पृथ्वीचे थर आणि भूपट्ट सिद्धांत
अंड्याचा विचार करा : पातळ कवच, जाड पांढरा भाग आणि तप्त बलक. पृथ्वीलाही पातळ बाहेरची त्वचा, जाड मध्यभाग आणि अतिशय तप्त गाभा आहे; आणि ही त्वचा मोठ्या तुकड्यांत तडकलेली आहे.
पृथ्वीचे तीन मुख्य थर : भूकवच, प्रावरण आणि गाभा. भूकवच आणि प्रावरणाचा वरचा भाग मिळून शिलावरण बनते; ते भूपट्टांत विभागलेले असून अर्ध-वितळलेल्या दुर्बलावरणावर हळूहळू सरकते.
मुख्य कल्पना 1 : थर — भूकवच : खंडांखाली 30–40 किमी, महासागरांखाली 5–7 किमी. प्रावरण : खूप जाड आणि तप्त (सुमारे 2900 किमी). बाह्य गाभा : लोखंड-निकेलचा द्रव थर. अंतर्गाभा : घन, तप्त, फिरणारा धातूचा गोळा, सर्वात घन भाग.
- सोपे : आपण भूकवचावर, सर्वात बाहेरच्या थरावर राहतो.
- मध्यम : शिलावरण = भूकवच + प्रावरणाचा वरचा भाग; खालचे दुर्बलावरण अर्ध-वितळलेले असते.
- परीक्षा-प्रकार : सागरी कवच खंडीय कवचापेक्षा पातळ असते.
आकृतीत : आत जाताना थर अधिक तप्त आणि घन होत जातात.
मुख्य कल्पना 2 : भूपट्ट का हलतात — भूपट्ट सिद्धांतानुसार (डब्ल्यू. जे. मॉर्गन) शिलावरण लहान-मोठ्या भूपट्टांत तुटलेले असून ते वर्षाला काही सेंटिमीटर सरकतात. कारण प्रावरणातील संवहन प्रवाह : गाभ्यातील उष्णतेमुळे गरम पदार्थ वर जातो आणि थंड खाली येतो, त्यामुळे भूपट्ट ओढले-ढकलले जातात. भूपट्ट खंडीय, सागरी किंवा मिश्र असतात. प्रमुख भूपट्ट : पॅसिफिक, युरेशियन, आफ्रिकन, उत्तर अमेरिकन, दक्षिण अमेरिकन, इंडो-ऑस्ट्रेलियन आणि अंटार्क्टिक.
- सोपे : भूपट्ट वर्षाला फक्त काही सेंटिमीटर सरकतात.
- मध्यम : संवहन प्रवाह म्हणजे तापवलेल्या पातेल्यात वर येणाऱ्या गरम पाण्यासारखे.
- परीक्षा-प्रकार : भूपट्टांच्या हालचालीतून डोंगर, ज्वालामुखी, मैदाने, दऱ्या आणि महासागर खोरी तयार होतात.
कठीण भूपट्ट अर्ध-वितळलेल्या दुर्बलावरणावर तरंगत असल्यामुळे हलतात.
भूपट्ट वेगाने हलतात असे समजणे. ते वर्षाला फक्त काही सेंटिमीटर सरकतात.
थरांचा क्रम. आठवणीची युक्ती : CMC = Crust, Mantle, Core (भूकवच, प्रावरण, गाभा) – बाहेरून आत.
फरक ओळखा
| थर | वैशिष्ट्य |
|---|---|
| भूकवच | पातळ, खडकाळ, आपण राहतो ते |
| प्रावरण | जाड आणि तप्त |
| बाह्य गाभा | द्रव लोखंड-निकेल |
| अंतर्गाभा | घन, दाट धातूचा गोळा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीचे तीन मुख्य थर सांगा.
- 2शिलावरण कशाचे बनले आहे?
- 3भूपट्टांना हलू देणारा थर कोणता?
- 4कोणतेही तीन प्रमुख भूपट्ट सांगा.
- 5भूपट्टांच्या हालचालीचे कारण काय?
- 6महासागराखाली भूकवच पातळ का असते?
- 7पातेल्यातील पाण्याच्या उदाहरणाने संवहन प्रवाह कसे समजावाल?
- 8पाठ भूपट्ट सिद्धांत लोकांना उपयोगी आहे असे का म्हणतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भूकवच, प्रावरण आणि गाभा.
- 2भूकवच आणि प्रावरणाचा वरचा भाग.
- 3खालचे अर्ध-वितळलेले दुर्बलावरण.
- 4पॅसिफिक, युरेशियन आणि आफ्रिकन (किंवा यादीतील इतर).
- 5गाभ्यातील उष्णतेमुळे प्रावरणात होणारे संवहन प्रवाह.
- 6सागरी कवच फक्त 5–7 किमी जाड असते, तर खंडांखाली 30–40 किमी.
- 7गरम पाणी वर जाते आणि थंड खाली येते; तसेच गरम प्रावरण वर जाते व थंड खाली येऊन भूपट्ट हलवते.
- 8तो भूकंप आणि ज्वालामुखीप्रवण प्रदेश ओळखण्यास मदत करतो.
भूपट्ट सीमा, भूकंप आणि ज्वालामुखी
जमिनीवर दोन जड गालिचे एकमेकांकडे ढकलले तर ते वर चुरगळतात. दूर ओढले तर फट पडते; बाजूला घसरवले तर घासतात आणि धक्के बसतात. भूपट्टही कडांवर असेच तीन प्रकारे वागतात.
भूपट्ट सीमा म्हणजे जिथे भूपट्ट एकमेकांना भेटतात ती कड. तीन प्रकार : अभिसारी (एकमेकांकडे सरकतात), अपसारी (एकमेकांपासून दूर जातात) आणि रूपांतरित (एकमेकांना घासत सरकतात).
मुख्य कल्पना 1 : तीन सीमा — अभिसारी : दोन खंडीय भूपट्ट आदळले की हिमालयासारखे वली पर्वत; सागरी भूपट्ट खंडीय भूपट्टाखाली गेला की ज्वालामुखी आणि भूकंप. अपसारी : मॅग्मा वर येऊन नवे कवच बनते, उदा. मध्य-अटलांटिक कटक. रूपांतरित : कवच बनत किंवा नष्ट होत नाही पण भूकंप होतात, उदा. सॅन अँड्रियास भ्रंश.
- सोपे : अभिसारी म्हणजे एकमेकांकडे सरकणे.
- मध्यम : अपसारी सीमेवर नवे कवच तयार होते.
- परीक्षा-प्रकार : रूपांतरित सीमेवर मुख्यतः भूकंप होतात.
आकृतीत : अभिसारी : भूपट्ट आदळतात. अपसारी : दूर जातात. रूपांतरित : घासत सरकतात.
भूपट्ट सीमा, भूकंप आणि ज्वालामुखी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : भूकंप आणि ज्वालामुखी — बहुतेक भूकंप आणि ज्वालामुखी भूपट्ट सीमांवर, विशेषतः प्रशांत महासागराभोवती (अग्निवलय) होतात. भारतात 2001 चा गुजरात भूकंप यांसारखे मोठे भूकंप झाले आहेत. प्राचीन भारतात भूकंपाला 'भूकंप' (पृथ्वीचे हलणे) म्हणत; वराहमिहिरांनी बृहत्संहितेत वारा, पाऊस, ढग आणि प्राण्यांचे वर्तन यांतील बदल ही चिन्हे नोंदवली. अंदमान-निकोबारमधील बाराटांग बेटावरील चिखली ज्वालामुखी भूमिगत वायू आणि दाबामुळे चिखल उडवतो.
- सोपे : अग्निवलय प्रशांत महासागराभोवती आहे.
- मध्यम : भूपट्ट नकाशा आणि भूकंप नकाशा तुलना करा; ठिपके भूपट्टांच्या कडांवर आहेत.
- परीक्षा-प्रकार : अंतर्गत शक्ती म्हणजे भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक, वलीकरण आणि भंजन.
सीमा ठरवतात की डोंगर, ज्वालामुखी आणि भूकंप कुठे होतील.
भूकंप सर्वत्र अनियमित होतात असे समजणे. ते भूपट्ट सीमांवर एकवटतात.
तीन हालचाली. आठवणीची युक्ती : C-D-T = Collide (आदळणे), Depart (दूर जाणे), Transform (घासणे).
फरक ओळखा
| सीमा | भूपट्टांची हालचाल | उदाहरण |
|---|---|---|
| अभिसारी | एकमेकांकडे | हिमालय |
| अपसारी | दूर जाणे | मध्य-अटलांटिक कटक |
| रूपांतरित | घासत सरकणे | सॅन अँड्रियास भ्रंश |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूपट्ट सीमा म्हणजे काय?
- 2दोन खंडीय भूपट्ट आदळल्यावर काय तयार होते?
- 3अपसारी सीमेवर काय घडते?
- 4रूपांतरित सीमेवरील रचनेचे एक उदाहरण द्या.
- 5अग्निवलय म्हणजे काय?
- 62001 मध्ये कोणत्या भारतीय राज्यात मोठा भूकंप झाला?
- 7एका किनाऱ्यावर सागरी भूपट्ट खाली जात आहे आणि ज्वालामुखींची रांग आहे. सीमेचा प्रकार सांगा.
- 8'भूकंप' या शब्दाचा प्राचीन अर्थ काय होता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जिथे भूपट्ट एकमेकांना भेटतात ती कड.
- 2हिमालयासारखे वली पर्वत.
- 3भूपट्ट दूर जातात आणि मॅग्मा वर येऊन नवे कवच तयार होते.
- 4सॅन अँड्रियास भ्रंश.
- 5प्रशांत महासागराभोवतीचा भूकंप आणि ज्वालामुखींचा पट्टा.
- 6गुजरात.
- 7अभिसारी सीमा.
- 8पृथ्वीचे हलणे.
भूपट्ट सीमा, भूकंप आणि ज्वालामुखी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाअपक्षय, झीज आणि समतलीकरणाचे कारक
पावसाळी गावातील कुंपणाची भिंत तडकते, तुकडे पडतात आणि पाऊस ते तुकडे गटारात वाहून नेतो. तडकणे म्हणजे अपक्षयासारखे; वाहून नेणे म्हणजे झिजेसारखे.
अपक्षय म्हणजे खडक जागच्या जागी लहान तुकड्यांत तुटणे. झीज म्हणजे पदार्थ झिजवून दुसरीकडे वाहून नेणे. समतलीकरणाचे कारक : वाहते पाणी, हिमनद्या, वारा, लाटा आणि भूजल.
मुख्य कल्पना 1 : अपक्षय आणि झीज — अपक्षय : भौतिक (तापमान बदल, गारठा, वारा), रासायनिक (पाणी, हवा, आम्लांशी अभिक्रिया) आणि जैविक (मुळे, प्राणी, सूक्ष्मजीव). त्यातून माती तयार होते. झीज : पाणी, वारा, हिमनद्या आणि किनारी लाटांनी; ती तुटलेला पदार्थ हलवते. झिजेमुळे शेतकऱ्यांची वरची माती जाते, नदी-किनाऱ्यांवरची जमीन वाहते, खाणकाम व बांधकाम असुरक्षित होते आणि पर्यटन-मासेमारीला फटका बसतो.
- सोपे : अपक्षय तोडतो; झीज तोडते आणि वाहून नेते.
- मध्यम : मुळे खडक फोडतात, हे जैविक अपक्षयाचे उदाहरण.
- परीक्षा-प्रकार : सुपीक वरची माती जाऊन झिजेमुळे पीक घटते.
आकृतीत : पाच कारक उंच जमीन झिजवतात आणि खोलगट भाग भरतात.
मुख्य कल्पना 2 : जमिनीचे रक्षण — समोच्च खंदक (कंटूरिंग) उतारावर समोच्च रेषांवर चर खणतात; बांध घालणे म्हणजे मातीचे बांध; पायरीशेती म्हणजे उतारावर समतल पायऱ्या; बंधारे नाल्यांचा वेग कमी करतात. जुनी उदाहरणे : सिंधू-सरस्वती संस्कृतीच्या पद्धती, नागालँडची झाबो पद्धत आणि अर्थशास्त्रातील जमीन-वर्गीकरण. भूरूपांनी इतिहासही घडवला : नद्यांच्या मैदानांवर पहिली शहरे, हिमालयाने रक्षण केले पण खैबर खिंडीतून विचार आले-गेले आणि थरने रेशीम मार्गाला चालना दिली.
- सोपे : पायरीशेतीने उताराच्या पायऱ्या होतात.
- मध्यम : बांधामुळे वाहणारे पाणी संथ होऊन मुरते.
- परीक्षा-प्रकार : जंगलतोडीमुळे झीज वाढते कारण मुळे माती धरत नाहीत.
अपक्षय = जागेवर तुटणे; झीज = तुटणे आणि वाहून नेणे; संचयन = साचवणे.
अपक्षय आणि झीज एकच असे समजणे. झिजेत पदार्थ हलतो.
तीन पायऱ्या. आठवणीची युक्ती : W-E-D = Weather (तुटणे), Erode (वाहून नेणे), Deposit (साचवणे).
फरक ओळखा
| प्रक्रिया | काय घडते |
|---|---|
| अपक्षय | खडक जागेवर तुटतो |
| झीज | पदार्थ झिजून वाहून जातो |
| संचयन | पदार्थ साचून भर पडते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अपक्षयाची व्याख्या करा.
- 2अपक्षयाचे तीन प्रकार सांगा.
- 3झीज आणि अपक्षय यांत फरक काय?
- 4समतलीकरणाचे दोन कारक सांगा.
- 5झीज शेतकऱ्यांवर कसा परिणाम करते?
- 6मृदा संधारणाच्या दोन पद्धती सांगा.
- 7डोंगर उतारावरील शेतातील माती दर पावसाळ्यात वाहून जाते. उपाय सुचवा.
- 8डोंगर आणि वाळवंटांचा व्यापार आणि इतिहासावर परिणाम कसा झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जागच्या जागी खडकांचे लहान तुकडे होणे.
- 2भौतिक, रासायनिक आणि जैविक.
- 3झिजेत तुटलेला पदार्थ वाहूनही नेला जातो.
- 4वाहते पाणी आणि वारा (तसेच हिमनद्या, लाटा, भूजल).
- 5ती सुपीक वरची माती नेते आणि उत्पादन घटवते.
- 6पायरीशेती आणि बांध (तसेच समोच्च चर, बंधारे).
- 7पायऱ्या किंवा समोच्च बांध करा आणि माती धरण्यासाठी झाडे लावा.
- 8डोंगर अडथळे व खिंडी ठरले; थरमुळे रेशीम मार्गासारखे मार्ग वाढले.
नद्या, लाटा आणि हिमनद्यांची भूरूपे
वाळूच्या ढिगावर नळाचे पाणी सोडले तर चर कोरला जातो आणि शेवटी छोटा पंखा तयार होतो. नदी, समुद्र आणि हिमनदी हेच प्रचंड प्रमाणात करतात.
वाहते पाणी, लाटा आणि हिमनद्या जमीन झिजवतात (झीज) आणि दुसरीकडे साचवतात (संचयन), त्यातून वेगवेगळी भूरूपे तयार होतात.
मुख्य कल्पना 1 : नद्या — वरचा टप्पा : V आकाराच्या दऱ्या, धबधबे (कठीण खडकावरून पडणारे पाणी) आणि द्रुतवाहिन्या. मधला टप्पा : वळणे, धनुष्याकृती सरोवरे, पूरमैदाने. खालचा टप्पा : पूरतट, त्रिभुज प्रदेश आणि जलोढ पंखे. वळणावर बाहेरच्या काठाची झीज आणि आतल्या काठावर संचयन होते. त्रिभुज प्रदेश सुपीक (भात, ताग) आणि मासेमारीस चांगले पण पूरप्रवण; सुंदरबन हे उदाहरण.
- सोपे : नदी कड्यावरून पडते तेव्हा धबधबा तयार होतो.
- मध्यम : धनुष्याकृती सरोवर म्हणजे तुटलेले वळण.
- परीक्षा-प्रकार : नदीमुखाशी गाळ साचून त्रिभुज प्रदेश तयार होतो.
आकृतीत : नदीच्या मार्गावर भूरूपे बदलत जातात.
मुख्य कल्पना 2 : लाटा आणि हिमनद्या — लाटा किनारे, वाळूचे बांध, कडे, लाटाघर्षित मंच, गुहा, कमानी आणि स्तंभ बनवतात (कमान कोसळल्यावर स्तंभ उरतो). हिमनद्या U दऱ्या, हिमगव्हर, धारदार कडे, लटकत्या दऱ्या आणि फिओर्ड कोरतात; त्यांचे संचयन म्हणजे हिमोढ (पार्श्व, मध्य, अंत्य). हिमनद्या खालच्या नद्यांसाठी गोड्या पाण्याचे स्रोतही आहेत.
- सोपे : लाटा वाळू साचवून किनारा तयार होतो.
- मध्यम : सागरी गुहा → कमान → स्तंभ.
- परीक्षा-प्रकार : अंत्य हिमोढ हिमनदीची सर्वात दूरची प्रगती दाखवतो.
प्रत्येक भूरूप माणसांसाठी साधन आणि धोका दोन्ही असू शकते.
त्रिभुज प्रदेश डोंगरात बनतो असे समजणे. तो नदीमुखाशी बनतो.
नदीची भूरूपे क्रमाने. आठवणीची युक्ती : V-M-D = V-दरी, Meander (वळण), Delta (त्रिभुज) – वर, मधला, खालचा.
फरक ओळखा
| कारक | झिजेचे भूरूप | संचयाचे भूरूप |
|---|---|---|
| नदी | V-दरी, धबधबा | त्रिभुज, पूरतट |
| लाटा | कडा, कमान, स्तंभ | किनारा, वाळूचा बांध |
| हिमनदी | U-दरी, हिमगव्हर | हिमोढ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नदीच्या वरच्या टप्प्यातील दोन भूरूपे सांगा.
- 2धनुष्याकृती सरोवर म्हणजे काय?
- 3त्रिभुज प्रदेश म्हणजे काय?
- 4सागरी स्तंभ कसा तयार होतो?
- 5फिओर्ड म्हणजे काय?
- 6हिमोढाचे तीन प्रकार सांगा.
- 7त्रिभुज प्रदेश शेतीसाठी चांगले का?
- 8हिमनद्या खालच्या भागातील लोकांसाठी महत्त्वाच्या का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1V दरी आणि धबधबा (तसेच द्रुतवाहिनी).
- 2नदीच्या तुटलेल्या वळणापासून बनलेले सरोवर.
- 3नदी समुद्र, महासागर किंवा सरोवराला मिळताना गाळाने तयार झालेली जमीन.
- 4गुहेची कमान होते आणि कमान कोसळल्यावर खडकाचा खांब म्हणजे स्तंभ उरतो.
- 5हिमनदीच्या दरीत समुद्र शिरून तयार झालेली खोल अरुंद खाडी.
- 6पार्श्व, मध्य आणि अंत्य.
- 7त्यात सुपीक गाळाची माती आणि भरपूर पाणी असते.
- 8त्या गोडे पाणी साठवून नद्यांना देतात.
वारा, भूजल आणि भूरूपांशी निगडित आपत्ती
कोरड्या शेतात जोरदार वारा धूळ डोळ्यांत उडवतो; कोरड्या प्रदेशात तोच वारा वाळूची टेकडी घडवू शकतो. खडकातून झिरपणारे पाणी हळूहळू लपलेली गुहा बनवते.
वारा वाळवंटी भूरूपे, उदा. वाळूचे ढिगारे, घडवतो. चुनखडकातील भूजल गुहा, अधोमुखी स्तंभ, ऊर्ध्वमुखी स्तंभ आणि धसका खड्डे (कार्स्ट) तयार करते. भूस्खलन, हिमस्खलन, GLOF आणि धुळीची वादळे या भूरूपांशी निगडित आपत्ती आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : वारा आणि भूजल — वारा यार्डांग, व्हेंटिफॅक्ट, वायुझीज खड्डे (पाण्यापर्यंत पोहोचल्यास मरूद्यान), वाळवंटी फरशी आणि ढिगारे (बरखान, अनुदैर्ध्य, तारकाकृती, परवलयाकृती) घडवतो. ढिगारे वाळवंटीकरणाविरुद्ध अडथळा ठरतात आणि बांधकामासाठी वाळू देतात. भूजल चुनखडक विरघळवून गुहा, अधोमुखी स्तंभ (छतावरून लटकतात), ऊर्ध्वमुखी स्तंभ (जमिनीवरून वर वाढतात), धसका खड्डे आणि भूमिगत नद्या तयार करते.
- सोपे : बरखान ढिगारे चंद्रकोरीच्या आकाराचे असतात.
- मध्यम : वेगवेगळ्या दिशांच्या वाऱ्यांनी तारकाकृती ढिगारे बनतात.
- परीक्षा-प्रकार : जमीन भूमिगत पोकळीत कोसळल्याने धसका खड्डा तयार होतो.
आकृतीत : उतार, बर्फ, हिमनदी सरोवरे आणि कोरडी जमीन यांच्याशी निगडित चार आपत्ती.
मुख्य कल्पना 2 : आपत्ती — भूस्खलन : मुसळधार पाऊस, भूकंप, तीव्र उतार, जंगलतोड, खाणकाम, खराब निचरा. हिमस्खलन : जोरदार हिमवर्षाव, अचानक तापमानवाढ, वारा, मानवी कृती. GLOF : वेगाने बर्फ वितळणे, जोरदार पाऊस/हिमवर्षाव आणि बर्फ/हिमोढ बांध कोसळणे. धुळीची वादळे : जोरदार वारे, दुष्काळ, कमी वनस्पती, जंगलतोड, अतिचराई. नियोजन आणि उपाययोजनांनी जीव वाचतात.
- सोपे : मुसळधार पावसाने उतार जड आणि निसरडा होतो.
- मध्यम : GLOF म्हणजे Glacial Lake Outburst Flood.
- परीक्षा-प्रकार : जंगलतोडीमुळे भूस्खलन आणि धुळीच्या वादळांचा धोका वाढतो.
आपल्या भागातील धोके ओळखा आणि आपत्तीआधी नियोजन करा.
आपत्ती फक्त नैसर्गिक असतात असे समजणे. जंगलतोड आणि अनियोजित बांधकाम यांसारख्या मानवी कृतींनी धोका वाढतो.
गुहेतील स्तंभ. आठवणीची युक्ती : stalaCtites = Ceiling वरून लटकतात (C); stalaGmites = Ground वरून वर वाढतात (G).
फरक ओळखा
| आपत्ती | मुख्य कारणे |
|---|---|
| भूस्खलन | पाऊस, तीव्र उतार, जंगलतोड |
| हिमस्खलन | जोरदार हिमवर्षाव, तापमानवाढ |
| GLOF | बर्फ वितळणे, कमकुवत बांध |
| धुळीचे वादळ | वारा, दुष्काळ, उघडी माती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाळूचा ढिगारा (ड्यून) म्हणजे काय?
- 2कोणते ढिगारे चंद्रकोरीच्या आकाराचे असतात?
- 3धसका खड्डा म्हणजे काय?
- 4अधोमुखी आणि ऊर्ध्वमुखी स्तंभ यांत फरक काय?
- 5भूस्खलनाची दोन कारणे सांगा.
- 6GLOF चे पूर्ण रूप सांगा.
- 7एका गावाने उतारावरील जंगल तोडले आणि निचऱ्याशिवाय रस्ते बांधले. कोणत्या आपत्तीचा धोका वाढला?
- 8कमी वनस्पती असलेल्या ठिकाणी धुळीची वादळे जास्त का होतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाऱ्याने तयार झालेली वाळूची टेकडी किंवा रांग.
- 2बरखान ढिगारे.
- 3जमीन भूमिगत पोकळीत कोसळल्याने झालेला खड्डा.
- 4अधोमुखी स्तंभ गुहेच्या छतावरून लटकतात; ऊर्ध्वमुखी स्तंभ जमिनीवरून वर वाढतात.
- 5मुसळधार पाऊस आणि जंगलतोड (तसेच भूकंप, तीव्र उतार, खाणकाम).
- 6Glacial Lake Outburst Flood (हिमनदी सरोवर उद्रेक पूर).
- 7भूस्खलन.
- 8उघडी कोरडी माती जोरदार वाऱ्याने सहज उडते.