त्यातील काही शिक्षणकेंद्रे झाली.
- सोपे: गाव हा सर्वात लहान घटक होता.
- मध्यम: जिल्हा अधिकारी सावकार, व्यापारी, कारागीर व लेखक यांचा सल्ला घेत.
- परीक्षेसाठी: कनौजसाठी गुर्जर-प्रतिहार, पाल व राष्ट्रकूट लढले.
आकृतीत : राजापासून गावापर्यंत.
मुख्य कल्पना २: चोल गावे आणि मडक्याची निवड — चोल साम्राज्यात मंडलम्, वलनाडु, नाडु आणि उर असे थर होते. गाव-सभा महसूल, जमीन, पाटबंधारे, रस्ते आणि नोंदी सांभाळीत. पहिल्या पराण्तकाच्या उत्तरमेरूर शिलालेखात (इ.स. १०वे शतक) कुडवोलै (kudavolai) पद्धत सांगितली आहे: पात्र उमेदवारांची नावे ताडपत्रांवर लिहून मडक्यात ठेवत; एक लहान मूल सर्वांसमोर, अनेकदा मंदिरात, ती काढी. निवडलेले सदस्य समित्या (वारियम्) करीत, उदा. पाटबंधारे किंवा न्याय. उमेदवाराची कमाई प्रामाणिक व मन शुद्ध असावे अशी अट होती.
- सोपे: कुडवोलै म्हणजे मतदानाचे मडके.
- मध्यम: सर्वांसमोर नावे काढल्याने निष्पक्षता राहे.
- परीक्षेसाठी: गावाच्या कारभाराला नीतीची जोड होती.
त्याआधी काय घडले? गुजरातमध्ये गिरनारजवळ चंद्रगुप्त मौर्याचा राज्यपाल पुष्यगुप्त याने धरण बांधून सुदर्शन तलाव तयार केला; त्याने परिसराला पाणी मिळे. पुढे अशोकाच्या काळात तुषास्प नावाच्या अधिकाऱ्याने, ज्याला शिलालेखात यवन म्हटले आहे, त्यात पाण्याचे पाट जोडले.
त्यानंतर काय घडले? सुमारे इ.स. १५० मध्ये मोठ्या वादळाने धरण फुटले. राजा पहिला रुद्रदामन याच्या मंत्र्यांना ते दुरुस्त होणार नाही अशी भीती वाटली, तरी त्याने ते पुन्हा बांधले आणि अशोकाचे आदेश असलेल्या त्याच खडकावर ही कथा कोरवली. ५व्या शतकात मुसळधार पावसाने तलाव पुन्हा फुटला; स्कंदगुप्ताचा राज्यपाल पर्णदत्त याचा मुलगा चक्रपालित याने तो दुरुस्त केला आणि तेही त्याच खडकावर कोरले. आज एक खडक सुमारे ७०० वर्षांतील मौर्य, पश्चिमी क्षत्रप व गुप्त सत्तांची कथा सांगतो.
प्रत्येक थराला काम होते; गाव स्वतः चाले.
प्रत्येक निर्णयासाठी गावे राजावर अवलंबून होती असे समजणे. सभा बऱ्याच प्रमाणात स्वावलंबी होत्या.
नावे. आठवणीची युक्ती: उत्तर = भुक्ती, दक्षिण = मंडल ('उ-भु, द-मं': उद्या भुकेला, दादा मंडईत).
फरक ओळखा
| घटक | उत्तर | दक्षिण |
|---|---|---|
| प्रांत | भुक्ती | मंडल |
| विभाग | विषय | कोट्टम |
| जिल्हा | पट्टण | नाडु |
| गाव | ग्राम | उर |
प्रशासन आणि गावाचे स्वराज्य
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1सर्वात लहान प्रशासकीय घटक कोणता?
- 2ग्रामिक कोण होता?
- 3गुप्त जिल्हा-कार्यालयातील पाच सदस्य सांगा.
- 4पल्लवांनी गावांना काय दिले?
- 5कुडवोलै पद्धत म्हणजे काय?
- 6सोडत सर्वांसमोर का काढत?
- 7इ.स. १५० च्या सुमारास सुदर्शन तलावाचे काय झाले आणि कोणी दुरुस्त केले?
- 8जुनागढ खडक सातत्याबद्दल काय दाखवतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गाव.
- 2सातवाहन साम्राज्यातील गावप्रमुख.
- 3मुख्य अधिकारी, सावकार, काफिला-व्यापारी, कारागीर, महसूल-प्रमुख.
- 4करमुक्त जमीन-अनुदान.
- 5मडक्यातून नावे काढून गावाचे प्रतिनिधी निवडणे.
- 6निष्पक्षता राहावी म्हणून.
- 7वादळाने धरण फुटले; रुद्रदामन पहिल्याने ते पुन्हा बांधले.
- 8७०० वर्षे राज्यकर्ते एकाच तलावाची काळजी घेत व नोंद करीत.
समाज, नीती आणि शिक्षण
घरी तुम्ही आईवडील, शिक्षक व मित्र यांच्याबद्दलची कर्तव्ये शिकता. प्राचीन भारतीय समाजातही कर्तव्य, काम आणि शिक्षण यांबद्दल समान चालीरीती होत्या.
समाज म्हणजे एकाच भूमीत राहणाऱ्या, समान संस्कृती व आपलेपणा असणाऱ्या लोकांचे संबंध, जे मुख्यतः रीतिरिवाजांनी चालतात. धर्म (dharma) म्हणजे कर्तव्य, सदाचार आणि नैतिक आचरण, केवळ पंथ नव्हे.
मुख्य कल्पना १: नीती आणि धर्म — ऋत (rita) म्हणजे विश्वातील सुसंवाद व संतुलनाची व्यवस्था. समत्व म्हणजे सर्व चेतना एकाचीच रूपे हा समानतेचा सिद्धांत. 'धर्म' शब्द 'धृ' (धारण करणे) या धातूपासून. अशोकाच्या शिलालेखांनी धम्म, अहिंसा व करुणा सांगितली; उत्तरमेरूर शिलालेखाने प्रामाणिक कमाई मागितली. जीवनाची चार ध्येये (पुरुषार्थ – purushartha): धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष. चार आश्रम (ashrama): ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास.
- सोपे: धम्म हा धर्माचा पाली शब्द.
- मध्यम: अर्थ (संपत्ती) धर्माच्या मार्गदर्शनाखाली असावा.
- परीक्षेसाठी: मौर्यांपासून चोलांपर्यंत नीतीने राजकारण व समाज जोडले.
आकृतीत : जीवनाची चार ध्येये.
मुख्य कल्पना २: वर्ण, जाती, स्त्रिया आणि शिक्षण — वर्ण (varna; पुरुषसूक्त, ऋग्वेद मंडल १०) म्हणजे चार कार्यात्मक गट: ब्राह्मण शिकवत, क्षत्रिय रक्षण करीत, वैश्य शेती-व्यापार करीत, शूद्र साहाय्य करीत; पण सुत्तनिपात म्हणतो माणूस कृतींनी ठरतो. जाती (jati) आंतरविवाह, अंतर्विवाह (endogamy) व प्रदेशांतून तयार झाल्या आणि वाढतच गेल्या. नंद व मौर्यांसारखे राजे विविध पार्श्वभूमीचे होते. ऋग्वेदातील एका ओळीत एकाच कुटुंबात वेगवेगळे व्यवसाय दिसतात. अपाला, विश्ववारा, घोषा, लोपामुद्रा या स्त्री-ऋषींच्या नावावर सूक्ते आहेत; प्रभावती गुप्त हिने राज्य-संरक्षक म्हणून राज्य केले. भक्ती आळवार (बारा) व नायनमार (त्रेसष्ट) यांच्यामार्फत पसरली. गुरुकुलात जीवनासाठी शिक्षण आणि पवित्र गुरु-शिष्य नाते असे.
- सोपे: गोत्र म्हणजे समान ऋषीपासून चालणारी पितृवंशीय परंपरा.
- मध्यम: वर्ण कार्यानुसार; जाती वाढतच गेल्या.
- परीक्षेसाठी: संगम काव्यात कडक वर्णापेक्षा व्यवसायावर आधारित समाज दिसतो.
भूमिका आधी लवचिक होत्या; नियम नंतर कडक झाले.
जाती आणि वर्ण एकच समजणे. वर्ण चार आहेत; जाती अनेक.
आश्रम. आठवणीची युक्ती: ब-गृ-वा-सं = बघा गृहपाठ वाचून संपवा (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास).
फरक ओळखा
| वर्ण | सामान्य भूमिका |
|---|---|
| ब्राह्मण | अध्ययन, अध्यापन, यज्ञ |
| क्षत्रिय | रक्षण, न्याय |
| वैश्य | शेती, पशुपालन, व्यापार |
| शूद्र | साहाय्य, कारागिरी व श्रम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1धर्म म्हणजे काय?
- 2ऋत म्हणजे काय?
- 3चार पुरुषार्थ सांगा.
- 4चार आश्रम सांगा.
- 5वैश्यांचे मुख्य काम काय होते?
- 6जाती कशा निर्माण झाल्या?
- 7सुत्तनिपात जन्माने कोणीच ब्राह्मण नाही असे का म्हणतो?
- 8गुरुकुल हे जीवनाची चांगली तयारी का होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कर्तव्य, सदाचार व नैतिक आचरण.
- 2विश्वातील सुसंवाद व संतुलनाची व्यवस्था.
- 3धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष.
- 4ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास.
- 5शेती, पशुपालन आणि व्यापार.
- 6आंतरविवाह, अंतर्विवाही गट व प्रदेशांतून.
- 7माणूस जन्माने नव्हे तर कृतींनी ओळखला जातो हे सांगण्यासाठी.
- 8ज्ञान, कौशल्ये, मूल्ये आणि सेवा एकत्र शिकवली जात.
अर्थव्यवस्था: शेती, व्यापार आणि श्रेणी
शेतकऱ्याला पाणी हवे, दुकानाला ग्राहक हवेत, कारागिराला खरेदीदार हवेत. २,००० वर्षांपूर्वीही असेच होते आणि राज्य व श्रेणी मदत करीत.
सुरुवातीच्या भारताची अर्थव्यवस्था पाटबंधाऱ्यांनी साथ दिलेल्या शेतीवर आणि जमीन-समुद्र मार्गांच्या व्यापारावर उभी होती. श्रेणी (guilds, shreni) म्हणजे एकाच कला/व्यापारातील लोकांचे संघ.
मुख्य कल्पना १: शेती आणि पाटबंधारे — मौर्य राज्य साधारणतः उत्पन्नाचा सहावा भाग जमीन-कर घेई आणि जमिनीचे वर्गीकरण करी; कौटिल्य लागवडीची, पडीक, उंच जमीन व बागा सांगतो. मिलिन्दपञ्हो शेतीचे आठ टप्पे सांगतो. दख्खनची काळी माती कापसाला योग्य. जलाशय, कालवे व धरणे महत्त्वाची: चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळात पुष्यगुप्ताने सुदर्शन धरण बांधले आणि करिकाल चोलाने बांधलेले ग्रँड अॅनिकट आजही वापरात आहे.
- सोपे: कर सुमारे उत्पन्नाचा सहावा भाग होता.
- मध्यम: पाटबंधाऱ्यांची कामे शिलालेखांत नोंदली आहेत.
- परीक्षेसाठी: ग्रँड अॅनिकट आजही चालते.
आकृतीत : पाणी, पिके, कला आणि व्यापार एकत्र.
मुख्य कल्पना २: व्यापार, बंदरे आणि श्रेणी — इ.स.पू. ६व्या शतकापर्यंत दक्षिणापथ आणि उत्तरापथ उपखंडाला जोडत. मुझिरिस, कावेरीपट्टिनम्, अरिकमेडू, मसुलीपट्टणम् ही बंदरे सागरी व्यापार करीत; रोमशी व्यापार इ.स.च्या सुरुवातीच्या शतकांत वाढला. राज्य मार्ग सुरक्षित ठेवी आणि भेसळ रोखी. श्रेणी दर्जा व किंमती ठरवत, त्यांची स्वतःची न्यायालये असत आणि त्या बँकेसारखे काम करीत. चांदीची ठसेबद्ध नाणी चालत. मथुरा, काशी, कामरूप ही वस्त्र-केंद्रे होती आणि विदिशेतील हस्तिदंत कारागीर सांचीत काम करीत.
- सोपे: मुझिरिस हे बंदर होते.
- मध्यम: जातक कथांत १८ प्रकारच्या श्रेणींचा उल्लेख आहे.
- परीक्षेसाठी: नाशिक शिलालेखात श्रेणी ठेवी घेऊन व्याज देत असल्याचे दिसते.
त्याआधी काय घडले? इ.स.च्या ५व्या शतकाच्या सुरुवातीला रेशीम विणकरांची एक श्रेणी लाट (दक्षिण गुजरात) सोडून कुमारगुप्त पहिल्याच्या काळात दशपूर (आजचे मंदसौर) येथे गेली. काही सदस्य इतर व्यवसायांत गेले, तर बाकीच्यांनी श्रेणी चालवली. इ.स. ४३६–४३७ मध्ये श्रेणीने स्वतःच्या कलेतून कमावलेल्या संपत्तीने भव्य सूर्यमंदिर बांधले.
त्यानंतर काय घडले? काही दशकांनी मंदिराचा एक भाग खराब झाला. इ.स. ४७३ मध्ये त्याच श्रेणीने तो दुरुस्त केला आणि कवी वत्सभट्टीने रचलेल्या श्लोकांत ही कथा दगडावर कोरवली. हा मंदसौर शिलालेख दाखवतो की विणकर स्थलांतरित झाले, व्यवसाय बदलले आणि कला व धर्माचे आश्रयदाते झाले.
शेती, बंदरे आणि श्रेणी एकमेकांना पोसत.
श्रेणी म्हणजे फक्त कारागिरांचे क्लब समजणे. त्या कर्ज देत आणि ठेवीही ठेवत.
व्यापार. आठवणीची युक्ती: मा-ना-श्रे = मार्ग, नाणी, श्रेणी (Routes, Coins, Guilds).
फरक ओळखा
| घटक | तपशील |
|---|---|
| जमीन-कर | उत्पन्नाचा सुमारे सहावा भाग |
| मार्ग | दक्षिणापथ, उत्तरापथ |
| बंदरे | मुझिरिस, अरिकमेडू |
| श्रेणी | दर्जा, किंमती, बँकिंग |
अर्थव्यवस्था: शेती, व्यापार आणि श्रेणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1मौर्यांखाली मूळ जमीन-कर किती होता?
- 2पाटबंधारे इतके महत्त्वाचे का होते?
- 3सुरुवातीच्या भारतातील दोन बंदरे सांगा.
- 4श्रेणी म्हणजे काय?
- 5सर्वप्रथम कोणती नाणी चालली?
- 6पुष्यगुप्ताच्या कामातून शेतीतील राज्याची भूमिका कशी दिसते?
- 7रेशीम विणकर दशपुरात का गेले आणि त्यांनी काय बांधले?
- 8इ.स. ४७३ मध्ये श्रेणीने सूर्यमंदिर का दुरुस्त केले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उत्पन्नाचा सुमारे सहावा भाग.
- 2शेती पाण्यावर चालते आणि महसूल शेतीतून येतो.
- 3मुझिरिस आणि कावेरीपट्टिनम्.
- 4एकाच कला/व्यापारातील लोकांचे संघ.
- 5चांदीची ठसेबद्ध नाणी.
- 6मौर्य राज्याने पाणी व शेतीसाठी धरण बांधले.
- 7तेथील राज्यकर्त्यांच्या गुणांमुळे ते गेले; त्यांनी इ.स. ४३६–४३७ मध्ये सूर्यमंदिर बांधले.
- 8मंदिराचा भाग खराब झाला म्हणून श्रेणीने तो दुरुस्त केला आणि कथा कोरवली.