आदिमानव, पुरावे आणि लेखन
शेतात एक जुने फुटके मडके सापडले तर तुम्ही विचाराल, ते कोणी आणि कधी बनवले? पुरातत्त्वज्ञ आपल्या सर्वात जुन्या पूर्वजांबद्दल हेच प्रश्न विचारतात.
आदिमानवाचा इतिहास म्हणजे लेखन सुरू होण्यापूर्वीचा खूप मोठा काळ. तो मुख्यतः पुरातत्त्वीय पुराव्यांतून (archaeological evidence) समजतो, जसे की अवजारे, जीवाश्म (fossil) आणि गुहाचित्रे. लेखन वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या वेळी सुरू झाले; ऐतिहासिक काळ सुमारे 5000 वर्षांपूर्वी सुरू झाला असे मानतात.
मुख्य कल्पना 1 : लेखनाआधी आणि नंतर — लेखनाआधी (सुमारे 30 लाख ते 5000 वर्षांपूर्वी, मानवी इतिहासाचा 99% पेक्षा जास्त भाग) आपण लोकांना वस्तूंवरून (artefacts) ओळखतो आणि तारखा अंदाजे असतात. लेखनानंतर कागदपत्रांतून नावे, घटना आणि राज्याभिषेक, युद्ध यांच्या तारखा मिळतात. सुमेरियनांची क्यूनिफॉर्म (cuneiform) आणि इजिप्तची चित्रलिपी (hieroglyphs) उलगडली आहे; हडप्पाची लिपी अजून उलगडलेली नाही.
- सोपे : पुरातत्त्वज्ञ अवजारे, जीवाश्म आणि इतर अवशेष अभ्यासतात.
- मध्यम : गाडलेले अवशेष हजारो-लाखो वर्षांत हळूहळू दगड बनतात, त्याला जीवाश्म म्हणतात.
- परीक्षेसाठी : हडप्पाची लिपी वाचता येत नाही, म्हणून आपण वस्तूंवर आणि क्यूनिफॉर्ममधील व्यापारी नोंदींवर अवलंबून असतो.
आकृतीत : आपले पूर्वज आफ्रिकेत घडले आणि जगभर पसरले.
मुख्य कल्पना 2 : आपले पूर्वज — सर्वात जुनी दगडी अवजारे सुमारे 33 लाख वर्षांपूर्वीची आहेत, म्हणून आदिमानवाला होमिनिन (hominin) म्हणजे अवजारे बनवणारा म्हणतात. होमो हॅबिलिसने चॉपर बनवले; होमो इरेक्टसने हातकुऱ्हाडी आणि क्लीव्हर बनवले आणि तो सुमारे 20 लाख वर्षांपूर्वी आफ्रिकेबाहेर जाणारा पहिला; निअँडरथल (Neanderthal) सुमारे 40,000 वर्षांपूर्वीपर्यंत युरोप व नैऋत्य आशियात राहिले; होमो सेपियन्स सुमारे 3 लाख वर्षांपूर्वी घडला आणि आज जिवंत असलेली एकमेव मानवी प्रजाती आहे. जैविक उत्क्रांती म्हणजे हळूहळू शारीरिक बदल; सांस्कृतिक उत्क्रांती म्हणजे चतुर्थक काळात (Quaternary Period, गेली 26 लाख वर्षे) अवजारे आणि तंत्रज्ञानाने माणसाने केलेले जुळवून घेणे.
- सोपे : होमो सेपियन्स म्हणजे आधुनिक मानव.
- मध्यम : अवजारे शरीराचा विस्तार असल्याने त्यांना 'शरीराबाहेरचे अवयव' (extra-corporal limbs) म्हणतात.
- परीक्षेसाठी : आदिमानव आफ्रिकेबाहेर लाटांनी गेला, सुमारे 20 लाख आणि सुमारे 1,25,000 वर्षांपूर्वी.
त्याआधी काय घडले? लेखनाच्या खूप आधी पश्चिम आशियातील लोक मातीच्या छोट्या गोट्यांनी (tokens) हिशेब ठेवत. प्रत्येक आकार एका वस्तूचा, जसे की मेंढीचा. पुढे हे गोटे पोकळ मातीच्या गोळ्यांत बंद केले आणि बाहेर आत काय आहे त्याच्या खुणा दाबल्या. मग गोट्यांऐवजी खुणा असलेल्या सपाट मातीच्या पाट्या आल्या. पुरातत्त्वज्ञ डेनिस श्माण्ट-बेसेरा (Denise Schmandt-Besserat) यांच्या चर्चित सिद्धांतानुसार क्यूनिफॉर्म असा सुरू झाला; काही अभ्यासक तपशिलांवर वाद घालतात.
त्यानंतर काय घडले? सुरुवातीला लेखन मुख्यतः शेती आणि कारागिरीचे हिशेब ठेवायला वापरत. लेखक (scribe) लेखणीने मऊ मातीवर खुणा दाबत, आणि इ.स.पू. 3000 पर्यंत मेसोपोटेमियात वेगवेगळ्या भाषा बोलणारे लोकही क्यूनिफॉर्म वापरत. पुढे पाट्यांवर पुराणकथा, स्तोत्रे, कायदे आणि धडेही आले. म्हणून 'कागदपत्रांचा इतिहास' येथून सुरू होतो: लोक आता स्वतःच्या शब्दांत आपल्याशी बोलू शकले.
लेखन नसेल तर आपण शब्दांनी नव्हे, वस्तूंनी भूतकाळ वाचतो.
आदिमानव एकच प्रजाती होती असे समजणे. अनेक मानवी पूर्वज एकाच वेळी राहत होते.
पूर्वजांचा क्रम. आठवणीची युक्ती : H-E-N-S = हॅबिलिस, इरेक्टस, निअँडरथल, सेपियन्स ('हेन्स').
फरक ओळखा
| काळ | मुख्य स्रोत |
|---|---|
| लेखनाआधी | अवजारे, जीवाश्म, कला |
| लेखनानंतर | कागदपत्रे आणि अवशेष |
| कालनिश्चिती | अंदाजे आणि अचूक तारखा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आदिमानवाचा इतिहास म्हणजे काय?
- 2आपले सर्वात जुने पूर्वज कोठे घडले?
- 3जीवाश्म म्हणजे काय?
- 4आफ्रिकेबाहेर सर्वप्रथम कोणता आदिमानव गेला?
- 5अवजारांना 'शरीराबाहेरचे अवयव' का म्हणतात?
- 6लेखनानंतर कालनिश्चिती अधिक अचूक का होते?
- 7टोकन्स मातीच्या गोळ्यांत बंद करून बाहेर खुणा केल्या. याचा पुढे काय परिणाम झाला?
- 8आपण क्यूनिफॉर्म वाचू शकतो पण हडप्पाची लिपी का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लेखनाआधीचा मोठा काळ, मुख्यतः पुरातत्त्वातून समजतो.
- 2आफ्रिकेत.
- 3वनस्पती, प्राणी किंवा मानवांचे दीर्घकाळ टिकलेले अवशेष.
- 4होमो इरेक्टस.
- 5ती माणसाच्या शरीराची क्षमता वाढवतात.
- 6कागदपत्रांत राज्याभिषेक, युद्ध अशा घटना नोंदलेल्या असतात.
- 7खुणा असलेल्या सपाट मातीच्या पाट्या आल्या, क्यूनिफॉर्मची सुरुवात.
- 8क्यूनिफॉर्म उलगडली आहे; हडप्पाची लिपी अजून नाही.
पाषाणयुगापासून लोहयुगापर्यंत
स्मार्टफोन, पोलादी चाकू आणि मातीचे मडके हे वेगवेगळ्या काळाचे आहेत. तसेच ठिकाणी सापडलेली अवजारे पुरातत्त्वज्ञांना तो कोणत्या युगाचा आहे ते सांगतात.
पाषाणयुगाचे (Stone Age) तीन टप्पे : पुराश्मयुग (Palaeolithic, जुने), मध्याश्मयुग (Mesolithic, मधले) आणि नवाश्मयुग (Neolithic, नवे). त्यानंतर ताम्रपाषाण युग (Chalcolithic, तांबे आणि दगड), कांस्य युग (Bronze Age, तांबे + कथील) आणि लोहयुग (Iron Age). तंत्रज्ञान आणि जीवनशैली यांवरून युगे ठरतात.
मुख्य कल्पना 1 : पुराश्मयुगीन शिकारी-संकलक — लोक शिकार करत आणि वनस्पती गोळा करत. त्यांनी हातकुऱ्हाडी, क्लीव्हर, चॉपर, स्क्रेपर, बोअरर आणि टोकदार पाती बनवली. भारतातील सर्वात जुनी वस्ती सुमारे 20 लाख वर्षांपूर्वीची आहे : अत्तिरमपक्कम (तमिळनाडू) सुमारे 15 ते 17 लाख वर्षे आणि इसमपूर (कर्नाटक) सुमारे 12 लाख वर्षे. अवजारे मांस कापायला, कंद खणायला, कातडे खरवडायला आणि हाडे फोडून मज्जा काढायला वापरत. पुढे धनुष्यबाण, पाती व सूक्ष्मपाती, गुहाचित्रे आणि मणी आले. होमो सेपियन्स 50,000 ते 12,000 वर्षांपूर्वी जगभर पसरला.
- सोपे : पॅलिओ म्हणजे जुने आणि लिथिक म्हणजे दगड.
- मध्यम : हाडे व शिंपल्यांवर कोरण्यासाठी बुरिन (burin) वापरत.
- परीक्षेसाठी : लहान टोकदार अवजारे अधिक कार्यक्षम शिकार दाखवतात.
आकृतीत : प्रत्येक युग नव्या तंत्रज्ञानाने ओळखले जाते.
मुख्य कल्पना 2 : मध्याश्म आणि धातूयुगे — सुमारे 12,000 वर्षांपूर्वी पृथ्वी उबदार झाली; जंगले व गवताळ प्रदेश पसरले आणि लहान शिकार, मासे व रानटी धान्य मिळाले. त्यातून पहिला लोकसंख्या-स्फोट झाला. लहान सूक्ष्माश्म (microlithic) अवजारे मुठींत बसवली जात आणि मासेमारी मुख्य आधार होती. गुहा व शैलाश्रयांत चित्रे काढली; मध्य प्रदेशातील भीमबेटकात शेकडो आहेत. ताम्रपाषाण युगात दगडासोबत तांबे वापरले. कांस्य युगात शहरे, व्यापार आणि प्राचीन संस्कृती आल्या. लोहयुगात बळकट अवजारे व शस्त्रे आली.
- सोपे : कांस्य म्हणजे तांबे + कथील.
- मध्यम : मध्याश्म हा शिकार-संकलनाकडून शेतीकडे जाणारा संक्रमणकाळ आहे.
- परीक्षेसाठी : प्रत्येक प्रदेश प्रत्येक युगात एकाच वेळी गेला नाही.
अवजारे आणि जीवनशैली युग ठरवतात, एखादी ठराविक तारीख नाही.
सर्व ठिकाणे एकाच वेळी पाषाणयुगातून लोहयुगात गेली असे समजणे. तसे झाले नाही.
युगांचा क्रम. आठवणीची युक्ती : पु-म-न-ता-कां-लो = 'पुढे मला नवा ताम्र कांस्य लोखंड'.
फरक ओळखा
| युग | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|---|
| पुराश्म | शिकार, हातकुऱ्हाडी |
| मध्याश्म | सूक्ष्माश्म, मासेमारी |
| नवाश्म | शेती, मातीची भांडी |
| ताम्रपाषाण | तांबे आणि दगड |
| कांस्य | शहरे, व्यापार |
| लोह | बळकट अवजारे, शस्त्रे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पुराश्मयुग (Palaeolithic) म्हणजे काय?
- 2पुराश्मयुगातील दोन अवजारे सांगा.
- 3अत्तिरमपक्कम कोठे आहे?
- 4सूक्ष्माश्म (microliths) म्हणजे काय?
- 5मध्याश्मयुग हा पहिला लोकसंख्या-स्फोट का?
- 6भीमबेटका का महत्त्वाचे आहे?
- 7कांस्य कसे बनते?
- 8इतिहासकार प्राचीन इतिहासाची युगे का पाडतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जुने पाषाणयुग.
- 2हातकुऱ्हाड आणि क्लीव्हर.
- 3तमिळनाडू.
- 4मुठींत बसवलेली लहान दगडी अवजारे.
- 5उबदार हवामानामुळे नवे प्रदेश आणि जास्त अन्न मिळाले.
- 6तेथे शेकडो रंगवलेले शैलाश्रय आहेत.
- 7तांबे आणि कथील मिसळून.
- 8तांत्रिक प्रगती आणि जीवनशैलीतील बदलांमुळे.
नवाश्म क्रांती, मेहरगढ आणि पूर्व-हडप्पा
एखादे कुटुंब अन्न शोधत भटकणे थांबवून घराजवळ बिया पेरते आणि कापणीची वाट पाहते. असा बदल जगभर घडला, त्यालाच नवाश्म क्रांती म्हणतात.
नवाश्म क्रांती (Neolithic revolution) म्हणजे शिकार-संकलनाकडून अन्न-उत्पादनाकडे झालेला हळूहळू बदल. याचे वैशिष्ट्य पाळीवकरण (domestication) : निवडक वनस्पती व प्राणी माणसाच्या नियंत्रणात आणून नव्या जाती घडवणे.
मुख्य कल्पना 1 : नवाश्म शेतकरी आणि मेहरगढ — शेतकऱ्यांनी अन्न उत्पादन व प्रक्रियेची अवजारे, विविध आकारांची मातीची भांडी बनवली आणि पहिली खेडी वसवली, ज्यातून शहरांचा पाया घातला गेला. हा बदल सर्वत्र एकाच वेळी झाला नाही. बोलन नदीवरील (आजचे पाकिस्तान) मेहरगढ हे वायव्येकडील सर्वात जुने नवाश्म स्थळ, सुमारे इ.स.पू. 7000. लोकांनी उन्हात वाळवलेल्या विटांची घरे आणि धान्यकोठारे बांधली, मृतांना पुरले, लॅपिस लाझुली, कार्नेलियन आणि शिंपल्यांचे दागिने बनवले, गहू व जव पिकवले आणि मेंढ्या, शेळ्या व कुबड्या बैल (zebu) पाळले. सुमारे इ.स.पू. 4000 पर्यंत त्यांनी तांब्याच्या वस्तू बनवल्या, ज्यातून सिंधू–सरस्वती संस्कृतीचा पाया रचला गेला. इ.स.पू. 2500 पर्यंत उपखंडात बहुतेक भागांत नवाश्म शेतकरी होते.
- सोपे : वायव्येकडील सर्वात जुने नवाश्म स्थळ मेहरगढ.
- मध्यम : पाळीव वनस्पती-प्राण्यांमुळे अन्नाचा स्थिर पुरवठा झाला.
- परीक्षेसाठी : नवाश्म बदल हळूहळू झाला, म्हणून 'क्रांती' म्हणजे खोल बदल, जलद नव्हे.
आकृतीत : मेहरगढमधील जीवन.
मुख्य कल्पना 2 : पूर्व-हडप्पा टप्पा — तांब्याच्या अवजारांमुळे सिंधू आणि घग्गर–सरस्वती मैदानांत शेतीचे उत्पन्न वाढले. मातीच्या भांड्यांच्या शैली, मणी, शिंपल्यांच्या बांगड्या, टेराकोटा आणि तांब्याचे काम पुढील संस्कृतीतही चालू राहिले. परिघाच्या भिंती, शिक्के आणि बहुधा लिपी येथेच सुरू झाली; हडप्पा, कुणाल आणि दातराणा येथे मणी बनत. कालीबंगनचे नांगरलेले शेत आडव्या-उभ्या सऱ्या दाखवते, रबी-खरीप सारखी दुहेरी पीक पद्धत. गबरबंद (gabarbands) म्हणजे लहान बंधारे; धोलावीरात खोल टाक्यांत पाणी साठवले; लोथलला भाजक्या विटांची गोदी आहे. लहान वजने 1, 2, 4, 8, 16 अशी आणि मोठी दहाच्या पटीत होती. संस्कृती सुमारे इ.स.पू. 2600 पर्यंत उदयास आली.
- सोपे : गबरबंद म्हणजे लहान बंधारे.
- मध्यम : प्रमाणित वजनांमुळे व्यापार निष्पक्ष व सोपा झाला.
- परीक्षेसाठी : भांड्यांवरील रेखाचिन्हे आणि साधे शिक्के हे लिपीचे पूर्वरूप वाटतात.
पूर्व-हडप्पाच्या प्रगतीमुळे शहरे शक्य झाली.
हडप्पाची शहरे अचानक आली असे समजणे. ती पूर्व-हडप्पा खेड्यांतून वाढली.
मेहरगढची आठवण. आठवणीची युक्ती : वि-ग-मे-ता = विटा, गहू, मेंढ्या, तांबे.
फरक ओळखा
| ठिकाण | कशासाठी प्रसिद्ध |
|---|---|
| मेहरगढ | सर्वात जुने शेतीचे गाव |
| कालीबंगन | नांगरलेले शेत |
| धोलावीरा | पाण्याच्या टाक्या |
| लोथल | गोदी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाळीवकरण (domestication) म्हणजे काय?
- 2मेहरगढ कोठे आहे?
- 3मेहरगढची दोन पिके सांगा.
- 4मेहरगढचे लोक तांब्याच्या वस्तू केव्हा बनवू लागले?
- 5कालीबंगनच्या सऱ्या काय दर्शवतात?
- 6हडप्पाचे लोक प्रमाणित वजने का वापरत?
- 7नवाश्म बदलाला 'क्रांती' का म्हणतात?
- 8पूर्व-हडप्पा टप्प्यामुळे शहरे कशी उभी राहिली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वनस्पती-प्राणी माणसाच्या नियंत्रणात आणणे.
- 2बोलन नदीवर, आजच्या पाकिस्तानात.
- 3गहू आणि जव.
- 4सुमारे इ.स.पू. 4000 पर्यंत.
- 5रबी-खरीप सारखी दुहेरी पीक पद्धत.
- 6लांब पल्ल्याचा व्यापार निष्पक्ष व सोपा करण्यासाठी.
- 7अन्न, वस्ती आणि अवजारे खोलवर बदलली, जरी हळूहळू.
- 8तांब्याची अवजारे, कला आणि आर्थिक एकात्मतेतून नागरी केंद्रे उभी राहिली.
मेसोपोटेमिया
कोरड्या भूमीतून दोन मोठ्या नद्या वाहतात. जिथे पाणी आणि सुपीक माती भेटते तिथे लोक वस्ती करून अन्न पिकवतात. जगातील पहिली शहर-आधारित संस्कृती अशीच सुरू झाली.
मेसोपोटेमिया (Mesopotamia) म्हणजे 'मधली भूमी' : पश्चिम आशियातील युफ्रेटिस व टायग्रिस नद्यांमधील भूमी. चंद्रकोरी शेतीप्रदेशाला सुपीक चंद्रकोर (Fertile Crescent) म्हणतात. मोठी शहरे स्वतःचे शासन असलेली नगरराज्ये (city-states) झाली.
मुख्य कल्पना 1 : सुमेर — येथे शेती सुमारे 12,000 वर्षांपूर्वी सुरू झाली आणि तांब्याची अवजारे इ.स.पू. 4500 च्या सुमारास आली. चार मोठ्या सत्ता : सुमेरियन, अक्कादी, असिरियन आणि बॅबिलोनियन. सुमेरियनांनी उर सारखी शहरे, धरणे-कालवे आणि कच्च्या-भाजक्या विटांची घरे बांधली. प्रत्येक शहराने मुख्य देवासाठी झिगुरात (ziggurat), म्हणजे पायऱ्यांचे मंदिर बांधले आणि अर्थव्यवस्था मंदिराशी जोडलेली होती. त्यांनी चाकाची गाडी आणि शिडाची नाव शोधली आणि 60 ही संख्या वापरली, ज्यातून 60 मिनिटांचा तास आणि 360 अंशांचे वर्तुळ आले. क्यूनिफॉर्म लेखन सुमारे इ.स.पू. 3200 मध्ये सुरू झाले.
- सोपे : क्यूनिअस म्हणजे लॅटिनमध्ये पाचर.
- मध्यम : लेखकांना पुरोहितांसारखा उच्च दर्जा होता.
- परीक्षेसाठी : क्यूनिफॉर्म इ.स.पू. पहिल्या सहस्रकाच्या अखेरीपर्यंत टिकली.
आकृतीत : सत्ता एकामागून एक उदयास आल्या आणि मावळल्या.
मुख्य कल्पना 2 : अक्काद आणि बॅबिलोन — अक्काद इ.स.पू. 2334 मध्ये उदयास आले आणि जगातील पहिले वंशपरंपरागत साम्राज्य बांधले; अक्कादी आणि सुमेरी दोघेही क्यूनिफॉर्म वापरत. राजा सारगॉनच्या पाट्यांत दिल्मुन (बहरीन), मगन (ओमान) आणि मेलुहा यांच्याशी व्यापाराचा उल्लेख आहे; मेलुहा सामान्यतः सिंधू–सरस्वती संस्कृतीशी जोडले जाते. मणी, हस्तिदंत, लाकूड आणि सोन्याची धूळ यांचा व्यापार होई. हमुराबी इ.स.पू. 1792 मध्ये बॅबिलोनचा राजा झाला, शेजारी प्रदेश जिंकले आणि हमुराबीची संहिता (Code of Hammurabi) संकलित केली. इ.स.पू. 1400 पर्यंत हिटाइट हल्ले, प्रतिस्पर्ध्यांचे नवे तंत्र, जमिनीवरील ताण आणि अंतर्गत समस्यांमुळे बॅबिलोन दुर्बल झाले.
- सोपे : दिल्मुन म्हणजे बहरीन आणि मगन म्हणजे ओमान.
- मध्यम : गिलगमेशचे महाकाव्य हे सर्वात जुन्या कथांपैकी आहे.
- परीक्षेसाठी : मेसोपोटेमिया हडप्पाच्या जवळ असल्याने संपर्क आणि व्यापार घट्ट होता.
त्याआधी काय घडले? हमुराबी इ.स.पू. 1792 मध्ये बॅबिलोनचा राजा झाला. तेव्हा बॅबिलोन लहान नगरराज्य होते, पण त्याने शेजारचे प्रदेश जिंकून ते मोठे साम्राज्य केले. मग संपूर्ण साम्राज्यासाठी नागरी आणि सामाजिक वर्तनाचे नियम एकत्र केले गेले. ते क्यूनिफॉर्ममध्ये एका उंच दगडी स्तंभावर (शिलास्तंभ, stele) कोरले होते; वर राजा न्यायदेव शमाशकडून कायदा स्वीकारताना दाखवला होता.
त्यानंतर काय घडले? सुमारे 600 वर्षांनी एका एलामी राजाने तो स्तंभ लूट म्हणून आपल्या राजधानी सुसा (आजचे इराण) येथे नेला. दरम्यान लेखक हजार वर्षांहून अधिक काळ ते कायदे उतरवत राहिले. डिसेंबर 1901 ते जानेवारी 1902 मध्ये सुसा येथे खोदकाम करणाऱ्या फ्रेंच पथकाला तो स्तंभ काही मोठ्या तुकड्यांत सापडला. आज तो पॅरिसच्या लुव्र संग्रहालयात आहे.
मेसोपोटेमिया ही पहिली शहर-आधारित संस्कृती.
मेसोपोटेमिया एकच राज्य होते असे समजणे. ती अनेक नगरराज्ये आणि चार मोठ्या सत्ता होत्या.
सत्तांचा क्रम. आठवणीची युक्ती : सु-अ-अ-बॅ = 'सुंदर अंगणात अननस बघ' (सुमेर, अक्काद, असिरिया, बॅबिलोन).
फरक ओळखा
| सत्ता | कशासाठी प्रसिद्ध |
|---|---|
| सुमेरियन | शहरे, झिगुरात, क्यूनिफॉर्म |
| अक्कादी | पहिले वंशपरंपरागत साम्राज्य |
| असिरियन | असूर नगरराज्य |
| बॅबिलोनियन | हमुराबीची संहिता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मेसोपोटेमिया या शब्दाचा अर्थ काय?
- 2झिगुरात म्हणजे काय?
- 3क्यूनिफॉर्म कशावर लिहिली जाई?
- 4कोणत्या राजाच्या पाट्यांत मेलुहाचा उल्लेख आहे?
- 5बॅबिलोनमध्ये प्रसिद्ध कायदेसंहिता कोणी संकलित केली?
- 6हमुराबीचा शिलास्तंभ इराणमध्ये का सापडला?
- 7बॅबिलोन दुर्बल होण्याची दोन कारणे सांगा.
- 8सुमेरी शहरांत मंदिरे इतकी महत्त्वाची का होती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मधली भूमी.
- 2सुमेरी शहरातील पायऱ्यांचा मंदिर-मनोरा.
- 3मऊ मातीच्या पाट्यांवर.
- 4सारगॉनच्या.
- 5हमुराबीने.
- 6सुमारे 600 वर्षांनी एलामी राजाने लूट म्हणून तो सुसा येथे नेला.
- 7हिटाइट हल्ले आणि अंतर्गत समस्या (तसेच जमिनीवरील ताण).
- 8सर्व आर्थिक व्यवहार मंदिराच्या अधिकाराशी जोडलेले होते.
इजिप्त, चीन आणि त्यांचे साम्य
नकाशा पाहा : इजिप्त, मेसोपोटेमिया, हडप्पा आणि चीन चारही मोठ्या नद्यांकाठी सुरू झाले. नद्यांनी पाणी, सुपीक माती आणि व्यापारमार्ग दिले.
चार प्राचीन संस्कृती नदीमैदानांत वाढल्या : हडप्पा (सिंधू व सरस्वती), मेसोपोटेमिया (युफ्रेटिस व टायग्रिस), इजिप्त (नाईल) आणि चीन (ह्वांग हो). या स्वतंत्रपणे वाढलेल्या कांस्ययुगीन संस्कृती (Bronze Age civilisations) होत्या.
मुख्य कल्पना 1 : इजिप्त — नाईलला दर उन्हाळ्यात पूर येई आणि सुपीक काळी माती मागे राही, म्हणून इजिप्शियन आपल्या भूमीला केमेत (Kemet) म्हणजे 'काळी' म्हणत. चर आणि जलाशयांसाठी सहकार्य लागले, त्यातून स्थानिक शासन वाढले. त्यांचे कॅलेंडर 30 दिवसांचे 12 महिने अधिक 5 दिवस असे होते, सिरियस ताऱ्याच्या उदयावर आधारित. फॅरो (pharaoh) राज्य करत; एकावर एक रचलेल्या मस्तबांतून (mastaba) पिरॅमिड बनले, जसे सक्कारा येथील पायरी-पिरॅमिड. प्रत्येकाला 'का' (ka) असतो जो देह ममीकरणाने (mummification) जपला तर टिकतो अशी त्यांची श्रद्धा. समाजात फॅरो, अधिकारी, पुरोहित-सरदार, कारागीर-व्यापारी आणि दास होते. नोंदी पपायरसवर (papyrus) लिहीत.
- सोपे : केमेत म्हणजे काळी भूमी.
- मध्यम : इजिप्शियन स्त्रिया मालमत्ता ठेवू आणि व्यवसाय करू शकत.
- परीक्षेसाठी : पपायरस पपायरस झाडाच्या आतील खोडापासून बनवत.
आकृतीत : प्राचीन संस्कृतींची समान वैशिष्ट्ये.
मुख्य कल्पना 2 : चीन आणि समान कथा — चिनी संस्कृती ह्वांग हो आणि यांगत्से नद्यांकाठी वाढली. शहरे सुमारे इ.स.पू. 1600 मध्ये सुरू झाली. शँग (इ.स.पू. 1600–1046) आणि झोऊ (इ.स.पू. 1046–256) कांस्ययुगात येतात; इ.स.पू. 600 पर्यंत लोखंड सामान्य झाले. 'चायना' नाव बहुधा चिन राजवंशावरून (इ.स.पू. 221–206) आले; त्यानंतर हान. चीनमधील सर्वात जुन्या नोंदी म्हणजे भविष्य-हाडे (oracle bones), जी तडे जाईपर्यंत तापवत. चिनी लिपी लोगोग्राफिक आहे, अक्षर म्हणजे पूर्ण शब्द. जेड, कांस्य आणि रेशीम प्रसिद्ध कला होत्या आणि चीनची भिंत इ.स.पू. 680 पासून हल्लेखोरांविरुद्ध बांधायला सुरुवात झाली. चारही संस्कृतींत शेतीतील अतिरिक्त उत्पन्नातून शहरे, लेखन, प्रशासन आणि सामाजिक वर्ग घडले.
- सोपे : भविष्य-हाडे म्हणजे प्राण्यांची हाडे आणि कासवाची कवचे.
- मध्यम : हान काळात रेशीम मोठा व्यापारी माल झाले, म्हणून 'रेशीम मार्ग' नाव पडले.
- परीक्षेसाठी : इजिप्त आणि चीनच्या हडप्पाशी थेट संपर्काचे ठोस पुरावे कमी आहेत.
त्याआधी काय घडले? जुलै 1799 मध्ये नेपोलियनचे सैन्य नाईलवरील रोझेटा (रशीद) जवळचा जुना किल्ला दुरुस्त करत होते. फ्रेंच अभियंता अधिकारी पिअर-फ्रांसुआ बुशार (Pierre-François Bouchard) याला तीन प्रकारचे लेखन असलेला काळा दगड दिसला, त्यातली एक ग्रीक होती. हा हरवलेल्या लिपीची किल्ली ठरू शकतो हे त्याने ओळखले, म्हणून त्याने तो जपला आणि कैरोतील विद्वानांकडे पाठवला गेला.
त्यानंतर काय घडले? 1801 मध्ये इजिप्तमध्ये फ्रेंचांनी ब्रिटिशांसमोर शरणागती पत्करली तेव्हा तो दगड ब्रिटनकडे गेला; फेब्रुवारी 1802 मध्ये तो पोर्ट्समाउथला पोहोचला आणि तेव्हापासून ब्रिटिश संग्रहालयात आहे. विद्वानांनी प्रतींवर काम केले. 1822 मध्ये जाँ-फ्रांसुआ शँपोल्यों (Champollion) यांनी चित्रलिपी कशी चालते ते दाखवले, आणि आश्चर्य म्हणजे त्यांनी तो दगड प्रत्यक्ष पाहिलाच नव्हता; ते त्याला फक्त एकदा, 1824 मध्ये, पाहू शकले. इंग्लंडमधील थॉमस यंग यांनीही आधी प्रगती केली होती.
त्याआधी काय घडले? वॉरिंग स्टेट्स काळात चीन अनेक वर्षे प्रतिस्पर्धी राज्यांत विभागलेला होता. चिन राज्याचा राजा यिंग झेंग (Ying Zheng) याने इतर सहा मोठी राज्ये हरवली. इ.स.पू. 221 मध्ये, सुमारे 39 व्या वर्षी, त्याने नवी पदवी घेतली : चिन शी ह्वांगदी, म्हणजे 'चिनचा पहिला सम्राट'.
त्यानंतर काय घडले? मग त्याने संपूर्ण देशाला समान नियम लावले : एकच लिपी, एकच पैसा, समान वजने-मापे, आणि गाडीच्या आसाची एकच रुंदीही. लहान कांस्य वजनांवरही मानके पाळण्याचा आदेश कोरलेला होता. 2000 हून अधिक वर्षांनी, मार्च 1974 मध्ये, शियानजवळ विहीर खणणाऱ्या शेतकऱ्यांना मातीचे डोके लागले; त्याच्या कबरीजवळ पुरलेल्या हजारो मातीच्या सैनिकांच्या टेराकोटा सैन्याचा (Terracotta Army) तो पहिला शोध होता.
नदी, अतिरिक्त उत्पन्न, शहरे, लेखन : चारही ठिकाणी हीच साखळी.
या संस्कृतींनी एकमेकांची नक्कल केली असे समजणे. त्या स्वतंत्रपणे उदयास आल्या.
नद्या. आठवणीची युक्ती : ना-ह्वां-यू-सिं = नाईल (इजिप्त), ह्वांग हो (चीन), युफ्रेटिस (मेसोपोटेमिया), सिंधू (हडप्पा).
फरक ओळखा
| संस्कृती | नदी |
|---|---|
| हडप्पा | सिंधू आणि सरस्वती |
| मेसोपोटेमिया | युफ्रेटिस आणि टायग्रिस |
| इजिप्त | नाईल |
| चीन | ह्वांग हो आणि यांगत्से |
इजिप्त, चीन आणि त्यांचे साम्य
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1प्राचीन संस्कृती नदीमैदानांत का उदयास आल्या?
- 2केमेतचा अर्थ काय?
- 3इजिप्शियन देह ममीकरण का करत?
- 4चिनी भविष्य-हाडे काय होती?
- 5चीनला नाव देणारा राजवंश कोणता?
- 6रोझेटा शिळेमुळे शँपोल्यों चित्रलिपी का वाचू शकले?
- 7चीन एकत्र केल्यावर चिन शी ह्वांगने काय केले?
- 8कोणत्या दोन संस्कृतींचा घट्ट संपर्क होता आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नद्यांनी पाणी आणि सुपीक माती दिली, म्हणून अतिरिक्त अन्नातून शहरे घडली.
- 2काळी (भूमी).
- 3देह जपला तर 'का' टिकतो असा त्यांचा विश्वास होता.
- 4तडे जाईपर्यंत तापवलेली हाडे व कवचे, भविष्य सांगण्यासाठी.
- 5चिन राजवंश.
- 6दगडावर तोच मजकूर ग्रीकमध्ये होता, जी लोक अजून वाचू शकत होते.
- 7त्याने लिपी, पैसा, वजने-मापे आणि आसाची रुंदी प्रमाणित केली.
- 8मेसोपोटेमिया आणि हडप्पा, कारण ते भौगोलिकदृष्ट्या जवळ होते.