दिल्ली सल्तनत : उदय, राज्यकारभार आणि अडचणी
शाळेतला वर्गप्रतिनिधी दर काही महिन्यांनी बदलत राहिला तर कोणतीही दीर्घ योजना आखता येत नाही. या काळात दिल्लीच्या राज्यकर्त्यांचे असेच होते : पाच घराणी आली-गेली आणि सुलतानाची सरासरी कारकीर्द जेमतेम नऊ वर्षांची होती.
दिल्ली सल्तनत म्हणजे दिल्लीतून सुलतान चालवत असलेले राज्य. ११९२ मध्ये पृथ्वीराज चौहान पराभूत झाल्यानंतर ती सुरू झाली आणि १५२६ मध्ये लोदी घराणे संपल्यावर संपली. तुर्की–अफगाण वंशाची पाच घराणी तिच्यावर राज्य करत होती : गुलाम (मामलुक), खल्जी, तुघलक, सय्यद आणि लोदी.
मुख्य कल्पना 1 : जोरदार मोहिमा, डळमळीत सत्ताबदल — अलाउद्दीन खल्जीने मंगोल आक्रमणे परतवली आणि सेनापती मलिक काफूरला दूर दक्षिणेकडे पाठवले. मुहम्मद बिन तुघलकाने उपखंडाचा बहुतेक भाग एका राज्याखाली आणला; मौर्यांनंतर असे प्रथमच घडले. पण त्याच्या धाडसी कल्पना नीट राबवल्या गेल्या नाहीत : राजधानी दिल्लीहून दौलताबादला आणि परत नेली गेली, आणि स्वस्त तांब्याची ‘सांकेतिक’ नाणी चांदीच्या बरोबरीची ठरवली गेली, त्यामुळे खोटी नाणी बनली आणि व्यापारात गोंधळ झाला.
- सोपे : सल्तनतीत पाच घराणी होती : गुलाम, खल्जी, तुघलक, सय्यद आणि लोदी.
- मध्यम : मुहम्मद बिन तुघलकाने राजधानी १,००० किमीपेक्षा जास्त अंतरावरील दौलताबादला नेली आणि पुन्हा दिल्लीला आणली.
- परीक्षा-प्रकार : जवळपास तीनपैकी दोन सुलतानांनी आधीच्या सुलतानाला हटवून सत्ता घेतली, म्हणून कारकीर्दी लहान राहिल्या.
आकृतीत : तुर्की–अफगाण वंशाच्या पाच घराण्यांनी एकापाठोपाठ एक दिल्ली सल्तनतीवर राज्य केले.
दिल्ली सल्तनत : उदय, राज्यकारभार आणि अडचणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : संपत्ती, युद्ध आणि तैमूरचा हल्ला — सुलतानांचे ऐश्वर्य मुख्यत्वे लूट, कर आणि गुलामांच्या व्यापारातून येई, पण लुटीमुळे व्यापार आणि शेतीचेही नुकसान होई. काही सुलतानांनी मुस्लिमेतर प्रजेवर जिझिया कर लावला. चौदाव्या शतकाच्या शेवटी तैमूरने दिल्लीवर हल्ला केला, अनेकांना ठार मारले किंवा गुलाम केले आणि शहर उद्ध्वस्त सोडले. त्यानंतर लोदी सत्तेवर आले; तोवर सल्तनत आधीच लहान झाली होती.
त्याआधी काय घडले? इ.स. ११९१ मध्ये तराईन येथे पृथ्वीराज चौहानाने मुहम्मद घोरीचा पराभव केला आणि घोरी माघारी गेला. पुढच्या वर्षी तो नवी फौज घेऊन परत आला.
त्यानंतर काय घडले? इ.स. ११९२ मध्ये तराईनच्या दुसऱ्या लढाईत घोरी जिंकला. भारतातील कारभार त्याने सेनापती कुतुबुद्दीन ऐबककडे सोपवला. १२०६ मध्ये घोरी मरण पावल्यावर ऐबकाने स्वतंत्र राज्य केले, आणि ही दिल्ली सल्तनतीची सुरुवात मानली जाते.
दिल्ली सल्तनत युद्धाने वाढली, पण हिंसक सत्ताबदल, अविचारी योजना आणि आक्रमणे यांनी ती कमकुवत झाली.
एकाच घराण्याने सल्तनत चालवली असे समजणे. प्रत्यक्षात पाच वेगवेगळी घराणी होती.
घराण्यांचा क्रम : मामलुक, खल्जी, तुघलक, सय्यद, लोदी. आठवणीची युक्ती : मा-ख-तु-स-लो, ‘माझा खरा तुळशीचा सखा लोभस’ असे म्हणा.
फरक ओळखा
| घराणे | कशासाठी ओळखले जाते | लक्षात ठेवा |
|---|---|---|
| मामलुक | पहिले घराणे, ११९२ नंतर सुरू | ऐबक |
| खल्जी | मंगोल हल्ले परतवले, दक्षिणेत मोहिमा | अलाउद्दीन |
| तुघलक | सर्वात मोठा प्रदेश, फसलेले प्रयोग | मुहम्मद बिन तुघलक |
| सय्यद आणि लोदी | तैमूरचा हल्ला, शेवटची वर्षे | लोदी १५२६ मध्ये संपले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दिल्ली सल्तनतीतील पाच घराण्यांची नावे क्रमाने सांगा.
- 2सुलतानाची सरासरी कारकीर्द जेमतेम नऊ वर्षे का होती?
- 3मुहम्मद बिन तुघलकाची सांकेतिक नाणी योजना का फसली?
- 4अलाउद्दीन खल्जीसाठी दूर दक्षिणेकडे फौज कोणी नेली?
- 5चौदाव्या शतकाच्या शेवटी दिल्ली उद्ध्वस्त करणारा आक्रमक कोण?
- 6जिझिया म्हणजे काय?
- 7कारण आणि परिणाम : राजधानी दौलताबादला नेल्याने लोकांना त्रास का झाला, आणि सुलतानाने पुढे काय केले?
- 8कारण आणि परिणाम : तैमूरच्या हल्ल्याने सल्तनतीची ताकद कशी बदलली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मामलुक, खल्जी, तुघलक, सय्यद, लोदी.
- 2तीनपैकी जवळपास दोन सुलतानांनी आधीच्याला हटवून सत्ता घेतली, म्हणून सत्ता अस्थिर होती.
- 3स्वस्त तांब्याची नाणी चांदीच्या बरोबरीची ठरवली, त्यामुळे लोकांनी खोटी नाणी बनवली आणि व्यापारात गोंधळ झाला.
- 4त्याचा सेनापती मलिक काफूर.
- 5तैमूर.
- 6मुस्लिमेतर प्रजेवर लावलेला कर.
- 7लोकांना १,००० किमीपेक्षा जास्त चालावे लागले आणि अनेक मृत्युमुखी पडले; नंतर त्याने राजधानी परत दिल्लीला आणली.
- 8दिल्ली उद्ध्वस्त झाली, सल्तनत कमकुवत झाली आणि लोदींच्या काळात तिचा प्रदेश आणखी आक्रसला.
दिल्लीचे प्रतिस्पर्धी आणि विजयनगर साम्राज्य
बाजारातील एका मोठ्या दुकानाने भाव वाढवले की आसपासची छोटी दुकाने जास्त मेहनत करतात. तसेच दिल्ली डळमळीत होत गेली तसे अनेक राज्यांनी तिला विरोध केला आणि नव्या सत्ता उभ्या राहिल्या.
पूर्व गंग, होयसळ, मेवाड आणि बहमनी सल्तनत अशा प्रादेशिक सत्तांनी दिल्लीचा प्रतिकार केला. दक्षिणेत हरिहर आणि बुक्क या बंधूंनी विजयनगर साम्राज्य स्थापले; ते दक्षिणेतील सर्वात बलवान सत्ता बनले.
मुख्य कल्पना 1 : दिल्लीला कोण भिडले — पूर्व गंग राजा पहिला नरसिंहदेव याने सल्तनतीच्या बंगालच्या सुभेदाराचा पराभव केला आणि कोणार्कचे सूर्यमंदिर बांधले. होयसळ दक्षिणेत टिकून राहिले, शेवटी विजयनगरात विलीन झाले. मेवाडचा राणा कुंभा याने नंतरच्या सल्तनतींना परतवले आणि कुंभलगड किल्ला बांधला; त्याची भिंत ३६ किमी लांब आहे. बहमनी सल्तनत पुढे पाच दख्खनी सल्तनतींत फुटली : विजापूर, गोवळकोंडा, बेरार, अहमदनगर आणि बिदर.
- सोपे : पहिल्या नरसिंहदेवाने आपल्या विजयांच्या स्मरणार्थ कोणार्कचे मंदिर बांधले.
- मध्यम : हरिहर आणि बुक्क सुरुवातीला मुहम्मद बिन तुघलकाकडे नोकरीत होते, मग त्यांनी स्वतःचे राज्य स्थापले.
- परीक्षा-प्रकार : कृष्णदेवरायाने ‘आमुक्तमाल्यद’ हे तेलुगू महाकाव्य लिहिले आणि संस्कृत, तेलुगू व कन्नड कवींना आश्रय दिला.
आकृतीत : दिल्ली कमकुवत होत गेली तसे वेगवेगळ्या प्रदेशांत स्वतःच्या बलवान सत्ता उभ्या राहिल्या.
दिल्लीचे प्रतिस्पर्धी आणि विजयनगर साम्राज्य
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : कृष्णदेवराय आणि विजयनगरचा अस्त — सोळाव्या शतकात कृष्णदेवरायाने लष्करी ताकद आणि कला-विद्येच्या बहराने साम्राज्य शिखरावर नेले. १५२९ मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर दख्खनी सल्तनतींनी एकत्र येऊन १५६५ मध्ये तालिकोटच्या लढाईत विजयनगरच्या सैन्याचा पराभव केला. शहर अनेक महिने लुटले गेले आणि उद्ध्वस्त झाले; साम्राज्य नायकांच्या छोट्या प्रदेशांत विखुरले.
त्याआधी काय घडले? १५२० च्या दशकात पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस घोडे विकण्यासाठी विजयनगरला आला. त्याने लिहिले की शहर ‘रोम इतके मोठे’ वाटले आणि बाजार मालाने भरलेले होते.
त्यानंतर काय घडले? १५६५ मध्ये तालिकोटनंतर विजेत्यांनी शहर अनेक महिने लुटले. लोक निघून गेले आणि हंपी ओस पडले. रामरायाचा भाऊ तिरुमल याने राजधानी पेनुकोंडा येथे हलवली.
विजयनगर दक्षिणेची ढाल म्हणून उभे राहिले, कृष्णदेवरायाच्या काळात शिखरावर पोहोचले आणि १५६५ मध्ये शत्रू एकत्र आल्यावर कोसळले.
विजयनगर (दक्षिणेतील साम्राज्य, राजधानी हंपी) आणि त्याचे उत्तरेकडील शत्रू बहमनी सल्तनत यांची गल्लत करणे.
शिखर = कृष्णदेवराय (मृत्यू १५२९). अस्त = तालिकोट (१५६५). आठवणीची युक्ती : शिखर २९, अस्त ६५, म्हणजे १५२९ आणि १५६५ यांचे शेवटचे दोन अंक.
फरक ओळखा
| सत्ता | प्रदेश | लक्षात ठेवा |
|---|---|---|
| पूर्व गंग | ओडिशा, कलिंग | कोणार्क मंदिर |
| होयसळ | कर्नाटक | बेलूर, हळेबीड |
| मेवाड | राजस्थान | राणा कुंभा, कुंभलगड |
| विजयनगर | दक्षिण भारत, हंपी | कृष्णदेवराय, तालिकोट १५६५ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विजयनगर साम्राज्याची स्थापना कोणी केली?
- 2पाच दख्खनी सल्तनतींची नावे सांगा.
- 3विजयनगरला शिखरावर कोणत्या राजाने नेले?
- 4कुंभलगड किल्ला कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
- 5नायक म्हणजे कोण?
- 6तालिकोटला विजयनगरच्या सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले?
- 7कारण आणि परिणाम : १५६५ मध्ये दख्खनी सल्तनती एकत्र का आल्या, आणि विजयनगर शहराचे काय झाले?
- 8कारण आणि परिणाम : तालिकोटनंतर साम्राज्याचे काय झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हरिहर आणि बुक्क राय.
- 2विजापूर, गोवळकोंडा, बेरार, अहमदनगर आणि बिदर.
- 3कृष्णदेवराय.
- 4तिची सुमारे ३६ किमी लांब भिंत जगातील सर्वात लांब अखंड भिंतींपैकी एक आहे.
- 5फुटलेल्या साम्राज्याच्या एका प्रदेशावर राज्य करणारा पूर्वीचा लष्करी सुभेदार.
- 6कृष्णदेवरायाचा जावई रामराय.
- 7प्रतिस्पर्ध्याचा पराभव करण्यासाठी त्या एकत्र आल्या; शहर अनेक महिने लुटले गेले आणि उद्ध्वस्त झाले.
- 8ते नायकांच्या छोट्या प्रदेशांत विखुरले आणि सतराव्या शतकाच्या मध्याला संपले.
मुघल साम्राज्य : बाबर ते औरंगजेब
रिले शर्यतीची कल्पना करा. एक धावपटू पडतो, बॅटन निसटते, आणि एक अगदी लहान धावपटू ते उचलून तरीही शर्यत जिंकतो. मुघल कथेत तेरा वर्षांच्या मुलाबाबत असा क्षण आहे.
मुघल साम्राज्य तैमूरचा वंशज बाबर याने १५२६ मध्ये पानिपतच्या पहिल्या लढाईत इब्राहीम लोदीचा पराभव करून स्थापले. त्यामुळे दिल्ली सल्तनत संपली. बाबराने बारूद, तोफा आणि बंदुका वापरल्या.
मुख्य कल्पना 1 : सहा सम्राट, सहा ठसे — बाबराने (१५२६) ‘बाबरनामा’ लिहिला. हुमायूनने सूर शाहाकडून प्रदेश गमावला आणि मग परत मिळवला. अकबराने (१५५६–१६०५) साम्राज्य वाढवले आणि स्थिर केले, जिझिया बंद केला आणि ‘सुलह-इ-कुल’ म्हणजे ‘सर्वांशी शांती’ ही नीती राबवली. जहांगीर आणि ताजमहाल बांधणारा शाहजहान यांच्या काळात कला आणि स्थापत्य फुलले. औरंगजेबाने (१६५८–१७०७) साम्राज्याला सर्वात मोठा विस्तार दिला.
- सोपे : १५२६ मध्ये पानिपत येथील बाबराच्या विजयाने मुघल साम्राज्य सुरू झाले.
- मध्यम : अकबराने फतेहपूर सिक्री येथे महाभारतासारखे संस्कृत ग्रंथ फारसीत भाषांतरित करवले.
- परीक्षा-प्रकार : औरंगजेबाने आयुष्याची शेवटची २५ वर्षे दख्खनमध्ये लढण्यात घालवली, त्यामुळे तिजोरी रिकामी झाली.
आकृतीत : पानिपतच्या बाबराच्या विजयापासून औरंगजेबाच्या दख्खनमधील दीर्घ युद्धांपर्यंत.
मुघल साम्राज्य : बाबर ते औरंगजेब
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : अकबराची पद्धत आणि औरंगजेबाचा भार — अकबराने बळाबरोबरच सोयरीक, दरबारात राजपूत सरदार आणि धर्मचर्चा यांचाही वापर केला. औरंगजेबाने जिझिया आणि तीर्थयात्रा कर पुन्हा लावला, मंदिरे पाडण्याचे आदेश दिले आणि दख्खनमध्ये दीर्घ युद्धे लढली. त्यांच्या खर्चाने तिजोरीवर ताण आला, आणि १७०७ मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर मुघल सत्ता वेगाने खालावण्याचे हे एक मुख्य कारण मानले जाते.
त्याआधी काय घडले? जानेवारी १५५६ मध्ये सम्राट हुमायून दिल्लीतील आपल्या ग्रंथालयाच्या पायऱ्या उतरत होता, तेव्हा पाय घसरून पडला. काही दिवसांतच तो मरण पावला.
त्यानंतर काय घडले? त्याचा मुलगा अकबर, तेव्हा फक्त १३ वर्षांचा, १४ फेब्रुवारी १५५६ रोजी पंजाबमध्ये गादीवर बसला. त्याच वर्षी नोव्हेंबरमध्ये पानिपतच्या दुसऱ्या लढाईत त्याच्या सैन्याने हेमूचा पराभव केला आणि दिल्ली परत घेतली.
साम्राज्य १५२६ पासून औरंगजेबाच्या काळात शिखरावर पोहोचले, आणि महागड्या युद्धांमुळे आणि बंडांमुळे १७०७ नंतर कमकुवत झाले.
अकबर फक्त बळाने जिंकला असे समजणे. त्याने सोयरीक, सहिष्णुता आणि कुशल प्रशासनही वापरले.
पहिले सहा सम्राट : बाबर, हुमायून, अकबर, जहांगीर, शाहजहान, औरंगजेब. आठवणीची युक्ती : बा-हु-अ-ज-शा-औ, ‘बाळा हुशार अजून जरा शाबास औंदा’ असे म्हणा.
फरक ओळखा
| सम्राट | मुख्य गोष्ट | वर्षाची खूण |
|---|---|---|
| बाबर | पानिपतची पहिली लढाई | १५२६ |
| अकबर | सुलह-इ-कुल, जिझिया बंद | १५५६–१६०५ |
| शाहजहान | ताजमहाल | आग्रा येथे बांधला |
| औरंगजेब | सर्वात मोठे साम्राज्य, दख्खन युद्धे | १६५८–१७०७ |
मुघल साम्राज्य : बाबर ते औरंगजेब
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1१५२६ मध्ये पानिपत येथे बाबराने कोणाचा पराभव केला?
- 2पानिपतमध्ये बाबराला कोणत्या शस्त्रांनी मदत केली?
- 3सुलह-इ-कुल म्हणजे काय?
- 4ताजमहाल कोणी बांधला?
- 5औरंगजेबाची शेवटची २५ वर्षे साम्राज्याला महागात का पडली?
- 6हेमू कोण होता आणि १५५६ मध्ये त्याने काय केले?
- 7कारण आणि परिणाम : हुमायूनचा अचानक मृत्यू झाला. गादीचे काय झाले?
- 8कारण आणि परिणाम : औरंगजेबाच्या दख्खनमधील युद्धांचा मुघल साम्राज्यावर काय परिणाम झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इब्राहीम लोदीचा.
- 2बारूद, तोफा आणि बंदुका.
- 3‘सर्वांशी शांती’, म्हणजे सर्व धर्मांबद्दल सहिष्णुता.
- 4शाहजहानने.
- 5दख्खनमधील सततच्या युद्धांनी तिजोरी रिकामी झाली आणि प्रशासनावर ताण आला.
- 6कुशल सेनापती; त्याने दिल्ली घेतली आणि हेमचंद्र विक्रमादित्य म्हणून थोडा काळ राज्य केले; पानिपतच्या दुसऱ्या लढाईत तो हरला.
- 7त्याचा १३ वर्षांचा मुलगा अकबर सम्राट झाला.
- 8त्यामुळे तिजोरी रिकामी झाली आणि प्रशासनावर ताण आला, म्हणून १७०७ नंतर मुघल सत्ता वेगाने खालावली.
मुघलांना विरोध
एखादा मोठा दादा आपल्या वस्तू घेऊ लागला की काही जण मान तुकवतात, काही मैत्री करतात आणि काही उभे राहतात. सतराव्या शतकात भारतातील लोकांनी तिन्ही केले, आणि काहींनी मोठ्या धैर्याने प्रतिकार केला.
प्रतिकार म्हणजे बलवान सत्तेसमोर उभे राहणे. शेतकरी, आदिवासी गट, राजपूत, अहोम आणि शीख यांनी वेगवेगळ्या प्रकारे मुघलांना विरोध केला. त्यामुळे मुघलांना सर्वत्र पूर्ण नियंत्रण ठेवणे कठीण झाले.
मुख्य कल्पना 1 : अनेक गट, अनेक मार्ग — जाट शेतकरी जुलमी मुघल अधिकाऱ्याविरुद्ध उठले. गढा येथील राणी दुर्गावतीने १५६४ मध्ये अकबराच्या सेनापतीशी लढा दिला. हळदीघाट (१५७६) नंतर मेवाडचे महाराणा प्रताप यांनी मुघल सत्ता मान्य केली नाही आणि भिल्ल धनुर्धरांच्या मदतीने गनिमी काव्याने लढत राहिले. पाईक पद्धतीच्या बळावर अहोमांनी आसाम टिकवला. शीख गुरूंनी छळाला विरोध केला आणि रणजितसिंहांनी शीख साम्राज्य उभे केले.
- सोपे : सतराव्या शतकात जाट शेतकऱ्यांनी जुलमी मुघल अधिकाऱ्याला ठार मारले.
- मध्यम : १५७६ च्या हळदीघाट लढाईत महाराणा प्रताप निसटले आणि अरवलीच्या डोंगरांतून लढत राहिले.
- परीक्षा-प्रकार : १६७१ च्या सराईघाट येथे लाचित बोरफुकन यांच्या १०,००० सैनिकांनी ३०,००० मुघल सैन्याचा पराभव केला.
आकृतीत : वेगवेगळ्या लोकांनी जमीन, धैर्य आणि संघटन यांच्या बळावर मुघल सत्तेला विरोध केला.
मुख्य कल्पना 2 : अहोम आणि शीख — पाईक पद्धतीत प्रत्येक धडधाकट अहोम पुरुष जमिनीच्या हक्काच्या बदल्यात श्रम किंवा लष्करी सेवा देई, म्हणून कायम सैन्य न ठेवता मोठे बळ उभे करता येई. अहोमांनी नद्या, डोंगर आणि जंगलांचा वापर करून विजय मिळवला. शीखांमध्ये जहांगीरच्या काळात गुरू अर्जन यांचा छळ करून मृत्यू झाला, आणि गुरू तेग बहादूर यांचा १६७५ मध्ये दिल्लीत शिरच्छेद झाला. त्यांचा मुलगा गुरू गोविंद सिंह यांनी खालसा स्थापला, आणि पुढे रणजितसिंहांनी बलवान शीख साम्राज्यावर राज्य केले.
त्याआधी काय घडले? १६६२ मध्ये मीर जुमलाने मुघल सैन्य घेऊन आसामवर चढाई केली आणि अहोमांची राजधानी गढगाव घेतली. अहोमांना गुवाहाटी सोडावी लागली. १६६७ मध्ये लाचित बोरफुकन यांनी गुवाहाटी परत घेतली.
त्यानंतर काय घडले? १६७१ मध्ये मुघलांनी ती परत घेण्यासाठी मोठे सैन्य पाठवले, पण सराईघाट येथे लाचित यांच्या नौकांनी विजय मिळवला. लाचित १६७२ मध्ये मरण पावले, आणि १६८२ मध्ये मुघलांकडे काही काळ राहिलेली गुवाहाटी अहोमांनी परत जिंकली.
त्याआधी काय घडले? १६७५ मध्ये काश्मिरी पंडित जबरदस्तीच्या धर्मांतरापासून संरक्षणासाठी गुरू तेग बहादूर यांच्याकडे गेले. त्यांनी त्यांच्यासोबत उभे राहण्याचा निर्णय घेतला, आणि दिल्लीच्या चांदनी चौकात त्यांचा शिरच्छेद झाला.
त्यानंतर काय घडले? त्यांचे पुत्र गुरू गोविंद सिंह यांनी १६९९ मध्ये आनंदपूर येथे खालसा स्थापला. परंपरा सांगते की बैसाखीला हजारो लोक जमले आणि पाच धैर्यशील शीख एकामागून एक पुढे आले.
प्रत्येक गटाने आपल्याकडे जे होते ते वापरले : राजपूतांनी किल्ले आणि स्वाभिमान, अहोमांनी नद्या आणि पाईक पद्धत, शीखांनी श्रद्धा आणि एकजूट.
प्रतिकार फक्त राजांनी केला असे समजणे. शेतकरी, आदिवासी गट आणि सामान्य सैनिकही त्यात सहभागी होते.
ठिकाण आणि गट जोडा : हळदीघाट – मेवाड, सराईघाट – अहोम, चांदनी चौक – गुरू तेग बहादूर. आठवणीची युक्ती : ह-मे, स-अ, चां-गु, ‘हळद मेथी, साखर आंबा, चांदणी गुलाब’ असे म्हणा.
फरक ओळखा
| गट | नेता किंवा घटना | लक्षात ठेवा |
|---|---|---|
| राजपूत | महाराणा प्रताप, हळदीघाट १५७६ | भिल्लांसह गनिमी युद्ध |
| अहोम | लाचित बोरफुकन, सराईघाट १६७१ | नदीवरील लढाई |
| शीख | गुरू तेग बहादूर १६७५, खालसा | दुसऱ्यांच्या स्वातंत्र्यासाठी धैर्य |
| गोंड | राणी दुर्गावती १५६४ | अकबराच्या सेनापतीशी लढल्या |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सराईघाट येथे अहोम सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले?
- 2महाराणा प्रतापांना धनुर्धर म्हणून कोणी मदत केली?
- 3पाईक पद्धत म्हणजे काय?
- 4खालसा कोणी स्थापला?
- 5रणजितसिंहांनी कोणते साम्राज्य उभे केले?
- 6१५६४ मध्ये अकबराच्या सेनापतीशी लढणाऱ्या गढा येथील राणी कोण?
- 7कारण आणि परिणाम : गुरू गोविंद सिंह यांनी खालसा का स्थापला?
- 8कारण आणि परिणाम : मोठ्या सैन्याविरुद्ध अहोम सराईघाट येथे कसे जिंकले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लाचित बोरफुकन.
- 2भिल्लांनी.
- 3प्रत्येक धडधाकट पुरुष जमिनीच्या हक्काच्या बदल्यात राज्याला श्रम किंवा लष्करी सेवा देई.
- 4गुरू गोविंद सिंह.
- 5शीख साम्राज्य.
- 6राणी दुर्गावती.
- 7वडील गुरू तेग बहादूर यांचा शिरच्छेद झाल्यावर त्यांनी न्याय, समता आणि धर्मरक्षणासाठी लढाऊ बंधुसंघ स्थापला.
- 8त्यांनी नदी, डोंगर आणि जंगलांचा आणि गनिमी डावपेचांचा चांगला वापर केला.
राज्यकारभार आणि लोकांचे जीवन
तुमच्या शाळेत मुख्याध्यापक, वर्गशिक्षक आणि वर्गप्रतिनिधी मिळून काम वाटून घेतात. मोठ्या राज्यालाही अशीच मदतनीसांची साखळी लागते, आणि त्यांना पगार देण्यासाठी पैसाही.
राज्यकारभार म्हणजे राज्यकर्ता राज्य कसे चालवतो : अधिकारी, कर आणि नियम. सल्तनतीने इक्ता पद्धत वापरली, तर अकबराने मंत्रिमंडळ, मनसबदारी पद्धत आणि तोडरमल यांची न्याय्य जमीन महसूल योजना उभी केली.
मुख्य कल्पना 1 : राज्यकर्ते कारभार कसा चालवत — इक्ता पद्धतीत सरदार (इक्तादार) आपल्याला दिलेल्या जमिनीवरून कर गोळा करत आणि खर्च वजा जाता उरलेला सुलतानाला पाठवत. अकबराच्या मंत्र्यांत दिवाण (अर्थ), मीर बक्षी (सैन्य), खान-इ-सामान (सार्वजनिक कामे, राजघराणे) आणि सदर (न्याय व शिक्षण) होते. प्रत्येक मनसबदाराला दर्जा असे आणि त्याला ठरावीक घोडे, हत्ती आणि सैनिक ठेवावे लागत, त्याला जहागीर मिळे, त्यामुळे सैन्य पटकन उभे करता येई. तोडरमलने जमिनीची मोजणी केली आणि पीकनिहाय भाव ठरवले.
- सोपे : इक्तादार हे कर गोळा करण्यासाठी आणि सैन्य सांभाळण्यासाठी प्रदेश मिळालेले सरदार होते; त्यांची पदे वंशपरंपरागत नव्हती.
- मध्यम : साम्राज्यात बारा सुभे होते, प्रत्येकात मंत्री नेमलेले होते.
- परीक्षा-प्रकार : जमीन महसूल सहसा उत्पन्नाचा पाचवा भाग असे, पण काही सुलतानांनी तो निम्म्यापर्यंत वाढवला.
आकृतीत : राज्यकर्ते जमीन, दर्जा आणि नोंदींच्या आधारे साम्राज्य चालवत, तर व्यापारी स्वतःच्या विश्वासाच्या व्यवस्थेने व्यवहार करत.
मुख्य कल्पना 2 : शेती, व्यापार, हुंड्या आणि मंदिरे — शेती हा आर्थिक कणा होता, सिंचनामुळे एकाहून अधिक पिके घेता येत, कापसापासून कापड उद्योगाला कच्चा माल मिळे. भारत कालिकत, सुरत, मसुलीपट्टणम आणि हुगळी या बंदरांतून आयातीपेक्षा जास्त निर्यात करी. व्यापारी हुंडी म्हणजे लेखी पैसे देण्याची चिठ्ठी वापरून नाणी न नेता वेगवेगळ्या राज्यांत पैसे पाठवत. मंदिरेही आर्थिक व्यवहाराची केंद्रे होती; त्यांच्याकडे जमिनी असत, तळी बांधली जात आणि कर्जही मिळे. सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात शेतकऱ्यांच्या हाती उत्पन्नाचा थोडाच भाग उरे आणि अनेकांनी जमिनी गमावल्या.
त्याआधी काय घडले? शेरशाह सूरीने आधीच जमिनीची मोजणी करून क्षेत्र आणि पिकानुसार कर ठरवण्याचा प्रयत्न केला होता.
त्यानंतर काय घडले? अकबराच्या काळात तोडरमलने ही कल्पना पुढे नेली. सुमारे १५८० मध्ये त्याच्या दहसाला पद्धतीत गेल्या दहा वर्षांचे सरासरी उत्पन्न आणि भाव वापरून रोख कर ठरवला गेला.
राज्यकर्ते जमीन महसुलावर अवलंबून होते, पण अर्थव्यवस्था व्यापारी जाळी, श्रेणी (संघ), हुंड्या आणि मंदिरांवरही चालत होती.
राज्यकर्ते बदलले की अर्थव्यवस्था थांबली असे समजणे. व्यापार आणि शेती चालू राहिली, पण युद्ध आणि जास्त करांनी त्यांना फटका बसला.
अकबराचे अधिकारी : दिवाण = पैसा, मीर बक्षी = सैन्य, खान-इ-सामान = कामे, सदर = न्याय. आठवणीची युक्ती : दि-मी-खा-स, ‘दिवसा मीठ खाऊ सदा’ असे म्हणा.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | लक्षात ठेवा |
|---|---|---|
| इक्ता | कर गोळा करण्यासाठी सरदारांना दिलेली जमीन | सल्तनत |
| मनसबदार | दर्जा असलेला अधिकारी, जहागीर मिळे | अकबर |
| तोडरमल | जमीन मोजणी आणि पीकभाव | महसूल योजना |
| हुंडी | लेखी पैसे देण्याचा आदेश | आजच्या बँकिंगची पूर्वरूप |
राज्यकारभार आणि लोकांचे जीवन
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1इक्ता पद्धत म्हणजे काय?
- 2अकबराच्या काळात अर्थखाते कोणत्या मंत्र्याकडे होते?
- 3मनसबदाराला वेतन कसे मिळे?
- 4हुंडी म्हणजे काय?
- 5भारतातून माल निर्यात होणारी दोन बंदरे सांगा.
- 6जमीन महसूल सहसा उत्पन्नाचा किती भाग असे?
- 7कारण आणि परिणाम : अकबराच्या मनसबदारी पद्धतीमुळे त्याला सैन्य पटकन कसे उभे करता आले?
- 8कारण आणि परिणाम : सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात अनेक शेतकऱ्यांचे काय झाले आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुलतानाचे कोषागार आणि सैन्य यांच्यासाठी कर गोळा करायला सरदारांना जमीन दिली जाई.
- 2दिवाण.
- 3जहागीर नावाच्या जमिनीच्या अनुदानाने.
- 4कोणाला तरी पैसे देण्याची लेखी चिठ्ठी; नाणी न नेता पैसे पाठवण्यासाठी वापरली जाई.
- 5कोणतीही दोन : कालिकत, मंगलोर, सुरत, मसुलीपट्टणम, हुगळी.
- 6सुमारे पाचवा भाग.
- 7प्रत्येक मनसबदाराला ठरावीक सैनिक आणि प्राणी ठेवावे लागत, म्हणून सैन्य कमी वेळेत तयार होई.
- 8करांनंतर शेतकऱ्यांच्या हाती थोडाच वाटा उरे, त्यामुळे अनेकांनी जमिनी गमावल्या आणि ते बांधील मजूर झाले.