भारतीय लोकशाहीची मुळे आणि संविधान
तुमच्या वर्गात महत्त्वाचे निर्णय सर्वांचे ऐकून घेतले जातात. भारतात एकत्र चर्चा करून ठरवण्याची ही सवय खूप जुनी आहे.
लोकशाही (democracy) म्हणजे अशी शासनपद्धती ज्यात सत्ता नागरिकांकडे असते आणि ते मुक्त व निष्पक्ष निवडणुकांतून प्रतिनिधी निवडतात. ती स्वातंत्र्य, समता, न्याय, हक्क व कर्तव्ये यांवर उभी आहे.
मुख्य कल्पना १: जुनी मुळे — ऋग्वेदातील ऐक्यमत्य सूक्त समान विचार व समान सभेबद्दल सांगते. वैदिक सभा, समिती व विदथमुळे सामूहिक निर्णय होत आणि राजे मंत्री व अधिकाऱ्यांचा सल्ला घेत. गौतम बुद्धांनी स्थापलेल्या बौद्ध संघात चर्चा होई, नेता निवडला जाई व मतदानाने निर्णय होई. परकीय सत्तेने लोकांचा सहभाग मर्यादित केला, पण स्वातंत्र्यलढ्याने लोकशाही कल्पना पुन्हा जिवंत केल्या.
- सोपे: ऋग्वेदातील सूक्त उद्देशाच्या ऐक्यावर भर देते.
- मध्यम: संघ नेता निवडी व मतदान करी.
- परीक्षेसाठी: भारतातील लोकशाही अचानक आली नाही; ती दीर्घकाळात वाढली.
आकृतीत : अनेक प्रवाहांतून भारतीय लोकशाही घडली.
मुख्य कल्पना २: संविधान — संविधानसभा 1946 मध्ये स्थापन झाली आणि जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान तयार करायला तिला 2 वर्षे, 11 महिने, 18 दिवस लागले. डॉ. बी. आर. आंबेडकर मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. संविधान 26 नोव्हेंबर 1949 ला स्वीकारले व 26 जानेवारी 1950 ला लागू झाले. अनुच्छेद 368 दुरुस्तीला परवानगी देतो, म्हणून ते लवचिक राहते आणि स्वातंत्र्य, समता, न्याय, बंधुता जपते. भारताची लोकसंख्या 140 कोटींहून अधिक व मतदार 96.8 कोटींहून अधिक (2024).
- सोपे: संविधान 26 जानेवारी 1950 ला लागू झाले.
- मध्यम: अनुच्छेद 368 दुरुस्तीची तरतूद करतो.
- परीक्षेसाठी: संविधान मूलभूत हक्क देते व भेदभाव निषिद्ध करते.
मुळे: सभा, समिती, संघ. फांदी: संविधान.
लोकशाही फक्त 1947 नंतर सुरू झाली असे समजणे. तिची मुळे खूप जुनी आहेत.
तारखा. आठवणीची युक्ती: 1946 सभा सुरू, 49 स्वीकारले, 50 लागू (46-49-50).
फरक ओळखा
| घटना | तपशील |
|---|---|
| संविधानसभा स्थापन | 1946 |
| संविधान स्वीकारले | 26 नोव्हें. 1949 |
| संविधान लागू | 26 जाने. 1950 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकशाही म्हणजे काय?
- 2ऐक्यमत्य सूक्त कोणत्या वेदात आहे?
- 3बौद्ध संघ कोणी स्थापला?
- 4संविधानसभा कधी स्थापन झाली?
- 5मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण?
- 6अनुच्छेद 368 काय सांगतो?
- 7संविधानात लवचिकता का उपयुक्त?
- 8स्वातंत्र्यलढ्याने लोकशाहीला कशी मदत केली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सत्ता नागरिकांकडे असून ते प्रतिनिधी निवडतात अशी शासनपद्धती.
- 2ऋग्वेद.
- 3गौतम बुद्ध.
- 41946.
- 5डॉ. बी. आर. आंबेडकर.
- 6संविधान दुरुस्तीची तरतूद.
- 7मूळ मूल्ये राखून बदलत्या गरजांना प्रतिसाद देता येतो.
- 8लोकशाही कल्पना पुन्हा जिवंत व बळकट झाल्या.
लोकशाहीची तत्त्वे
शाळेत नियम सर्वांना सारखे लागू असतात आणि प्रत्येकाचे मत महत्त्वाचे असते तेव्हा शाळा नीट चालते. देशपातळीवर लोकशाही तशीच चालते.
लोकशाही काही अटळ तत्त्वांवर उभी आहे: लोकसार्वभौमत्व (popular sovereignty), कायद्याचे राज्य (rule of law), मूलभूत हक्क, सत्तेचे पृथक्करण, उत्तरदायित्व व पारदर्शकता आणि बहुपक्षीय पद्धत.
मुख्य कल्पना १: लोक, कायदा आणि हक्क — लोकसार्वभौमत्व म्हणजे राज्य आपला अधिकार लोकांकडून मिळवते. 18 व त्यावरील प्रत्येक नागरिक गुप्त मतदानाने मत देऊ शकतो (सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार – universal adult franchise). कायद्याच्या राज्यात कोणीही कायद्याच्या वर नाही आणि वाद न्यायालयात कायद्याने स्थापित प्रक्रियेनुसार (अनुच्छेद 21) मिटतात. सहा मूलभूत हक्क: समता (14–18), स्वातंत्र्य (19–22), शोषणविरोध (23–24), धर्मस्वातंत्र्य (25–28), सांस्कृतिक व शैक्षणिक (29–30), संवैधानिक उपाय (32). अनुच्छेद 32 व 226 अंतर्गत दाद मागता येते. अनुच्छेद 21A (2009) 6 ते 14 वयाच्या मुलांना शिक्षण देतो.
- सोपे: मतदानाचे वय 18 आहे.
- मध्यम: मूलभूत हक्क सहा आहेत.
- परीक्षेसाठी: कायद्यापुढे समानता व कायद्याचे समान संरक्षण वेगळ्या कल्पना आहेत.
आकृतीत : लोकशाही तत्त्वांचे पाच स्तंभ.
मुख्य कल्पना २: सत्ता, उत्तरदायित्व आणि न्याय्यता — विधिमंडळ कायदे करते, कार्यकारी राबवते, न्यायपालिका अर्थ लावते; यामुळे सत्ता एकवटत नाही आणि परस्पर नियंत्रण (checks and balances) राहते. न्यायालय कायदा असंवैधानिक ठरवू शकते आणि जनहित याचिका (PIL) न्यायप्राप्ती सुलभ करते. सरकार निवडणुका, चर्चा व नागरी समाजामुळे उत्तरदायी राहते आणि माहितीचा अधिकार (RTI) कायदा, 2005 माहिती मागू देतो. बहुपक्षीय पद्धतीत 50% पेक्षा जास्त जागा मिळवणारा पक्ष किंवा आघाडी सरकार बनवते आणि लोकप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 पक्षांचे नियम ठरवतो. अनुच्छेद 46 दुर्बल घटकांचे, विशेषतः अनुसूचित जाती-जमातींचे संरक्षण सांगतो.
- सोपे: कायद्यांचा अर्थ न्यायपालिका लावते.
- मध्यम: RTI पारदर्शकता वाढवतो.
- परीक्षेसाठी: न्यायिक पुनर्विलोकन दुरुस्त्यांना संविधानाच्या भावनेत ठेवते.
सत्ता लोकांकडे; कायदा सर्वांवर; न्यायालये हक्कांचे रक्षक.
एकच अंग तिन्ही कामे करू शकते असे समजणे. सत्ता मुद्दाम विभागलेली आहे.
तीन अंगे. आठवणीची युक्ती: वि-का-न्या = विधिमंडळ बनवते, कार्यकारी करवते, न्यायपालिका निवाडा करते.
फरक ओळखा
| अंग | काम |
|---|---|
| विधिमंडळ | कायदे करते |
| कार्यकारी | अंमलबजावणी |
| न्यायपालिका | अर्थ लावते |
| माध्यमे / नागरी समाज | लक्ष ठेवतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकसार्वभौमत्व म्हणजे काय?
- 2नागरिक कोणत्या वयापासून मतदान करू शकतो?
- 3मूलभूत हक्क किती?
- 4संवैधानिक उपायांचा हक्क कोणत्या अनुच्छेदात?
- 5PIL म्हणजे काय?
- 6RTI कायदा कोणत्या वर्षी झाला?
- 7तीन अंगांत सत्ता का विभागली आहे?
- 8कायद्याचे राज्य का महत्त्वाचे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राज्याचा अधिकार लोकांकडून येतो.
- 218.
- 3सहा.
- 4अनुच्छेद 32.
- 5सार्वजनिक हितासाठी न्यायालयात केलेली कारवाई.
- 62005.
- 7सत्ता एकवटू नये व परस्पर नियंत्रण राहावे म्हणून.
- 8सर्वांना समान वागवते व सत्तेचा गैरवापर थांबवते.
लोकशाहीचे प्रकार आणि जगातील मॉडेल
चार शाळा-परिषदांची कल्पना करा: एकीत सर्व विद्यार्थी जमतात, एकीत वर्ग-प्रतिनिधी, एकीत थेट निवडलेला अध्यक्ष आणि एकीत नकली निवडणूक. यातून वेगवेगळे मॉडेल दिसतात.
लोकशाहीचे एकच मॉडेल नाही. मुख्य प्रकार प्रत्यक्ष (direct) आणि प्रातिनिधिक (representative); प्रातिनिधिक संसदीय (parliamentary) किंवा अध्यक्षीय (presidential) असू शकते.
मुख्य कल्पना १: लोकशाहीचे प्रकार — प्रत्यक्ष लोकशाहीत नागरिक बहुतेक निर्णयांत थेट भाग घेतात (स्वित्झर्लंड); मोठ्या देशांत हे कठीण. प्रातिनिधिक लोकशाहीत लोक प्रतिनिधी निवडतात, जे राज्य चालवतात (भारत). संसदीय पद्धतीत कार्यकारी विधिमंडळाचा भाग असून त्याला जबाबदार; लोक विधिमंडळ निवडतात, कार्यकारी थेट नाही (भारत, कॅनडा). अध्यक्षीय पद्धतीत अध्यक्ष लोक निवडतात व कार्यकारी विधिमंडळापासून स्वतंत्र (अमेरिका).
- सोपे: स्वित्झर्लंड प्रत्यक्ष लोकशाहीचे उदाहरण.
- मध्यम: भारत संसदीय लोकशाही आहे.
- परीक्षेसाठी: अध्यक्षीय पद्धतीत कार्यकारी विधिमंडळापासून स्वतंत्र असते.
आकृतीत : दोन मोठे प्रकार, प्रातिनिधिकचे दोन उपप्रकार.
मुख्य कल्पना २: जगातील मॉडेल — भारत: राष्ट्रपती (राष्ट्रप्रमुख), पंतप्रधान (सरकारप्रमुख); बहुपक्षीय, लिखित संविधान, संघराज्य (federalism). कॅनडा: गव्हर्नर-जनरल (पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने सम्राट नेमतो) व पंतप्रधान. यूके: संवैधानिक राजेशाही, अलिखित संविधान. अमेरिका: राष्ट्राध्यक्ष सरकारप्रमुख; कार्यकारी सत्ता त्याच्याकडे. स्वित्झर्लंड: फेडरल कौन्सिल. संघराज्यात सत्ता केंद्र व राज्यांत वाटलेली असते; भारतात अवशिष्ट अधिकार केंद्राकडे. सार्वभौमत्व (sovereignty; लॅटिन superanus) म्हणजे सर्वोच्च अधिकार. माध्यमे चौथा स्तंभ आणि नागरी समाज (civil society) म्हणजे स्वयंसेवी गट व NGO.
- सोपे: यूकेचे संविधान अलिखित आहे.
- मध्यम: संघराज्यात केंद्र व राज्ये सत्ता वाटून घेतात.
- परीक्षेसाठी: फक्त निवडणुकीने लोकशाही होत नाही; पर्याय, सत्तावाटप व विरोध महत्त्वाचे.
तत्त्वे समान; मॉडेल वेगळी.
सर्व लोकशाह्या सारख्याच चालतात असे समजणे. कोण राज्य करतो व कसे, यात फरक असतो.
पद्धती. आठवणीची युक्ती: भारत व कॅनडा = संसद; अमेरिका = अध्यक्ष; स्वित्झर्लंड = प्रत्यक्ष (भा-क-सं, अ-अ, स्वि-प्र).
फरक ओळखा
| देश | पद्धत |
|---|---|
| भारत | संसदीय, संघराज्य |
| कॅनडा | संसदीय, संघराज्य |
| यूके | संसदीय, संवैधानिक राजेशाही |
| अमेरिका | अध्यक्षीय |
| स्वित्झर्लंड | प्रत्यक्ष |
सरावासाठी प्रश्न
- 1एका प्रत्यक्ष लोकशाहीचे नाव सांगा.
- 2प्रातिनिधिक लोकशाही म्हणजे काय?
- 3प्रकरणात संसदीय लोकशाहीची उदाहरणे कोणती?
- 4अध्यक्षीय लोकशाहीचे उदाहरण कोणते?
- 5भारतात राष्ट्रप्रमुख कोण?
- 6संघराज्यवाद म्हणजे काय?
- 7मोठ्या देशांत प्रत्यक्ष लोकशाही कठीण का?
- 8नियंत्रित निवडणूक व कमकुवत विरोध असलेला संघ D खरा लोकशाही का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्वित्झर्लंड.
- 2लोक प्रतिनिधी निवडतात व ते राज्य चालवतात.
- 3भारत व कॅनडा.
- 4अमेरिका.
- 5राष्ट्रपती.
- 6सत्ता केंद्र व राज्य सरकारांत वाटलेली असणे.
- 7सर्व बाबींवर थेट निर्णय घ्यायला खूप लोक.
- 8उमेदवार मर्यादित, सत्ता एकाकडे आणि विरोध दाबला जातो.
भारताची जिवंत लोकशाही आणि तळागाळातील सहभाग
तुमची ग्रामपंचायत किंवा महापालिका प्रभाग पाणी, रस्ते, स्वच्छता ठरवतो. ही लोकशाही घराजवळची आहे.
भारताची लोकशाही 'जिवंत' म्हटली जाते कारण तिचा आवाका मोठा आणि केंद्र, राज्य, स्थानिक अशा सर्व स्तरांवर लोकांचा सक्रिय सहभाग आहे.
मुख्य कल्पना १: आवाका आणि स्थानिक स्वराज्य — 96.8 कोटींहून अधिक नोंदणीकृत मतदार (2024); एक खासदार सुमारे 25 लाख लोकांचे प्रतिनिधित्व करतो (2019); 22 अनुसूचित भाषांत निवडणुका; दहा लाखांहून अधिक मतदान केंद्रे; 2,800 हून अधिक पक्ष; वाचता न येणाऱ्यांसाठी चिन्हे. तीन स्तर: केंद्र, राज्य, स्थानिक (पंचायती राज व नगरपालिका). ईशान्येतील स्वायत्त जिल्हा परिषदा (ADC) आदिवासी रूढी जपतात आणि PESA कायदा, 1996 अनुसूचित क्षेत्रात ग्रामसभेला (Gram Sabha) मुख्य निर्णय-संस्था करतो.
- सोपे: भारतात दहा लाखांहून अधिक मतदान केंद्रे आहेत.
- मध्यम: PESA ग्रामसभेला बळ देतो.
- परीक्षेसाठी: खासदाराचा मतदारसंघ प्रचंड असतो, म्हणून स्थानिक संस्था महत्त्वाच्या.
आकृतीत : लोकशाही गावापर्यंत पोहोचते.
मुख्य कल्पना २: उदाहरणे आणि महिलांचा सहभाग — जेठीपुरा ग्रामपंचायतीला (गुजरात) प्रभावी ग्रामसभा, नोंदी आणि विशेष महिला सभांसाठी 2019 मध्ये नानाजी देशमुख राष्ट्रीय गौरव ग्रामसभा पुरस्कार मिळाला. साउथ मनुबनकुल (त्रिपुरा) ही मान्यताप्राप्त महिला-स्नेही पंचायत आहे. गणपूर्ती (quorum) म्हणजे कामकाज वैध होण्यासाठी किमान उपस्थिती. भारतात महिलांना मताधिकार 1950 पासून मिळाला; ब्रिटनमध्ये पूर्ण हक्क 1928 मध्ये व अमेरिकेत 1920 मध्ये. अनुच्छेद 243(d) व 243(t) पंचायती व नगरपालिकांत किमान एक-तृतीयांश जागा महिलांसाठी राखतात; 21 राज्ये व 2 केंद्रशासित प्रदेश पंचायतींत 50% देतात. RTI कायदा 2005 चर्चा, तज्ज्ञ आढावा व सल्लामसलतीतून आला.
- सोपे: महिलांना किमान एक-तृतीयांश आरक्षण आहे.
- मध्यम: गणपूर्तीमुळे सभा वैध ठरते.
- परीक्षेसाठी: केवळ मताधिकाराने समान सहभाग मिळत नाही.
वरती मोठा आवाका, तळागाळात खरी ताकद.
लोकशाही म्हणजे फक्त मतदान असे समजणे. निवडणुकांमधल्या काळातही सहभाग हवा.
आरक्षण. आठवणीची युक्ती: 243(d) = Panchayat (प), 243(t) = Town नगर (न).
फरक ओळखा
| तथ्य | संख्या |
|---|---|
| नोंदणीकृत मतदार (2024) | 96.8 कोटींहून अधिक |
| मतदान केंद्रे | दहा लाखांहून अधिक |
| नोंदणीकृत पक्ष | 2,800 हून अधिक |
| महिला जागा (किमान) | एक-तृतीयांश |
सरावासाठी प्रश्न
- 12024 मध्ये भारतात किती नोंदणीकृत मतदार होते?
- 2निवडणूक चिन्हे का वापरतात?
- 3सरकारचे तीन स्तर सांगा.
- 4PESA काय करतो?
- 5गणपूर्ती म्हणजे काय?
- 6त्रिपुरातील कोणती पंचायत महिला-स्नेही आहे?
- 7पंचायतींत महिलांसाठी जागा कोणता अनुच्छेद राखतो?
- 8स्थानिक स्वराज्य लोकशाही कशी सुधारते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 196.8 कोटींहून अधिक.
- 2वाचता न येणाऱ्यांनाही स्वतंत्र मतदान करता यावे म्हणून.
- 3केंद्र, राज्य, स्थानिक.
- 4अनुसूचित क्षेत्रात ग्रामसभेला मुख्य संस्था बनवतो.
- 5वैध कामकाजासाठी किमान उपस्थित सदस्य.
- 6साउथ मनुबनकुल.
- 7अनुच्छेद 243(d).
- 8लोकशाही प्रतिसादी, सर्वसमावेशक व लोकांच्या जवळ बनते.
आव्हाने, आणीबाणी आणि सक्रिय नागरिकत्व
सर्वांनी नियम पाळले आणि बरोबर माहिती दिली तर वर्ग शांत राहतो. लोकशाहीलाही तशीच काळजी हवी.
लोकशाहीला संस्था व नागरिक यांची सतत काळजी हवी. नागरी जबाबदारी (civic responsibility) म्हणजे इतरांचे हक्क, कायदे व नियम पाळणे, सोशल मीडियाचा जबाबदार वापर आणि विविधतेचा आदर.
मुख्य कल्पना १: आव्हाने — निरक्षरता, चुकीची माहिती (misinformation) व विषमता ही मोठी आव्हाने आहेत. सोशल मीडियावरील खोट्या बातम्या मत घडवू शकतात, गोंधळ करू शकतात आणि कधी संघर्ष घडवतात. गरिबी, प्रादेशिकता, लैंगिक विषमता व भेदभाव समान सहभाग अडवतात आणि कायद्यांच्या अंमलबजावणीतील उणिवा विश्वास कमी करतात. सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान किंवा सार्वजनिक प्रश्नांकडे दुर्लक्षही लोकशाही कमकुवत करते.
- सोपे: खोट्या बातम्या सोशल मीडियावर झपाट्याने पसरतात.
- मध्यम: निरक्षरता व विषमता ही आव्हाने आहेत.
- परीक्षेसाठी: कमकुवत अंमलबजावणीने संस्थांवरील विश्वास कमी होतो.
आकृतीत : सुजाण नागरिक लोकशाही बळकट करतात.
मुख्य कल्पना २: आणीबाणी आणि नागरिक — 1970 च्या सुरुवातीला बेरोजगारी, महागाई व गैरकारभाराच्या आरोपांमुळे निषेध झाले. जून 1975 मध्ये अंतर्गत अशांततेच्या कारणावरून राष्ट्रीय आणीबाणी (emergency) लादली; बहुतेक मूलभूत हक्क स्थगित झाले, वृत्तपत्रांवर सेन्सॉरशिप आली आणि अनेक नेते अटक झाले. जयप्रकाश नारायण (लोकनायक) यांनी विशेषतः बिहार व गुजरातमध्ये विद्यार्थी व नागरिकांना संघटित केले. 1977 मध्ये आणीबाणी उठली व निवडणुका झाल्या; सत्ताधारी सरकारचा पराभव झाला, यातून लोकशाहीची लवचिकता दिसली. अनुच्छेद 352, 356, 360 अनुक्रमे राष्ट्रीय आणीबाणी, राष्ट्रपती राजवट, आर्थिक आणीबाणी यांसाठी. तरुण NSS, NCC, भारत स्काउट्स-गाईड्स, माध्यम-साक्षरता व नेतृत्वातून सहभागी होऊ शकतात.
- सोपे: आणीबाणी 1975 ते 1977 होती.
- मध्यम: वृत्तपत्रांवर सेन्सॉरशिप व अटका झाल्या.
- परीक्षेसाठी: 1977 च्या निवडणुकीने लोकशाहीची ताकद दाखवली.
सुजाण, जबाबदार नागरिक लोकशाही जिवंत ठेवतात.
लोकशाहीला फक्त चांगले कायदे पुरतात असे समजणे. सक्रिय नागरिकही हवेत.
तीन कर्तव्ये. आठवणीची युक्ती: मा-स-नि = माहिती घ्या, सहभागी व्हा, नियम पाळा.
फरक ओळखा
| आव्हान | परिणाम |
|---|---|
| चुकीची माहिती | गोंधळ, संघर्ष |
| निरक्षरता | कमी सहभाग |
| विषमता | असमान आवाज |
| कमकुवत अंमलबजावणी | कमी विश्वास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आणीबाणी कधी लादली व कधी उठली?
- 2'लोकनायक' कोण?
- 3आणीबाणीत वृत्तपत्रांचे काय झाले?
- 41977 च्या निवडणुकांनी काय दाखवले?
- 5भारतीय लोकशाहीची दोन आव्हाने सांगा.
- 6खोट्या बातम्या चिंतेचा विषय का?
- 7तरुण लोकशाहीत कसे सहभागी होऊ शकतात (दोन मार्ग)?
- 8सुजाण असणे ही जबाबदारी का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जून 1975 मध्ये लादली; 1977 मध्ये उठली.
- 2जयप्रकाश नारायण.
- 3त्यांवर सेन्सॉरशिप आली.
- 4भारतीय लोकशाहीची ताकद व लवचिकता.
- 5निरक्षरता व चुकीची माहिती (किंवा विषमता).
- 6त्या मत दिशाभूल करून संघर्ष घडवू शकतात.
- 7NSS व NCC (किंवा माध्यम-साक्षरता, नेतृत्व).
- 8विचारी मत बनते व समाजात सकारात्मक योगदान देता येते.
आव्हाने, आणीबाणी आणि सक्रिय नागरिकत्व
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा