प्रकरण 3: मराठ्यांचा उदय

त्याआधी काय घडले? १६४० च्या दशकात पुण्याचा परिसर त्रस्त होता, कारण मराठे ज्यांची सेवा करत ते दख्खनी सुलतान एकमेकांशी सतत भांडत. वडील शहाजी बहुधा दूर असल्याने शिवाजी जिजाबाई आणि विश्वासू अधिकाऱ्यांच्या देखरेखीखाली पुण्यात वाढले.

त्यानंतर काय घडले? १६४६ मध्ये, वयाच्या सोळाव्या वर्षी, बिजापूरच्या दरबारात गोंधळ असताना शिवाजींनी तोरणा किल्ला घेतला. तेथे त्यांना खजिना सापडला आणि त्यातून त्यांनी राजगड हा नवा किल्ला बांधला, जो अनेक वर्षे त्यांच्या कारभाराचे केंद्र राहिला.

संतांनी मराठ्यांना सांस्कृतिक पाया दिला, आणि शिवाजींनी किल्ले, आरमार आणि गनिमी कावा यांच्या बळावर त्याचे सार्वभौम राज्य बनवले.

त्याआधी काय घडले? १६६० पासून शास्ताखान मोठ्या सैन्यासह सुमारे तीन वर्षे पुण्यात तळ ठोकून होता आणि त्याचे सैन्य शिवाजींच्या प्रदेशात छापे घालत होते. ५ एप्रिल १६६३ च्या रात्री शिवाजी लग्नाच्या मिरवणुकीत मिसळून थोड्या सैनिकांसह शहरात शिरले.

त्यानंतर काय घडले? शास्ताखान काही बोटे गमावून निसटला, आणि त्याचा मुलगा मारला गेला. औरंगजेब रागावला आणि त्याने खानाची बंगालला बदली केली.

त्याआधी काय घडले? जून १६६५ च्या पुरंदरच्या तहात शिवाजींना २३ किल्ले द्यावे लागले. थोड्याच काळात जयसिंगाने त्यांना १६६६ मध्ये आग्र्यात औरंगजेबाला भेटायला राजी केले.

त्यानंतर काय घडले? आग्र्यात त्यांचा अपमान झाला आणि त्यांना पहाऱ्यात ठेवले गेले. ऑगस्ट १६६६ मध्ये ते निसटले, आणि घरी परतल्यावर त्यांनी गमावलेले किल्ले परत जिंकायला सुरुवात केली.

त्याआधी काय घडले? राज्याभिषेकासाठी वाराणसीचे विद्वान गागाभट्ट रायगडावर आले. ६ जून १६७४ रोजी शिवाजींना वैदिक विधींसह छत्रपती म्हणून अभिषेक झाला.

त्यानंतर काय घडले? फक्त बारा दिवसांनी, १८ जून १६७४ रोजी, त्यांच्या मातोश्री जिजाबाई यांचे निधन झाले. सप्टेंबरमध्ये दुसरा विधी केला गेला.

शिवाजींनी पराभवांतून धडे घेतले, गमावलेले परत मिळवले, आणि १६७४ मध्ये मराठ्यांना औपचारिक सार्वभौम राज्य दिले.

त्याआधी काय घडले? १७५८ मध्ये मराठे उत्तरेत लाहोर आणि अटकपर्यंत पोहोचले होते. अफगाण शासक अहमदशाह अब्दाली १७५९ मध्ये बदला घेण्यासाठी परतला, आणि दोन्ही सैन्ये पानिपत येथे भिडली.

त्यानंतर काय घडले? १४ जानेवारी १७६१ रोजी पानिपत येथे मराठ्यांचा मोठा पराभव झाला, आणि त्यांचे सेनापती सदाशिवराव भाऊ मारले गेले. पण दहा वर्षांत महादजी शिंदे यांनी १७७१ मध्ये दिल्ली परत घेतली, आणि जानेवारी १७७२ मध्ये सम्राट शाह आलम दुसरा यांना दिल्लीच्या गादीवर परत आणले.

मराठे इंग्रजांपूर्वीची सर्वात मोठी सत्ता बनले, पण सरदारांतील फुटीमुळे १८१८ पर्यंत इंग्रजांनी त्यांची सत्ता संपवली.

पगारी अधिकारी, किल्ले, आरमार, स्थानिक न्याय आणि व्यापार यांनी मिळून मराठा राज्य चालवले.

मराठ्यांनी संस्कृतीला नवे जीवन दिले आणि पुण्यापासून तंजावरपर्यंत भारतीयांना आत्मविश्वास दिला; स्त्री नेत्या त्यात महत्त्वाच्या होत्या.