निवडणुका का महत्त्वाच्या?
तुमचा वर्ग मॉनिटर निवडतो, आणि तो नव्या मतदानाशिवाय कायम राहू शकत नाही. देशही असाच चालतो.
निवडणूक (election) म्हणजे नागरिक मतदान करून आपले प्रतिनिधी निवडतात ती प्रक्रिया. थेट निवडणुकीत (direct election) नागरिक प्रतिनिधींना स्वतः मत देतात; अप्रत्यक्ष निवडणुकीत (indirect election) ते प्रतिनिधी निवडतात आणि ते पुढे नेते निवडतात.
मुख्य कल्पना १: थेट आणि अप्रत्यक्ष निवडणुका — लोकसभा, विधानसभा आणि स्थानिक संस्थांचे (पंचायत, महानगरपालिका) सदस्य दर पाच वर्षांनी थेट निवडले जातात. राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती आणि राज्यसभा सदस्य अप्रत्यक्ष निवडले जातात. नियमित, ठराविक कालावधीच्या निवडणुका लोकशाहीचा गाभा आहेत: प्रतिनिधी किंवा सरकार नव्या जनादेशाशिवाय कार्यकाळ ओलांडू शकत नाही, आणि निवडीसाठी एकापेक्षा जास्त पक्ष हवेत.
- सोपे: लोकसभा सदस्य थेट निवडले जातात.
- मध्यम: राष्ट्रपती अप्रत्यक्ष निवडले जातात.
- परीक्षेसाठी: नव्या जनादेशाशिवाय सरकार कार्यकाळ ओलांडू शकत नाही.
आकृतीत : निवडणुकांची चार कारणे.
मुख्य कल्पना २: निवडणुका आपल्याला काय देतात — निवडलेले प्रतिनिधी लोकांना जबाबदार असतात आणि मत हे त्यांना जबाबदार धरण्याचे मुख्य साधन आहे. निवडणुका सरकारला वैधता (legitimacy) देतात, लोकांना प्रतिनिधित्व देतात आणि प्रत्येक मतदाराला समान आवाज देतात. मतदान हा हक्क आणि जबाबदारी दोन्ही आहे. सेफॉलॉजी (psephology) म्हणजे निवडणुकांचा शास्त्रीय अभ्यास; शब्द ग्रीक psēphos (गोटी) वरून, कारण प्राचीन ग्रीसमध्ये मतदानासाठी गोट्या वापरत.
- सोपे: सेफॉलॉजी निवडणुकांचा अभ्यास करते.
- मध्यम: मतदान हक्क व कर्तव्य दोन्ही आहे.
- परीक्षेसाठी: नियमित निवडणुकांशिवाय उत्तरदायित्व व लोकसार्वभौमत्व कमकुवत होते.
थेट : तुम्ही व्यक्ती निवडता. अप्रत्यक्ष : निवडणाऱ्यांना निवडता.
राष्ट्रपती नागरिक थेट निवडतात असे समजणे. ती अप्रत्यक्ष निवडणूक आहे.
थेट की अप्रत्यक्ष? आठवणीची युक्ती: लोकसभा, विधानसभा, स्थानिक = थेट ('लोवि-स्था'); राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, राज्यसभा = अप्रत्यक्ष ('रा-उ-रा').
फरक ओळखा
| प्रकार | कोण निवडले जाते |
|---|---|
| थेट | लोकसभा, विधानसभा, स्थानिक संस्था |
| अप्रत्यक्ष | राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, राज्यसभा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1थेट निवडणूक म्हणजे काय?
- 2थेट निवडल्या जाणाऱ्या दोन संस्था सांगा.
- 3कोणती पदे अप्रत्यक्ष निवडणुकीने भरतात?
- 4सेफॉलॉजी म्हणजे काय?
- 5नियमित निवडणुका का आवश्यक आहेत?
- 6फक्त एकच पक्ष असलेली निवडणूक खरी निवड का नाही?
- 7निवडणुका सरकारला वैधता कशी देतात?
- 8मतदान हक्क आणि कर्तव्य दोन्ही कसे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नागरिक प्रतिनिधींना थेट मत देतात ती.
- 2लोकसभा व विधानसभा (तसेच स्थानिक संस्था).
- 3राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती व राज्यसभा सदस्य.
- 4निवडणुकांचा शास्त्रीय अभ्यास.
- 5त्या प्रतिनिधींना जबाबदार ठेवतात व सरकारला नवा जनादेश घ्यायला लावतात.
- 6मतदारांकडे निवडायला खरे पर्याय नसतात.
- 7सरकार लोकांच्या संमतीने राज्य करते हे दिसते.
- 8ती नागरिकाची शक्ती आहे आणि सहभागी होण्याची जबाबदारीही.
मते जागांत कशी बदलतात: निवडणूक पद्धती
खेळात तीन मित्रांना बक्षीस द्यायचे: जास्त गुण मिळवणाऱ्याला द्यायचे, की गुणांच्या प्रमाणात वाटायचे? निवडणुकांनाही असा नियम लागतो.
निवडणूक पद्धत (electoral system) म्हणजे मतांचे विधिमंडळातील जागांत रूपांतर करण्याची पद्धत. संविधानकर्त्यांनी बहुत्व पद्धत निवडली, जिला फर्स्ट-पास्ट-द-पोस्ट (FPTP) म्हणतात.
मुख्य कल्पना १: तीन सामान्य पद्धती — FPTP मध्ये प्रत्येक मतदार मतदारसंघात (constituency) एका उमेदवाराला मत देतो आणि सर्वाधिक मते मिळवणारा जिंकतो, ५०% पेक्षा कमी असली तरी. बहुसंख्य पद्धतीत उमेदवाराला ५०% पेक्षा जास्त मते लागतात; कोणाला न मिळाल्यास पहिले दोन दुसऱ्या फेरीत लढतात. समानुपाती प्रतिनिधित्वात (proportional representation, PR) मतदार पक्षाला मत देतात आणि जागा प्रत्येक पक्षाच्या मतांच्या प्रमाणात वाटल्या जातात. पुस्तकाच्या उदाहरणात १०० जागांपैकी ३५% मते मिळवणाऱ्या पक्षाला ३५ जागा मिळतात.
- सोपे: FPTP म्हणजे सर्वाधिक मते जिंकतात.
- मध्यम: बहुसंख्य पद्धतीत ५०% पेक्षा जास्त लागतात.
- परीक्षेसाठी: PR मध्ये ४०%, ३५%, १५%, १०% मतांना १०० पैकी ४०, ३५, १५, १० जागा.
आकृतीत : मतांचे जागांत रूपांतर करण्याचे मार्ग.
मुख्य कल्पना २: कुठे कोणती — लोकसभा व विधानसभा FPTP वापरतात. राज्यसभा, राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती निवडणुकांत प्रकरणानुसार समानुपाती प्रतिनिधित्व आहे. सहा राज्यांत (आंध्र प्रदेश, बिहार, कर्नाटक, महाराष्ट्र, तेलंगणा, उत्तर प्रदेश) द्विगृही (bicameral) विधिमंडळ आहे: विधानसभा (कनिष्ठ सभागृह) आणि विधान परिषद (Vidhan Parishad; वरिष्ठ सभागृह). परिषदेचे सदस्य आमदार, स्थानिक संस्था, पदवीधर व शिक्षक निवडतात आणि राज्यपाल कला, विज्ञान, समाजसेवा, साहित्य, सहकार क्षेत्रांतून काहींना नामनिर्देशित करतात. परिषद एकल संक्रमणीय मत (single transferable vote, STV) वापरते: मतदार उमेदवारांना पसंतीक्रम देतात, कोटा = (एकूण वैध मते ÷ (जागा + 1)) + 1, आणि सर्वात कमी मते मिळवणाऱ्याची मते पुढच्या पसंतीकडे जातात.
- सोपे: महाराष्ट्रात विधान परिषद आहे.
- मध्यम: STV मध्ये सर्वात कमी उमेदवाराची मते हस्तांतरित होतात.
- परीक्षेसाठी: कोटा = (वैध मते ÷ (जागा + 1)) + 1.
FPTP : सर्वाधिक मते. बहुसंख्य : ५०% पेक्षा जास्त. PR : वाट्याप्रमाणे जागा.
FPTP चा विजेता नेहमी निम्म्यापेक्षा जास्त मते मिळवतो असे समजणे. तो ५०% पेक्षा कमी असू शकतो.
पद्धती. आठवणीची युक्ती: FPTP = 'पहिला पोहोचला, कमी चालते'; PR = 'पक्षाला वाटा'.
फरक ओळखा
| पद्धत | कशी चालते |
|---|---|
| FPTP | मतदारसंघात सर्वाधिक मते जिंकतात |
| बहुसंख्य | ५०% पेक्षा जास्त किंवा दुसरी फेरी |
| PR | मतांच्या प्रमाणात जागा |
| STV | पसंतीक्रम व हस्तांतरण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1निवडणूक पद्धत म्हणजे काय?
- 2FPTP चा अर्थ काय?
- 3कोणत्या संस्था FPTP वापरतात?
- 4बहुसंख्य पद्धत कशी चालते?
- 5PR मध्ये मतदार काय निवडतात?
- 6कोणत्या राज्यांत विधान परिषद आहे?
- 7STV मध्ये कोटा कसा काढतात?
- 8FPTP चा विजेता ५०% पेक्षा कमी मतांवर का जिंकू शकतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मतांचे जागांत रूपांतर करण्याची पद्धत.
- 2फर्स्ट-पास्ट-द-पोस्ट.
- 3लोकसभा व विधानसभा.
- 4उमेदवाराला ५०% पेक्षा जास्त लागतात; नाहीतर पहिले दोन दुसऱ्या फेरीत लढतात.
- 5पक्ष.
- 6आंध्र प्रदेश, बिहार, कर्नाटक, महाराष्ट्र, तेलंगणा व उत्तर प्रदेश.
- 7(एकूण वैध मते ÷ (जागा + 1)) + 1.
- 8मते अनेकांत विभागली तरी सर्वाधिक मते मिळवणारा जिंकतो.
कायदे आणि न्याय्य सीमा
एका वर्गात १५ विद्यार्थी आणि दुसऱ्यात ५० असले, पण दोघे एकेक प्रतिनिधी पाठवत असतील, तर मोठा वर्ग कमी न्याय्यपणे प्रतिनिधित्व पावतो. मतदारसंघांनाही हीच अडचण येते.
निवडणुकांवर लोकप्रतिनिधित्व कायदे १९५० व १९५१ आणि राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती निवडणूक कायदा १९५२ चालतात. परिसीमन (delimitation) म्हणजे जागांची संख्या व प्रादेशिक सीमा ठरवणे, जेणेकरून प्रत्येक मतदारसंघात साधारण सारखी लोकसंख्या असेल.
मुख्य कल्पना १: कायदे — लोकप्रतिनिधित्व कायदा १९५० जागावाटप, परिसीमन, मतदार याद्या (electoral roll) तयार करणे आणि १८ वर्षांवरील प्रत्येक नागरिकाला भेदभावाशिवाय मताधिकार यांबद्दल आहे. १९५१ चा कायदा उमेदवारी, प्रचार, मतदान प्रक्रिया आणि निवडणुकीनंतरचे वाद सांभाळतो आणि निवडणूक-गुन्हे व भ्रष्ट आचरण सांगतो: मतदारांना भेटवस्तू/आश्वासने, धर्म-जात-वंश-समाज-भाषेवर आधारित आवाहने, आणि पोलीस, न्यायाधीश, सैन्य अशा सरकारी कर्मचाऱ्यांची मदत घेणे. १९५२ चा कायदा राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकांसाठी आहे.
- सोपे: मतदानाचे वय १८ आहे.
- मध्यम: RPA १९५० याद्या व जागांबद्दल.
- परीक्षेसाठी: RPA १९५१ निवडणूक संचालन व वाद सांभाळतो.
आकृतीत : कायदे प्रत्येक पायरी सांभाळतात.
मुख्य कल्पना २: परिसीमन आयोग — लोकसंख्या बदलते तसे मतदारसंघांच्या सीमा बदलतात. परिसीमनाशिवाय एका खासदाराकडे पाच लाख आणि दुसऱ्याकडे पंचवीस लाख लोक असतील, आणि समान प्रतिनिधित्व बिघडेल. परिसीमनाचा उद्देश जागा-लोकसंख्या गुणोत्तर शक्य तितके समान ठेवणे. कलम ८२ परिसीमन आयोग आवश्यक करते आणि भारतात चार आयोग झाले: १९५२, १९६३, १९७३ व २००२.
- सोपे: परिसीमन सीमा ठरवते.
- मध्यम: कलम ८२ आयोग आवश्यक करते.
- परीक्षेसाठी: लोकसंख्या बदलल्याने नवे परिसीमन लागते.
कायदे निवडणुका प्रामाणिक ठेवतात; परिसीमन मतांना समान ठेवते.
मतदारसंघांच्या सीमा कायमच्या निश्चित असतात असे समजणे. त्या पुन्हा आखल्या जातात.
कायदे. आठवणीची युक्ती: १९५० = याद्या व जागा ('यादी-५०'); १९५१ = निवडणूक चालवणे ('चालवा-५१').
फरक ओळखा
| कायदा | मुख्य विषय |
|---|---|
| RPA १९५० | जागा, परिसीमन, याद्या |
| RPA १९५१ | उमेदवारी, प्रचार, मतदान, वाद |
| १९५२ चा कायदा | राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकप्रतिनिधित्व कायदा १९५० कशाबद्दल आहे?
- 2१९५१ चा कायदा कशाबद्दल आहे?
- 3भ्रष्ट आचरणाची दोन उदाहरणे द्या.
- 4परिसीमन म्हणजे काय?
- 5परिसीमन आयोग कोणते कलम आवश्यक करते?
- 6चार आयोग कधी झाले?
- 7सीमा पुन्हा का आखाव्या लागतात?
- 8एका खासदाराकडे पाच लाख व दुसऱ्याकडे पंचवीस लाख लोक असणे अन्याय्य का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जागा, परिसीमन, मतदार याद्या आणि १८ व्या वर्षी मताधिकार.
- 2उमेदवारी, प्रचार, मतदान प्रक्रिया, गुन्हे व वाद.
- 3मतदारांना भेटवस्तू/आश्वासने; जात-धर्मावर आवाहन.
- 4जागा व प्रादेशिक सीमा ठरवणे.
- 5कलम ८२.
- 6१९५२, १९६३, १९७३ व २००२.
- 7कारण लोकसंख्या बदलते.
- 8मोठ्या मतदारसंघातील मताचे वजन कमी होते, समान प्रतिनिधित्व बिघडते.
भारताचा निवडणूक आयोग
खेळात पंच तटस्थ असावा लागतो. निवडणुकांत ही भूमिका निवडणूक आयोग बजावतो.
भारताचा निवडणूक आयोग (ECI) ही स्वायत्त, कायमस्वरूपी घटनात्मक संस्था असून २५ जानेवारी १९५० ला स्थापन झाली. कलम ३२४ ते ३२९ तिच्यासाठी आहेत. ती लोकसभा, राज्यसभा, विधानसभा, विधान परिषद, राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती निवडणुका घेते.
मुख्य कल्पना १: ECI काय करते — प्रत्येक राज्यात मुख्य निवडणूक अधिकारी, जिल्हा निवडणूक अधिकारी व निर्णय अधिकारी यांच्यामार्फत ती निवडणूक कामाचे पर्यवेक्षण करते. ती प्रत्येक मतदारसंघासाठी, मतदान केंद्रानुसार मतदार यादी (electoral roll) बनवते आणि विशेष सघन पुनरीक्षण (SIR) करून पात्र, विशेषतः तरुण, मतदार जोडते आणि मृत्यू, निवासबदल, दुहेरी नोंद, शोध न लागणे अशा कारणांनी नावे वगळते. हवामान, शेती, परीक्षा, सण पाहून वेळापत्रक ठरवते, पक्ष नोंदवते, राष्ट्रीय व राज्य पक्षांना चिन्हे देते आणि पक्षमान्यता व चिन्हांच्या वादांत अर्ध-न्यायिक भूमिका बजावते. २५ जानेवारी हा राष्ट्रीय मतदार दिन.
- सोपे: ECI २५ जानेवारी १९५० ला स्थापन झाली.
- मध्यम: SIR मतदार यादी दुरुस्त करते.
- परीक्षेसाठी: ECI पक्षमान्यता व चिन्ह वाद सोडवते.
आकृतीत : ECI ची पाच मुख्य कामे.
मुख्य कल्पना २: मुक्त, निष्पक्ष, समावेशक — निष्पक्ष निवडणुकीला अचूक मोजणी, अनुचित प्रभावाचा अभाव आणि सर्वांसाठी प्रवेश हवा. २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत प्रथमच ८५ वर्षांवरील ज्येष्ठ आणि ४०% निकष असलेल्या दिव्यांगांसाठी देशभर घरून मतदान दिले गेले. साधने: ETPBS (सेवा-मतदारांसाठी विद्युत-प्रसारित टपाली मतपत्रिका), सक्षम अॅप (दिव्यांगांसाठी), व्होटर हेल्पलाइन अॅप, cVIGIL (आचारसंहिता भंगाची काही मिनिटांत तक्रार), सुविधा, सुगम, ERONET. ब्रेल EVM देखील आहेत. भारतात ९६.८ कोटींपेक्षा जास्त पात्र मतदार आहेत.
- सोपे: cVIGIL तक्रारीसाठी मदत करते.
- मध्यम: ETPBS सेवा-मतदारांसाठी आहे.
- परीक्षेसाठी: लोकशाहीला फक्त निवडणुका नव्हे, तर समावेशक, निष्पक्ष, विश्वासार्ह निवडणुका हव्यात.
यादी, वेळापत्रक, चिन्हे व निष्पक्षता: ECI संपूर्ण प्रक्रिया चालवते.
ECI फक्त मते मोजते असे समजणे. ती याद्या बनवते, पक्ष नोंदवते, समावेशन पाहते.
अॅप्स. आठवणीची युक्ती: सक्षम = विशेष गरजा; cVIGIL = तक्रार; व्होटर हेल्पलाइन = नोंदणी.
फरक ओळखा
| साधन | उद्देश |
|---|---|
| ETPBS | सेवा-मतदारांसाठी टपाली मतपत्रिका |
| सक्षम अॅप | दिव्यांगांना मदत |
| cVIGIL | आचारसंहिता भंगाची तक्रार |
| व्होटर हेल्पलाइन | नोंदणी व माहिती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ECI केव्हा स्थापन झाली?
- 2ECI साठी कोणती कलमे आहेत?
- 3मतदार यादी म्हणजे काय?
- 4SIR काय करते?
- 5यादीतून नाव वगळण्याची दोन कारणे सांगा.
- 6वेळापत्रक ठरवताना ECI कोणते घटक पाहते?
- 7२०२४ मध्ये घरून मतदान कोणाला?
- 8निष्पक्ष निवडणूक म्हणजे फक्त निवडणूक घेणे नव्हे, असे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1२५ जानेवारी १९५०.
- 2कलम ३२४ ते ३२९.
- 3मतदारसंघातील पात्र मतदारांची यादी.
- 4यादी अद्ययावत, पडताळणी व दुरुस्त करते.
- 5मृत्यू, निवासबदल, दुहेरी नोंद किंवा शोध न लागणे.
- 6हवामान, शेती हंगाम, परीक्षा व सण.
- 7८५ वर्षांवरील ज्येष्ठ आणि ४०% निकषाचे दिव्यांग.
- 8ती समावेशक, निष्पक्ष आणि विश्वासार्हही हवी.
भारताचा निवडणूक आयोग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाराजकीय पक्ष आणि निष्पक्ष निवडणुकांपुढील आव्हाने
शाळेच्या निवडणुकीत उमेदवार गट बनवतात आणि आश्वासने देतात. राष्ट्रीय निवडणुकांत हे राजकीय पक्ष खूप मोठ्या प्रमाणावर करतात.
राजकीय पक्ष म्हणजे समान कल्पना व धोरणांसह निवडणूक लढवणारा गट. भारतात बहुपक्षीय पद्धत आहे, जी भाषा, संस्कृती, धर्म व प्रदेशांची विविधता दाखवते.
मुख्य कल्पना १: पक्ष काय करतात — पक्ष जनमत संघटित करतात, मुद्द्यांवर प्रचार करतात, मतदारांना अर्थपूर्ण पर्याय देतात आणि जाहीरनामे (manifesto) व सभांतून मतदारांना माहितीपूर्ण निर्णय घ्यायला मदत करतात. ५०% पेक्षा जास्त जागा मिळवणारा पक्ष/आघाडी सरकार बनवते; सर्वात मोठा विरोधी गट विरोधी पक्ष होतो. ते लोकप्रतिनिधित्व कायदा १९५१ च्या चौकटीत चालतात. १९६७ पासून आघाड्या सुरू झाल्या आणि १९७७ मध्ये आणीबाणीनंतर (१९७५–७७) जनता पक्षाने राष्ट्रीय स्तरावरचे पहिले आघाडी सरकार बनवले. १९९० च्या अखेरपासून NDA व UPA या प्रमुख आघाड्या आहेत.
- सोपे: भारतात बहुपक्षीय पद्धत आहे.
- मध्यम: जनता पक्ष सरकार हे पहिले राष्ट्रीय आघाडी सरकार.
- परीक्षेसाठी: ECI पक्षांचे राष्ट्रीय, राज्य, नोंदणीकृत-अमान्य असे वर्गीकरण करते.
आकृतीत : प्रचारापासून उत्तरदायित्वापर्यंत.
मुख्य कल्पना २: पक्षांतर आणि आव्हाने — पक्षांतर (defection) म्हणजे ज्या पक्षाच्या तिकिटावर निवडून आलो तो सोडणे. १९८५ मध्ये ५२ व्या घटनादुरुस्तीने झालेला पक्षांतरबंदी कायदा निवडून आलेल्या सरकारांना स्थैर्य देतो. स्वेच्छेने पक्षसदस्यत्व सोडणारा किंवा व्हिप (whip) विरुद्ध मत देणारा सदस्य अपात्र ठरू शकतो; निर्णय सभापती/अध्यक्ष घेतात. राष्ट्रीय व राज्य पक्षमान्यता मते व जागांच्या निकषांवर अवलंबून असते; नोंदणीकृत-अमान्य पक्ष म्हणजे पुरेशी मते न मिळवलेले किंवा कधीच न लढलेले. चुकीची माहिती, खोट्या बातम्या, धमक्या अशा आव्हानांना RPA १९५०/५१, आदर्श आचारसंहिता (Model Code of Conduct), EVM, VVPAT आणि मतदार जागृतीने तोंड दिले जाते. ९६.८ कोटी मतदार असल्याने हे मोठे काम आहे.
- सोपे: निवडणुकीनंतर पक्ष बदलणे म्हणजे पक्षांतर.
- मध्यम: अपात्रतेचा निर्णय सभापती घेतात.
- परीक्षेसाठी: पक्षांतरबंदी कायदा सरकारला स्थैर्य देतो.
पक्ष पर्याय देतात; कायदे व ECI निष्पक्षता राखतात.
सदस्य दंडाशिवाय मुक्तपणे पक्ष बदलू शकतो असे समजणे. पक्षांतरबंदी कायद्याने अपात्रता होऊ शकते.
पक्षांतर. आठवणीची युक्ती: प-व्हि-स = पक्ष सोडला, व्हिप मोडला, सभापती ठरवतात.
फरक ओळखा
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| पक्षांतर | निवडून आलेला पक्ष सोडणे |
| व्हिप | विशिष्ट मतदानाचा पक्षादेश |
| विरोधी पक्ष | सरकारला विरोध करणारा सर्वात मोठा गट |
| VVPAT | मत दाखवणारी कागदी चिठ्ठी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतात अनेक पक्ष का आहेत?
- 2जाहीरनाम्यात काय असते?
- 3पक्षांतर म्हणजे काय?
- 4पक्षांतरबंदी कायदा कधी झाला?
- 5अपात्रतेचा निर्णय कोण घेतो?
- 6व्हिप म्हणजे काय?
- 7१९९० च्या अखेरपासूनच्या दोन प्रमुख आघाड्या कोणत्या?
- 8निष्पक्ष निवडणुकांपुढील दोन आव्हाने सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भाषा, संस्कृती, धर्म व प्रदेशांची विविधता दाखवण्यासाठी.
- 2पक्षाची आश्वासने व धोरणे.
- 3ज्या पक्षाच्या तिकिटावर निवडून आलो तो सोडणे.
- 4१९८५.
- 5सभागृहाचे सभापती/अध्यक्ष.
- 6विशिष्ट प्रकारे मतदान करण्याचा पक्षादेश.
- 7NDA व UPA.
- 8चुकीची माहिती, खोट्या बातम्या, धमक्या.