वातावरणाची रचना आणि थर
स्वच्छ दिवशी वर पाहा : सूर्यप्रकाश, ढग आणि वारा हे सर्व आपल्याभोवतीच्या अदृश्य हवेच्या आवरणामुळे आहे, जे गुरुत्वाकर्षणाने पृथ्वीला धरून ठेवले आहे.
वातावरण (atmosphere) म्हणजे पृथ्वीभोवतीच्या वायूंचे मिश्रण. ते हानिकारक अतिनील किरणांपासून आपले रक्षण करते आणि सूर्याची काही ऊर्जा अडवून पृथ्वी उबदार ठेवते. उंचीनुसार तापमान व घनतेत होणाऱ्या बदलांवरून त्याचे पाच थर ठरतात.
मुख्य कल्पना 1 : हवा कशाची बनली आहे — नायट्रोजन (78%) आणि ऑक्सिजन (21%) हे दोन मुख्य वायू. आर्गॉन 0.93% आणि कार्बन डायऑक्साइड 0.04%. उरलेले निऑन, हेलियम, क्रिप्टॉन, झेनॉन, ओझोन, हायड्रोजन यांचे अल्प प्रमाण, तसेच बाष्प (सुमारे 0.1–0.4%) आणि धूळ. बाष्प ढग व पाऊस तयार करण्यास मदत करते.
- सोपे : नायट्रोजन सर्वात जास्त असलेला वायू आहे.
- मध्यम : हवेची घनता जमिनीजवळ सर्वाधिक असते आणि उंचीसोबत कमी होते.
- परीक्षा-प्रकार : उंचीनुसार वातावरणाची रचनाही बदलते.
आकृतीत : जमिनीपासून अवकाशापर्यंत पाच थर.
वातावरणाची रचना आणि थर
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : पाच थर — क्षोभमंडल (troposphere) : हवामान, ढग, पाऊस आणि आपण श्वास घेतो ती हवा. स्थितांबर (stratosphere) : ढगमुक्त, विमानांसाठी योग्य, ओझोन थर येथे. मध्यावरण (mesosphere) : उल्का जळतात. तापावरण (thermosphere) : रेणू क्ष-किरण शोषतात म्हणून तापमान झपाट्याने वाढते; रेडिओ लहरी परावर्तित होतात; ध्रुवीय प्रकाश (aurora) येथे दिसतो. बाह्यावरण (exosphere) : अत्यंत विरळ हवा, हेलियम-हायड्रोजन अवकाशात जातात. उंचीसोबत तापमान फक्त क्षोभमंडल आणि मध्यावरणात कमी होते.
- सोपे : क्षोभसीमा (tropopause) क्षोभमंडल आणि स्थितांबर वेगळे करते.
- मध्यम : सौर वाऱ्याचे कण चुंबकीय ध्रुवांकडे गेल्यावर वायू चमकतात आणि ध्रुवीय प्रकाश दिसतो.
- परीक्षा-प्रकार : हवेचा दाब आपल्याला जाणवत नाही कारण तो सर्व बाजूंनी असतो आणि शरीर तेवढाच विरुद्ध दाब देते.
हवामान फक्त क्षोभमंडलात घडते.
उंचीसोबत तापमान सतत कमी होते असे समजणे. तापावरणात ते वाढते.
थरांचा क्रम. आठवणीची युक्ती : क्षो-स्थि-म-ता-बा = क्षोभमंडल, स्थितांबर, मध्यावरण, तापावरण, बाह्यावरण.
फरक ओळखा
| थर | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|---|
| क्षोभमंडल | हवामान, श्वासाची हवा |
| स्थितांबर | ओझोन, विमाने |
| मध्यावरण | उल्का जळतात |
| तापावरण | ध्रुवीय प्रकाश, रेडिओ परावर्तन |
| बाह्यावरण | सर्वात विरळ, वायू निसटतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वातावरणातील दोन सर्वात जास्त वायूंची नावे सांगा.
- 2पाऊस कोणत्या थरात पडतो?
- 3ओझोन थर कोणत्या थरात आहे?
- 4क्षोभमंडलात उंचीसोबत तापमानाचे काय होते?
- 5विमाने स्थितांबरात का उडतात?
- 6ध्रुवीय प्रकाश कशामुळे दिसतो?
- 7एक विद्यार्थी म्हणतो तापमान उंचीसोबत नेहमी कमी होते. तुम्ही त्याला कसे सुधाराल?
- 8वरच्या हवेचे वजन आपल्याला का जाणवत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नायट्रोजन आणि ऑक्सिजन.
- 2क्षोभमंडलात.
- 3स्थितांबरात.
- 4ते कमी होते.
- 5तो थर ढगमुक्त आणि हवामानाच्या गडबडीपासून मुक्त असतो.
- 6सौर वाऱ्याचे कण चुंबकीय ध्रुवांकडे जातात आणि वातावरणातील वायू चमकतात.
- 7ते फक्त क्षोभमंडल आणि मध्यावरणात कमी होते; तापावरणात वाढते.
- 8हवा सर्व बाजूंनी दाबते आणि आपले शरीर तेवढाच विरुद्ध दाब देते.
हवामान, जलवायू आणि त्यांचे घटक
खेळायला जाण्यापूर्वी आज संध्याकाळी पाऊस पडेल का हे आपण पाहतो, ते हवामान (weather). आपल्या गावात दरवर्षी मे महिना तापदायक असतो हे जाणणे म्हणजे जलवायू (climate).
हवामान (weather) म्हणजे वातावरणाची तासागणिक, दिवसागणिक स्थिती. जलवायू (climate) म्हणजे मोठ्या क्षेत्रातील दीर्घकाळाचे, साधारण 30 वर्षे किंवा अधिक, सरासरी हवामान.
मुख्य कल्पना 1 : पाच घटक — तापमान, आर्द्रता, वृष्टी, वातावरणीय दाब आणि वारा. इन्सोलेशन (insolation) म्हणजे पृथ्वीला मिळणारी सौर ऊर्जा; ती विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे कमी होते, म्हणून तापमानही. आर्द्रता (humidity) म्हणजे हवेतील बाष्प; उबदार हवा अधिक बाष्प धरते. वृष्टी (precipitation : भुरभुर, पाऊस, बर्फ, गारपाऊस, गारा) प्रचलित वारे, पर्वत आणि ऋतू यांवर अवलंबून असते.
- सोपे : पावसामुळे ठिकाणाचे तापमान कमी होते.
- मध्यम : दमट दिवशी घाम आणि कपडे हळू सुकतात.
- परीक्षा-प्रकार : ध्रुवांजवळ सूर्यकिरण कमी कोनातून पडतात, म्हणून तिथे थंडी जास्त.
आकृतीत : पाच घटक मिळून हवामान आणि जलवायू ठरवतात.
मुख्य कल्पना 2 : दाब आणि वारा — दाब समुद्रसपाटीवर सर्वात जास्त असतो आणि उंचीसोबत घटतो. उबदार हवा वर जाऊन कमी दाबाचा प्रदेश (low pressure) बनतो; सहसा ढगाळ आणि ओले हवामान. थंड हवा खाली बसून जास्त दाबाचा प्रदेश (high pressure) बनतो; सहसा निरभ्र आणि सूर्यप्रकाशित. वारा (wind) म्हणजे जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे हवेची हालचाल; वाऱ्याला तो ज्या दिशेकडून येतो त्यावरून नाव देतात : पश्चिमेकडून येणारा तो पश्चिमी वारा.
- सोपे : वारा जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहतो.
- मध्यम : कमी दाब म्हणजे बहुधा ढग आणि पाऊस.
- परीक्षा-प्रकार : 6–11 किमी/तास मंद झुळूक पाने सळसळवते; 103–117 किमी/तास वादळ व्यापक नुकसान करते.
हवामान रोज बदलते; जलवायू दीर्घकालीन सरासरी असते.
एका उष्ण दिवसाला 'जलवायू' म्हणणे. ते हवामान आहे.
पाच घटक. आठवणीची युक्ती : ता-आ-वृ-दा-वा = तापमान, आर्द्रता, वृष्टी, दाब, वारा.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| हवामान | अल्पकालीन स्थिती |
| जलवायू | दीर्घकालीन सरासरी (30+ वर्षे) |
| कमी दाब | उबदार वर जाणारी हवा, ढग |
| जास्त दाब | थंड खाली बसणारी हवा, निरभ्र आकाश |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवामानाची व्याख्या करा.
- 2जलवायू म्हणजे काय?
- 3हवामान आणि जलवायूचे पाच घटक सांगा.
- 4इन्सोलेशन म्हणजे काय?
- 5कमी दाबाचा प्रदेश साधारणपणे काय आणतो?
- 6विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे तापमान का कमी होते?
- 7दमट दिवशी कपडे हळू का सुकतात?
- 8जागा A वर दाब 1012 आणि B वर 996 आहे. वारा कोणत्या दिशेने वाहील?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वातावरणाची तासागणिक, दिवसागणिक स्थिती.
- 2मोठ्या क्षेत्रातील 30 वर्षे किंवा अधिक काळाचे सरासरी हवामान.
- 3तापमान, आर्द्रता, वृष्टी, दाब आणि वारा.
- 4पृथ्वीला मिळणारी सौर ऊर्जा.
- 5ढगाळ आकाश आणि ओले हवामान.
- 6ध्रुवांकडे सूर्यकिरण कमी कोनातून पडतात, म्हणून इन्सोलेशन कमी होते.
- 7हवेत आधीच भरपूर बाष्प असते, म्हणून ओलावा हळू उडतो.
- 8A (1012) कडून B (996) कडे.
स्थानिक वारे आणि भारतातील ऋतू
दुपारी समुद्रकिनारी समुद्राकडून थंड वारा येतो; रात्री तोच उलट दिशेने समुद्राकडे वाहतो. वर्षही तुम्हाला माहिती असलेल्या ऋतूंतून फिरते.
सागरी वारा (sea breeze) दिवसा समुद्राकडून जमिनीकडे वाहतो; खारा/भूवारा (land breeze) रात्री जमिनीकडून समुद्राकडे. भारतात IMD चे चार ऋतू आणि परंपरेने सहा ऋतू (ṛtu) मानतात.
मुख्य कल्पना 1 : भूवारा आणि सागरी वारा — दिवसा जमीन समुद्रापेक्षा लवकर तापते, म्हणून जमिनीवर कमी दाब होतो आणि सागरी वारा येतो. रात्री जमीन लवकर थंड होते आणि तापमान-दाबाचा फरक कमी असल्याने सौम्य भूवारा समुद्राकडे वाहतो. हे वारे किनारी प्रदेशाचे हवामान मध्यम ठेवतात.
- सोपे : सागरी वारा = दिवसा, समुद्राकडून जमिनीकडे.
- मध्यम : भूवारा = रात्री, जमिनीकडून समुद्राकडे.
- परीक्षा-प्रकार : तापमानाचा फरक कमी असल्याने भूवारा कमकुवत असतो.
आकृतीत : IMD भारतात चार ऋतू मानते.
मुख्य कल्पना 2 : ऋतू — हिवाळा : डिसेंबर ते एप्रिलच्या सुरुवातीपर्यंत; डिसेंबर–जानेवारी सर्वात थंड. उन्हाळा : एप्रिल ते जून; पश्चिम-दक्षिणेत एप्रिल, उत्तरेत मे सर्वात उष्ण. मान्सून : जून ते सप्टेंबर. मान्सूनोत्तर : ऑक्टोबर ते डिसेंबर. हिमालयीन राज्यांत शरद (autumn) आणि वसंत (spring) असे दोन जास्तीचे ऋतू. पारंपरिक ऋतू : वसंत (मार्च–एप्रिल), ग्रीष्म (मे–जून), वर्षा (जुलै–ऑगस्ट), शरद (सप्टेंबर–ऑक्टोबर), हेमंत (नोव्हेंबर–डिसेंबर), शिशिर (जानेवारी–फेब्रुवारी). कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात पावसाच्या मापनांच्या नोंदी असून त्या महसूल आणि मदतकार्यात वापरल्या जात.
- सोपे : IMD चे ऋतू चार; पारंपरिक ऋतू सहा.
- मध्यम : हिमालयीन राज्यांत दोन जास्तीचे ऋतू असतात.
- परीक्षा-प्रकार : हिवाळ्यात तापमान वायव्येकडून आग्नेयेकडे वाढते.
भारताचे हवामान सर्वसाधारणपणे उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे आहे.
भारतात फक्त तीन ऋतू आहेत असे समजणे. IMD चार आणि परंपरा सहा ऋतू मानते.
IMD चे ऋतू. आठवणीची युक्ती : हि-उ-मा-मो = हिवाळा, उन्हाळा, मान्सून, मान्सूनोत्तर.
फरक ओळखा
| ऋतू | महिने |
|---|---|
| हिवाळा | डिसेंबर–एप्रिलची सुरुवात |
| उन्हाळा | एप्रिल–जून |
| मान्सून | जून–सप्टेंबर |
| मान्सूनोत्तर | ऑक्टोबर–डिसेंबर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समुद्राकडून जमिनीकडे वाहणारा वारा कोणता?
- 2भूवारा केव्हा वाहतो?
- 3IMD किती ऋतू मानते?
- 4IMD चे चार ऋतू सांगा.
- 5सर्वात थंड महिने कोणते?
- 6सहा पारंपरिक ऋतूंची नावे सांगा.
- 7भूवारा सागरी वाऱ्यापेक्षा कमकुवत का असतो?
- 8अर्थशास्त्रात पावसाबद्दल काय नोंदले आहे आणि त्याचा उपयोग काय होता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सागरी वारा.
- 2रात्री.
- 3चार.
- 4हिवाळा, उन्हाळा, मान्सून आणि मान्सूनोत्तर.
- 5डिसेंबर आणि जानेवारी.
- 6वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमंत आणि शिशिर.
- 7रात्री जमीन व समुद्र यांतील तापमान आणि दाबाचा फरक कमी असतो.
- 8पावसाची शास्त्रीय मापने; महसूल आणि मदतकार्याच्या व्यवस्थापनात वापर.
मान्सून
दर जूनमध्ये शेतकरी पहिल्या पावसाची वाट पाहतात. तो पाऊस आणणारा वारा ऋतूनुसार दिशा बदलतो; या उलटफेरालाच मान्सून म्हणतात.
मान्सून (monsoon) म्हणजे वर्षभरात वाऱ्याच्या दिशेत ऋतूनुसार होणारा उलटफेर. शब्द अरबी मौसिम (ऋतू) पासून आला. दोन प्रकार : नैर्ऋत्य आणि ईशान्य मान्सून.
मुख्य कल्पना 1 : नैर्ऋत्य मान्सून — उन्हाळ्यात भारताची भूमी भोवतालच्या महासागरापेक्षा लवकर तापते. त्यामुळे उपखंडावर कमी दाब तयार होतो, तर थंड हिंद महासागरावर जास्त दाब असतो. जून ते सप्टेंबर महासागराकडून जमिनीकडे ओलसर वारे वाहतात आणि भारतातील बहुतेक पाऊस आणतात.
- सोपे : नैर्ऋत्य मान्सून म्हणजे उन्हाळी मान्सून.
- मध्यम : वारा जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहतो.
- परीक्षा-प्रकार : जमीन व समुद्राचे असमान तापणे हे कारण.
आकृतीत : असमान तापण्यामुळे मान्सून चालतो.
मुख्य कल्पना 2 : ईशान्य मान्सून आणि महत्त्व — ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी जमीन समुद्रापेक्षा लवकर थंड होते; थंड कोरडे वारे जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात. बंगालच्या उपसागरावरून जाताना ते तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटकच्या काही भागांत पाऊस आणतात. शेती, पाणीपुरवठा, सण आणि रोजगार मान्सूनवर ठरतात; जास्त पावसाने पूर, कमी पावसाने दुष्काळ. कृषिपराशर आणि वराहमिहिरांनी चंद्र-सूर्याची स्थिती आणि नक्षत्रे वापरून पावसाचा अंदाज बांधला; कालिदासाने मेघदूतम्‌मध्ये मेघांचा मार्ग वर्णिला. आज राष्ट्रीय मान्सून मिशन आणि मिशन मौसम अंदाज सुधारतात.
- सोपे : ईशान्य मान्सून ऑक्टोबर–फेब्रुवारी वाहतो.
- मध्यम : परतीचा मान्सून ऑक्टोबरात उत्तर भारतातून निघतो.
- परीक्षा-प्रकार : नक्षत्रे (nakṣhatras) चंद्राच्या मार्गाचे 27 समान भाग करतात.
चांगला मान्सून म्हणजे चांगले पीक आणि पाणी; वाईट म्हणजे दुष्काळ.
हिवाळी मान्सून सर्वत्र पाऊस देतो असे समजणे. तो मुख्यतः आग्नेय किनाऱ्यावर पाऊस देतो.
कोणता मान्सून, केव्हा. आठवणीची युक्ती : SW = Summer-Wet (जून–सप्टें); NE = पूर्व किनारा, ऑक्टो–फेब्रु.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | नैर्ऋत्य | ईशान्य |
|---|---|---|
| काळ | जून–सप्टेंबर | ऑक्टोबर–फेब्रुवारी |
| जमीन विरुद्ध समुद्र | जमीन जास्त तप्त | जमीन जास्त थंड |
| वारा | समुद्राकडून जमिनीकडे | जमिनीकडून समुद्राकडे |
| पाऊस | बहुतेक भारत | आग्नेय किनारा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1'मान्सून' शब्दाचा अर्थ काय?
- 2मान्सूनला नाव कोणी दिले?
- 3नैर्ऋत्य मान्सून केव्हा वाहतो?
- 4नैर्ऋत्य मान्सूनचे कारण काय?
- 5ईशान्य मान्सून म्हणजे काय?
- 6ईशान्य मान्सूनचा पाऊस कोणत्या राज्यांना मिळतो?
- 7मान्सून भारतासाठी महत्त्वाचा का?
- 8थंड कोरडे हिवाळी वारे पूर्व किनाऱ्यावर पाऊस कसे आणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाऱ्याच्या दिशेचा ऋतूनुसार उलटफेर; अरबी 'मौसिम' म्हणजे ऋतू.
- 2अरब व्यापाऱ्यांनी.
- 3जून ते सप्टेंबर.
- 4जमीन व समुद्राचे असमान तापणे.
- 5ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी जमिनीकडून समुद्राकडे वाहणारे थंड कोरडे वारे.
- 6तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटकचे काही भाग.
- 7शेती, पाणीपुरवठा, सण आणि रोजगार त्यावर अवलंबून.
- 8ते बंगालच्या उपसागरावरून जाताना बाष्प शोषतात.
हवामान बदल, कार्बन पदचिन्ह आणि पंजाब पूर 2025
गाड्यांसाठी इंधन जाळणे, रस्त्यांसाठी झाडे तोडणे आणि कारखान्यांचा धूर, हे सर्व हवेत वायू भरतात. वर्षानुवर्षे हे वायू आपले जग किती उष्ण किंवा ओले होते ते बदलतात.
हवामान बदल (climate change) म्हणजे मुख्यतः मानवी कृतींमुळे होणारा हवामानाच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल. कार्बन पदचिन्ह (carbon footprint) म्हणजे आपल्या कृतींतून (ऊर्जा, वाहतूक, वस्तू-सेवा) सोडल्या जाणाऱ्या हरितगृह वायूंची एकूण मात्रा.
मुख्य कल्पना 1 : कारणे आणि परिणाम — जीवाश्म इंधन जाळणे, जंगलतोड आणि औद्योगिक प्रदूषण यामुळे हरितगृह वायू (कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन, नायट्रस ऑक्साइड, बाष्प) वाढतात. ते उष्णता अडकवून पृथ्वी तापवतात. परिणाम : अधिक पूर आणि दुष्काळ, हिमनद्या वितळणे, समुद्रपातळी वाढ, जैवविविधतेचा नाश आणि आरोग्य, शेती व उपजीविकेला धोका, महिला व मुलांसह सर्वांवर.
- सोपे : हरितगृह वायू उष्णता अडकवतात.
- मध्यम : जीवाश्म इंधन, जंगलतोड आणि उद्योग कार्बन डायऑक्साइड वाढवतात.
- परीक्षा-प्रकार : परिणाम आरोग्य, शेती आणि उपजीविकेपर्यंत पोहोचतात.
आकृतीत : मानवी कृती हवामान बदलाकडे कशा नेतात.
हवामान बदल, कार्बन पदचिन्ह आणि पंजाब पूर 2025
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : आपण काय करू शकतो आणि पंजाबचा पूर — ऊर्जा व पाणी वाचवणे, नवीकरणीय ऊर्जा वापरणे, जंगले वाचवणे आणि एकदाच वापरायचे प्लास्टिक टाळणे यामुळे कार्बन पदचिन्ह कमी होते. उपक्रमात कमी = 1, मध्यम = 2, जास्त = 3, अतिजास्त = 4 गुण. 2025 मध्ये अतिमुसळधार मान्सून पाऊस आणि पश्चिमी विक्षोभ (western disturbances) यामुळे सतलज, बियास, रावी आणि घग्गर नद्या ओसंडल्या. मानवी कारणे : कमकुवत जुने धूसी बांध, नद्यांजवळ घरे-शेते, गाळाने घटलेली क्षमता आणि उशिराचे इशारे. परिणाम : मृत्यू, मदत छावण्या, भाताचे नुकसान, पशुधन हानी, रस्ते-पुलांचे नुकसान आणि जलजन्य आजार.
- सोपे : झाडे लावा आणि ऊर्जा वाचवा.
- मध्यम : पुराची कारणे नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित दोन्ही होती.
- परीक्षा-प्रकार : चांगले नियोजन, मजबूत बांध आणि लवकर इशारे नुकसान कमी करतात.
कार्बन पदचिन्ह कमी करण्यात प्रत्येक लहान पाऊल महत्त्वाचे.
पूर फक्त नैसर्गिक असतात असे समजणे. मानवी निवडींनी नुकसान वाढवले.
पदचिन्ह गुण. आठवणीची युक्ती : 1-2-3-4 = कमी, मध्यम, जास्त, अतिजास्त.
फरक ओळखा
| नैसर्गिक कारण | मानवी कारण |
|---|---|
| मुसळधार मान्सून पाऊस | कमकुवत बांध |
| पश्चिमी विक्षोभ | नद्यांजवळ बांधकाम |
| आधीच भरलेल्या नद्या | गाळ साचणे, उशिराचे इशारे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवामान बदलाची व्याख्या करा.
- 2दोन हरितगृह वायूंची नावे सांगा.
- 3कार्बन पदचिन्ह म्हणजे काय?
- 4कार्बन पदचिन्ह कमी करण्याचे दोन मार्ग सांगा.
- 52025 मध्ये पंजाबमध्ये कोणत्या नद्या ओसंडल्या?
- 6पुराचे एक नैसर्गिक आणि एक मानवी कारण सांगा.
- 7एका विद्यार्थ्याचे गुण : खासगी कार (3), कधी दिवे चालू (2), एक बादली आंघोळ (1), कधी डिस्पोजेबल प्लास्टिक (2). एकूण?
- 8आपत्ती तयारीत तरुण कशी मदत करू शकतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुख्यतः मानवी कृतींमुळे होणारा हवामानाच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल.
- 2कार्बन डायऑक्साइड आणि मिथेन.
- 3मानवी कृतींतून सोडल्या जाणाऱ्या हरितगृह वायूंची एकूण मात्रा.
- 4ऊर्जा वाचवणे आणि झाडे लावणे (किंवा नवीकरणीय ऊर्जा).
- 5सतलज, बियास, रावी आणि घग्गर.
- 6पश्चिमी विक्षोभासह मुसळधार मान्सून पाऊस; कमकुवत बांध.
- 73 + 2 + 1 + 2 = 8.
- 8इशारे पोहोचवून, मदतकार्यात सहभागी होऊन आणि सुरक्षित पद्धती शिकून.