गरज, इच्छा आणि निवडीची समस्या
खिशातल्या पैशातून आता खाऊ घेता येतो किंवा नव्या बुटांसाठी बचत करता येते. दोन्ही पूर्ण करता येत नाहीत, म्हणून निवड करावी लागते.
गरजा (needs) म्हणजे अन्न, पाणी, निवारा अशा आवश्यक गोष्टी. इच्छा (wants) म्हणजे गॅजेट, सहली, चैनीच्या वस्तू. मानवी इच्छा अमर्याद आणि बदलत्या असतात, पण संसाधने (resources) मर्यादित असतात. या विसंगतीला दुर्मिळता (scarcity) म्हणतात.
मुख्य कल्पना १: इच्छा आणि दुर्मिळता — सायकल असलेल्याला मोटारसायकल हवी, मग कार. इच्छा कधी थांबत नाहीत. संसाधने म्हणजे वस्तू-सेवा बनवण्यासाठी वापरले जाणारे घटक: नैसर्गिक (पाणी, कोळसा) आणि मानवनिर्मित (भांडवल, तंत्रज्ञान). उत्पादनाचे घटक (factors of production) चार: जमीन, श्रम, भांडवल, तंत्रज्ञान. दोन्ही प्रकारची संसाधने प्रमाणात मर्यादित आहेत. ग्रंथालयात पुस्तकाच्या पाच प्रती आणि 20 विद्यार्थी असतील, तर दुर्मिळतेमुळे निवड करावी लागते.
- सोपे: अन्न, पाणी, निवारा या गरजा आहेत.
- मध्यम: इच्छा अमर्याद व बदलत्या असतात.
- परीक्षेसाठी: इच्छा अमर्याद आणि संसाधने मर्यादित म्हणून दुर्मिळता निर्माण होते.
आकृतीत : दुर्मिळता निवड करायला भाग पाडते.
मुख्य कल्पना २: पर्यायी उपयोग आणि निवड — संसाधनांचे अनेक पर्यायी उपयोग असतात. उदा. पोलाद विमाने, वैद्यकीय उपकरणे किंवा फ्रिजसाठी वापरता येते; पैशातून फळे किंवा बूट घेता येतात. एक उपयोग निवडला की इतर सोडावे लागतात. व्यक्ती, उद्योग आणि सरकार तिघांना हे करावे लागते. शेतकरी माती, पाऊस, बाजारमागणी पाहून पीक निवडतो; उद्योग श्रम की भांडवल निवडतो; सरकार महामार्ग की रुग्णालये. बाजार (market) म्हणजे खरेदी-विक्रीचे कोणतेही ठिकाण, प्रत्यक्ष किंवा आभासी.
- सोपे: पोलादाचे अनेक उपयोग आहेत.
- मध्यम: शेतकऱ्याची पीक-निवड माती, पाऊस, मागणीवर.
- परीक्षेसाठी: प्रत्येक आर्थिक निवडीत काहीतरी सोडावे लागते.
इच्छा अमर्याद + संसाधने मर्यादित = दुर्मिळता = निवड.
दुर्मिळता म्हणजे फक्त पैशाची कमतरता असे समजणे. ती सर्व मर्यादित संसाधनांबद्दल आहे.
दुर्मिळता. आठवणीची युक्ती: इ-सं-नि = इच्छा, संसाधने, निवड.
फरक ओळखा
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| गरज | आवश्यक, जसे अन्न, पाणी, निवारा |
| इच्छा | अनावश्यक, जसे गॅजेट, सहली |
| संसाधन | उत्पादनासाठी वापरलेला घटक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गरजेची दोन उदाहरणे द्या.
- 2इच्छेची दोन उदाहरणे द्या.
- 3उत्पादनाचे चार घटक कोणते?
- 4एक नैसर्गिक व एक मानवनिर्मित संसाधन सांगा.
- 5दुर्मिळता म्हणजे काय?
- 6निवड का करावी लागते?
- 7इच्छा सतत का बदलतात?
- 8पोलादाचे 'पर्यायी उपयोग' म्हणजे काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्न आणि पाणी (किंवा निवारा).
- 2गॅजेट आणि सहल.
- 3जमीन, श्रम, भांडवल, तंत्रज्ञान.
- 4नैसर्गिक: पाणी/कोळसा; मानवनिर्मित: भांडवल/तंत्रज्ञान.
- 5अमर्याद इच्छा व मर्यादित संसाधनांतील विसंगती.
- 6कारण संसाधने मर्यादित आहेत आणि त्यांचे स्पर्धक उपयोग आहेत.
- 7एक इच्छा पूर्ण झाली की दुसरी जन्मते, जसे सायकल → मोटारसायकल → कार.
- 8पोलाद विमाने, वैद्यकीय उपकरणे किंवा फ्रिजसाठी वापरता येते; एकासाठी वापरले की दुसऱ्यासाठी नाही.
संधी-मूल्य आणि उत्पादन-शक्यता वक्र
तुमच्याकडे ₹100 आहेत: आता वही घ्यायची किंवा नंतर टेनिस रॅकेटसाठी बचत करायची. जे निवडाल, दुसरे सोडावे लागते.
संधी-मूल्य (opportunity cost) म्हणजे एक पर्याय निवडताना सोडलेल्या पर्यायाचे मूल्य. उत्पादन-शक्यता वक्र (Production Possibility Curve, PPC) सर्व उपलब्ध संसाधने वापरून शक्य असलेले दोन वस्तूंचे संयोग दाखवतो.
मुख्य कल्पना १: शेतकऱ्याचा तक्ता — शेतकरी एकाच जमिनीत जव किंवा गहू पिकवू शकतो. संयोग: A: 0 किलो जव, 100 किलो गहू; B: 25 व 90; C: 50 व 70; D: 75 व 40; E: 100 व 0. x-अक्षावर जव आणि y-अक्षावर गहू मांडला की खाली जाणारा वक्र मिळतो, तोच PPC. A पासून E कडे जाताना जव जास्त आणि गहू कमी पिकतो.
- सोपे: A वर फक्त गहू पिकतो.
- मध्यम: C वर जव 50 किलो, गहू 70 किलो.
- परीक्षेसाठी: तडजोडीमुळे वक्र खाली जातो.
आकृतीत : तक्त्यापासून वक्रापर्यंत.
मुख्य कल्पना २: तडजोड वाचणे — जास्त जव पिकवायला काही गहू सोडावा लागतो; हेच जव पिकवण्याचे संधी-मूल्य. A→B: जव 25 किलो वाढते, गहू 10 घटतो; B→C: 20; C→D: 30; D→E: 40. म्हणजे प्रत्येक अतिरिक्त 25 किलो जवासाठी जास्त गहू जातो. PPC वरील प्रत्येक बिंदू संसाधनांच्या कार्यक्षम वापराने, अपव्यय टाळून, शक्य कमाल उत्पादन दाखवतो. यामुळे उद्योग व सरकारांना चांगले नियोजन व निर्णय घेता येतात.
- सोपे: A→B ला 10 किलो गहू जातो.
- मध्यम: C→D ला 30 किलो गहू जातो.
- परीक्षेसाठी: जव वाढेल तसा त्याग वाढतो (10, 20, 30, 40).
निवड म्हणजे त्याग. सोडलेले म्हणजे संधी-मूल्य.
संधी-मूल्य म्हणजे दिलेले पैसे असे समजणे. ते सोडलेल्या सर्वोत्तम पर्यायाचे मूल्य.
PPC. आठवणीची युक्ती: 'जव जास्त, गहू कमी' — जास्त Barley, कमी Wheat.
फरक ओळखा
| संयोग | जव (किलो) | गहू (किलो) |
|---|---|---|
| A | 0 | 100 |
| C | 50 | 70 |
| E | 100 | 0 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संधी-मूल्याची व्याख्या सांगा.
- 2PPC काय दाखवतो?
- 3शेतकऱ्याच्या तक्त्यात A बिंदूवर काय पिकते?
- 4B पासून C ला जाताना किती गहू सोडावा लागतो?
- 5D पासून E ला किती गहू सोडावा लागतो?
- 6x-अक्ष व y-अक्षावर काय असते?
- 7वक्र खाली का जातो?
- 8PPC वरील प्रत्येक बिंदू काय दाखवतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एक पर्याय निवडताना सोडलेल्याचे मूल्य.
- 2सर्व उपलब्ध संसाधनांनी शक्य असलेले दोन वस्तूंचे संयोग.
- 3100 किलो गहू, जव नाही.
- 420 किलो (90 → 70).
- 540 किलो (40 → 0).
- 6x वर जव, y वर गहू.
- 7एक जास्त पिकवले की दुसरे कमी पिकते म्हणून.
- 8संसाधनांच्या कार्यक्षम वापराने शक्य कमाल उत्पादन.
अर्थशास्त्र कशाशी संबंधित?
घरी कोणीतरी कुटुंबाचा पैसा कसा वापरायचा ते ठरवते. राष्ट्रांनाही अख्ख्या देशासाठी असेच नियोजन करावे लागते.
अर्थशास्त्र (economics) हा शब्द ग्रीक oikonomia वरून आला: oikos म्हणजे घर आणि nemein म्हणजे व्यवस्थापन. म्हणजे मुळात अर्थशास्त्र म्हणजे घराचे व्यवस्थापन. अर्थव्यवस्था (economy) म्हणजे एखाद्या क्षेत्रातील वस्तू-सेवांचे उत्पादन, वितरण, व्यापार व उपभोग यांची व्यवस्था.
मुख्य कल्पना १: निवडी आणि घटक — मर्यादित संसाधनांनी गरजा-इच्छा भागवण्यासाठी निवडी कशा केल्या जातात हे अर्थशास्त्र सांगते. ग्राहक, उत्पादक, सरकार, वित्तीय संस्था (आर्थिक घटक) कसे परस्परांशी व्यवहार करतात: लोक मजुरी कशी कमावतात, किमती कशा ठरतात, संपत्ती कशी वाटली जाते, धोरणे व व्यापार रोजगारावर कसे परिणाम करतात. चांगले निर्णय आकडेवारी व विश्लेषणावर आधारित असतात, अंदाजपंचे नव्हे. कुटुंबे पैसे आवश्यक, अनावश्यक व बचतीत वाटतात; सरकारे कर-महसुलातून खर्च ठरवतात; उद्योग बाजाराच्या कलांचा अभ्यास करतात.
- सोपे: oikos म्हणजे घर.
- मध्यम: आर्थिक घटकांत ग्राहक व उत्पादक येतात.
- परीक्षेसाठी: निर्णयांना अंदाज नव्हे, आकडेवारी लागते.
आकृतीत : अर्थतज्ज्ञ कुठे काम करतात.
मुख्य कल्पना २: आकडेवारी आणि आर्थिक पाहणी — अर्थतज्ज्ञ सर्वेक्षणे (surveys) आणि कंपन्यांची विवरणे वापरतात. धोरणनिर्मितीत ते सरकारला कर वा कल्याण-खर्चावर मार्गदर्शन करतात; वित्तात गुंतवणूकदारांना सल्ला देतात. भारताची आर्थिक पाहणी (Economic Survey) हा अर्थ मंत्रालयाने तयार केलेला वार्षिक दस्तऐवज असून केंद्रीय अर्थसंकल्पापूर्वी संसदेत मांडला जातो. तो मागील वर्षाचा आढावा घेतो, शेती-उद्योग-सेवा यांचे विश्लेषण करतो, आव्हाने मांडतो आणि येत्या अर्थसंकल्पाचा आराखडा ठरतो.
- सोपे: आर्थिक पाहणी दरवर्षी असते.
- मध्यम: ती अर्थसंकल्पापूर्वी मांडली जाते.
- परीक्षेसाठी: ती नागरिक व धोरणकर्त्यांना आकडेवारी समजावते.
अर्थशास्त्र = मर्यादित संसाधनांचे हुशार व्यवस्थापन, आकडेवारीच्या आधारे.
अर्थशास्त्र म्हणजे फक्त पैसा असे समजणे. ते मर्यादित संसाधनांच्या निवडींचे शास्त्र आहे.
आर्थिक पाहणी. आठवणीची युक्ती: अर्थ मंत्रालय, अर्थसंकल्पाआधी ('अ-अ').
फरक ओळखा
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अर्थशास्त्र | मर्यादित संसाधनांसह निवडी |
| आर्थिक घटक | ग्राहक, उत्पादक, सरकार, वित्तीय संस्था |
| आर्थिक पाहणी | अर्थसंकल्पाआधीचा वार्षिक आढावा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ग्रीक oikonomia चा अर्थ काय?
- 2अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
- 3चार आर्थिक घटक सांगा.
- 4निर्णयांसाठी आकडेवारी का महत्त्वाची?
- 5धोरणनिर्मितीत अर्थतज्ज्ञ काय करतात?
- 6आर्थिक पाहणी कोण तयार करते?
- 7पाहणी केव्हा मांडली जाते?
- 8पाहणी नागरिकांना कशी उपयोगी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1घराचे व्यवस्थापन.
- 2एखाद्या क्षेत्रातील वस्तू-सेवांचे उत्पादन, वितरण, व्यापार व उपभोग यांची व्यवस्था.
- 3ग्राहक, उत्पादक, सरकार, वित्तीय संस्था.
- 4चांगले निर्णय विश्लेषणावर आधारित असतात, अंदाजपंचे नव्हे.
- 5सरकारला कर वा कल्याण-खर्चावर मार्गदर्शन करतात.
- 6अर्थ मंत्रालय.
- 7संसदेत केंद्रीय अर्थसंकल्पापूर्वी.
- 8ती आर्थिक आकडेवारी स्पष्ट समजावते व अर्थव्यवस्था कशी चालली ते दाखवते.
तीन मूलभूत प्रश्न: काय, कसे, कोणासाठी
बूट-निर्मात्याला कोणते बूट बनवायचे, कसे बनवायचे आणि कोण घालणार हे ठरवावे लागते. अख्ख्या अर्थव्यवस्थेलाही हेच निर्णय असतात.
दुर्मिळतेमुळे तीन मूलभूत प्रश्न उभे राहतात: काय उत्पादन करावे, कसे उत्पादन करावे आणि कोणासाठी उत्पादन करावे.
मुख्य कल्पना १: काय आणि कोणासाठी — 'काय' ठरवते कोणत्या वस्तू-सेवा आणि किती. शेतकरी जास्त पाणी लागणारा ऊस/भात किंवा दुष्काळ-सहनशील भरडधान्ये/कडधान्ये निवडू शकतो. ऊस जास्त नफा देतो व साखर उद्योगाला आधार; भरडधान्ये पाणी वाचवतात व मातीचे आरोग्य सुधारतात. म्हणून उसाचे संधी-मूल्य म्हणजे वाचलेले पाणी व सुधारलेली माती यांचा सोडलेला लाभ; ही तात्कालिक नफा व दीर्घकालीन शाश्वतता यांतील तडजोड (trade-off) आहे. 'कोणासाठी' ठरवते कोणत्या ग्राहकांना सेवा: शालेय बूट साधे, टिकाऊ, परवडणारे; ऑफिस बूट आराम व औपचारिकता; खेळाचे बूट खास रबरी तळ; चामड्याचे बूट मुख्यतः ऑफिसला जाणाऱ्या व जास्त उत्पन्नाच्या ग्राहकांसाठी.
- सोपे: तीन प्रश्न: काय, कसे, कोणासाठी.
- मध्यम: भरडधान्ये पाणी वाचवतात.
- परीक्षेसाठी: उसाचे संधी-मूल्य म्हणजे वाचलेले पाणी व मातीचे आरोग्य.
आकृतीत : प्रत्येक अर्थव्यवस्था या तीन प्रश्नांना उत्तर देते.
मुख्य कल्पना २: कसे उत्पादन करावे — उत्पादक जमीन, श्रम, भांडवल, तंत्रज्ञान यांचे मिश्रण निवडतात. श्रम-प्रधान (labour-intensive) उत्पादनात जास्त कामगार, कमी यंत्रे (शेती, हस्तकला); भांडवल-प्रधान (capital-intensive) उत्पादनात जास्त यंत्रे, कमी कामगार (पोलाद, मोटार). निवड भांडवलाचा खर्च, उपलब्ध तंत्रज्ञान, उत्पादनाचे स्वरूप, श्रमाचा खर्च व कायदे यांवर अवलंबून. यंत्रे परवडू लागली तर कपडे कंपनी स्वयंचलन करू शकते; विशेष कपड्यांना कुशल श्रम लागतात, तर मोठ्या प्रमाणातील कपड्यांना यंत्रे योग्य.
- सोपे: शेती श्रम-प्रधान आहे.
- मध्यम: पोलाद निर्मिती भांडवल-प्रधान आहे.
- परीक्षेसाठी: स्वस्त श्रम असल्यास श्रम-प्रधान पद्धत पसंत.
काय, कसे, कोणासाठी: तीन प्रश्न, एकच कारण: दुर्मिळता.
कंपनी नेहमी यंत्रेच निवडते असे समजणे. निवड खर्च, तंत्रज्ञान, उत्पादन व कायद्यांवर अवलंबून.
प्रश्न. आठवणीची युक्ती: का-क-को = काय, कसे, कोणासाठी.
फरक ओळखा
| पद्धत | वापर |
|---|---|
| श्रम-प्रधान | जास्त कामगार, कमी यंत्रे |
| भांडवल-प्रधान | जास्त यंत्रे, कमी कामगार |
| श्रम-उदाहरणे | शेती, हस्तकला |
| भांडवल-उदाहरणे | पोलाद, मोटार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1तीन मूलभूत प्रश्न कोणते?
- 2हे प्रश्न का उद्भवतात?
- 3शेतकरी उसाऐवजी भरडधान्ये का निवडेल?
- 4उसाचे संधी-मूल्य काय?
- 5'कोणासाठी उत्पादन' याचे उदाहरण द्या.
- 6श्रम-प्रधान उत्पादनाची व्याख्या सांगा.
- 7भांडवल-प्रधान उत्पादनाची व्याख्या सांगा.
- 8कसे उत्पादन करावे हे ठरवणारे दोन घटक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1काय, कसे, कोणासाठी उत्पादन करावे.
- 2दुर्मिळतेमुळे: अमर्याद इच्छा, मर्यादित संसाधने.
- 3ती पाणी वाचवतात, माती सुधारतात आणि शाश्वततेला मदत करतात.
- 4वाचलेल्या पाण्याचा व मातीच्या आरोग्याचा सोडलेला लाभ.
- 5विद्यार्थी, ऑफिसला जाणारे, खेळाडू यांच्यासाठी वेगवेगळे बूट.
- 6जास्त कामगार व कमी यंत्रे वापरणारे उत्पादन.
- 7जास्त यंत्रे व कमी कामगार वापरणारे उत्पादन.
- 8श्रम/यंत्रांचा खर्च, उपलब्ध तंत्रज्ञान, उत्पादनाचे स्वरूप, कायदे.
आर्थिक व्यवस्था: नियोजित, बाजार आणि मिश्र
वर्गात शिक्षक सर्व ठरवतात, किंवा विद्यार्थी मोकळेपणे ठरवतात, किंवा दोघे मिळून. अर्थव्यवस्थाही कोण ठरवते यावरून वेगळ्या असतात.
आर्थिक व्यवस्था (economic system) वस्तू, सेवा, संसाधने कशी तयार, उपभोगली व वाटली जातात हे ठरवते. तिचे तीन प्रकार: नियोजित, बाजार आणि मिश्र.
मुख्य कल्पना १: नियोजित आणि बाजार — नियोजित अर्थव्यवस्थेत (planned economy) केंद्रीय नियोजन प्राधिकरण काय, किती, कोणासाठी ठरवते. सरकारकडे बहुतेक जमीन, कारखाने, बँका, वाहतूक. उद्योग उद्दिष्टे व परवाने पाळतात, स्पर्धा मर्यादित, दर्जा सुधारण्याची प्रेरणा कमी. उदा. पूर्वीचे सोव्हिएत युनियन, उत्तर कोरिया, क्युबा. बाजार अर्थव्यवस्थेत (market economy) मागणी-पुरवठा ठरवतो, मालकी मुख्यतः खासगी, आणि सरकार पंचासारखे सुरक्षा व कायदा-सुव्यवस्था पाहते, किमती नियंत्रित करत नाही. अनेक उत्पादकांमुळे चांगला दर्जा, कमी किमती, नवकल्पना. उदा. अमेरिका, जपान, हाँगकाँग.
- सोपे: नियोजित: सरकार ठरवते.
- मध्यम: बाजार: मागणी-पुरवठा ठरवतो.
- परीक्षेसाठी: मर्यादित स्पर्धा नवकल्पना कमी करते.
आकृतीत : अर्थव्यवस्था चालवण्याचे तीन मार्ग.
मुख्य कल्पना २: मिश्र अर्थव्यवस्था आणि भारत — मिश्र अर्थव्यवस्था (mixed economy) दोन्हींची वैशिष्ट्ये जोडते. खासगी व सरकारी क्षेत्रे एकत्र; सरकार सार्वजनिक वस्तू (public goods: उद्याने, रस्ते, पोलीस सेवा, पथदिवे, प्राथमिक शिक्षण) देते आणि न्याय्य स्पर्धा राखते. उदा. भारत (1991 नंतर), चीन (1978 नंतर), जर्मनी, स्वीडन. जवळजवळ सर्व अर्थव्यवस्था मिश्र. स्वातंत्र्यानंतरच्या दशकांत भारत परवाना-पद्धतीसह राज्य-नेतृत्वाखाली, नियोजित अर्थव्यवस्थेसारखा होता. 1991 पर्यंत गंभीर अडचणी आल्या, म्हणून सुधारणांनी नियम कमी केले, खासगी उद्योगांना प्रोत्साहन दिले, व्यापार खुला केला, स्पर्धा वाढवली; भारत अधिक बाजार-आधारित झाला, तरी सरकारची भूमिका राहिली.
- सोपे: भारतात सुधारणा 1991 मध्ये झाल्या.
- मध्यम: सार्वजनिक वस्तू सर्वांना उपलब्ध.
- परीक्षेसाठी: शुद्ध व्यवस्था क्वचित; मिश्र व्यावहारिक.
नियोजित: सरकार. बाजार: मागणी-पुरवठा. मिश्र: दोन्ही.
अमेरिका पूर्णतः बाजार आहे असे समजणे. तिथेही सरकारची मोठी भूमिका आहे.
व्यवस्था. आठवणीची युक्ती: नियोजित = सरकार ('नि-स'); बाजार = मागणी-पुरवठा ('बा-म'); मिश्र = मिळून दोन्ही ('मि-दो').
फरक ओळखा
| व्यवस्था | कोण ठरवते |
|---|---|
| नियोजित | सरकारचे केंद्रीय प्राधिकरण |
| बाजार | मागणी व पुरवठा |
| मिश्र | बाजार व सरकार एकत्र |
| सार्वजनिक वस्तू | रस्ते, उद्याने, पोलीस, पथदिवे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1तीन आर्थिक व्यवस्थांची नावे सांगा.
- 2नियोजित अर्थव्यवस्थेत कोण ठरवते?
- 3नियोजित अर्थव्यवस्थेचे एक उदाहरण द्या.
- 4बाजार अर्थव्यवस्थेत सरकार कसे वागते?
- 5बाजार अर्थव्यवस्थेत स्पर्धा का महत्त्वाची?
- 6मिश्र अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
- 7सार्वजनिक वस्तू म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 81991 मध्ये भारतात काय बदलले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नियोजित, बाजार, मिश्र.
- 2सरकारचे केंद्रीय नियोजन प्राधिकरण.
- 3पूर्वीचे सोव्हिएत युनियन (किंवा उत्तर कोरिया, क्युबा).
- 4पंचासारखे, सुरक्षा व कायदा-सुव्यवस्था सांभाळते, किमती नियंत्रित करत नाही.
- 5ती चांगला दर्जा, कमी किमती, नवकल्पना देते.
- 6बाजार व नियोजित वैशिष्ट्ये जोडणारी व्यवस्था.
- 7सर्वांना उपलब्ध वस्तू, जसे उद्याने, रस्ते.
- 8सुधारणांनी नियम कमी केले, खासगी उद्योगांना प्रोत्साहन दिले, जागतिक व्यापारासाठी खुले केले.