निसर्ग संसाधन केव्हा बनतो आणि वापरानुसार प्रकार
जंगलातले झाड नुसते उभे असते. सुतार त्याच्या लाकडाची खुर्ची बनवतो तेव्हा ते झाड माणसासाठी संसाधन बनते.
माणसाने न बनवलेल्या, पण आपल्याला उपयोगी असलेल्या निसर्गातील गोष्टींना नैसर्गिक संसाधने म्हणतात. एखादी गोष्ट संसाधन तेव्हाच होते जेव्हा ती तंत्रज्ञानाने मिळवता येते, ती काढणे आर्थिकदृष्ट्या परवडते आणि ती वापरणे सांस्कृतिकदृष्ट्या मान्य असते.
मुख्य कल्पना 1 : संसाधनाच्या तीन कसोट्या — आपल्या यंत्रांना पोहोचता येणार नाही इतक्या खोलवर असलेले पेट्रोलियम अजून संसाधन नाही. ज्याचा खर्च त्याच्या किमतीपेक्षा जास्त आहे किंवा जे पवित्र देवराईत आहे, तेही कसोटीत अपयशी ठरू शकते. या धड्यात ‘शोषण’ याचा अर्थ फक्त संसाधन काढणे, वापरणे आणि संपवणे एवढाच आहे.
- सोपे : नदीचे पाणी पिण्यासाठी वापरले तर ते नैसर्गिक संसाधन आहे.
- मध्यम : ज्या खाणीत कोणतेही यंत्र पोहोचू शकत नाही तेथील कोळसा अजून संसाधन नाही, कारण तो मिळवता येत नाही.
- परीक्षा-प्रकार : पवित्र देवराईतली झाडे तोडणे शक्य आणि स्वस्त असेल, तरी ते ‘सांस्कृतिकदृष्ट्या मान्य’ या कसोटीत अपयशी ठरते.
आकृतीत : संसाधने वापरानुसार तीन गटांत विभागली जातात : जीवनासाठी आवश्यक, साहित्य आणि ऊर्जेचे स्रोत.
मुख्य कल्पना 2 : वापरानुसार गट — जीवनासाठी आवश्यक : हवा, पाणी आणि माती, जी आपण स्वतः बनवू शकत नाही. साहित्य : लाकूड, दगड आणि धातू, ज्यांपासून आपण वस्तू बनवतो. ऊर्जा : कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू, वाहते पाणी, सूर्यप्रकाश आणि वारा. एका संसाधनाचे एकापेक्षा जास्त उपयोग असू शकतात; पाणी जीवनासाठी आवश्यक आहे आणि ऊर्जाही देते.
निसर्गातील गोष्ट तेव्हाच संसाधन बनते जेव्हा आपण ती मिळवू शकतो, तिचा खर्च परवडतो आणि वापर मान्य असतो.
निसर्गातील प्रत्येक गोष्ट आधीच संसाधन आहे असे समजणे. अनेक गोष्टी अजून वापरता येत नाहीत.
तीन कसोट्या : मिळवता येणारे, परवडणारे, संस्कृतीला मान्य. आठवणीची युक्ती : म-प-मा = मिळवता येते, परवडते, मान्य आहे.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरणे | मुख्य उपयोग |
|---|---|---|
| जीवनासाठी | हवा, पाणी, माती | जगण्यासाठी |
| साहित्य | लाकूड, संगमरवर, सोने | वस्तू बनवण्यासाठी |
| ऊर्जा | कोळसा, वारा, सूर्यप्रकाश | वीज आणि इंधन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नैसर्गिक संसाधन म्हणजे काय?
- 2निसर्गातील गोष्ट संसाधन बनण्यासाठी कोणत्या तीन कसोट्या पूर्ण व्हाव्या लागतात?
- 3वापरानुसार संसाधनांचे तीन गट कोणते?
- 4खोल समुद्रतळाखालचे पेट्रोलियम अजून संसाधन का नाही?
- 5साहित्य म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या दोन संसाधनांची उदाहरणे द्या.
- 6हवा, पाणी आणि माती यांना जीवनासाठी आवश्यक का म्हणतात?
- 7नदीत भरपूर मासे आहेत, पण जुन्या प्रथेनुसार एका डोहात मासेमारी बंद आहे. तो डोह कोणत्या कसोटीत अपयशी ठरतो?
- 8तुमच्या जवळची एखादी वस्तू निवडा आणि तिचा मूळ स्रोत शोधा. ती कोणत्या गटात बसते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1माणसाने न बनवलेली, निसर्गातील उपयोगी गोष्ट.
- 2तंत्रज्ञानाने मिळवता येणे, आर्थिकदृष्ट्या परवडणे आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या मान्य असणे.
- 3जीवनासाठी आवश्यक, साहित्य आणि ऊर्जा.
- 4ते मिळवण्याचे तंत्रज्ञान आपल्याकडे नसू शकते किंवा खर्च खूप जास्त असू शकतो.
- 5कोणतीही दोन : लाकूड, संगमरवर, दगड, लोखंड, सोने.
- 6त्यांच्याशिवाय जगता येत नाही आणि ती आपण स्वतः बनवू शकत नाही.
- 7‘सांस्कृतिकदृष्ट्या मान्य’ ही कसोटी.
- 8उदाहरण : लाकडी बाक झाडांपासून बनतो, म्हणून तो साहित्याच्या गटात येतो.
नवीकरणीय आणि अनवीकरणीय संसाधने
बोटाला झालेली जखम आपोआप भरते आणि जळालेला जंगलाचा भाग हळूहळू पुन्हा हिरवा होतो. निसर्ग स्वतःची दुरुस्ती आणि नूतनीकरण करतो, पण एकदा जळालेला कोळसा परत येत नाही.
नवीकरणीय संसाधने (सूर्यप्रकाश, वारा, वाहते पाणी, लाकूड, माती) निसर्गाच्या चक्रांमुळे पुन्हा मिळतात. अनवीकरणीय संसाधने (कोळसा, पेट्रोलियम, लोखंड, तांबे, सोने) तयार व्हायला लाखो वर्षे लागली आणि आपण वापरतो तितक्या वेगाने ती पुन्हा तयार होत नाहीत.
मुख्य कल्पना 1 : पुनर्स्थापना आणि पुनर्निर्मिती — पुनर्स्थापना म्हणजे बिघडलेली गोष्ट पुन्हा निरोगी स्थितीत आणणे, जसे जखम भरते. पुनर्निर्मिती त्याच्या पुढे जाते : निसर्ग नवे जीवन आणि ते फुलण्यासाठी लागणारी परिस्थिती निर्माण करतो. निसर्ग चक्रांत काम करतो आणि त्यात कचरा नसतो : पडलेले झाड जीवाणू, बुरशी आणि कीटक खातात, ते मातीला सुपीक करते आणि नवीन झाडे उगवतात.
- सोपे : सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा ही नवीकरणीय संसाधने आहेत.
- मध्यम : जंगल पुन्हा वाढते त्यापेक्षा वेगाने लाकूड तोडले तर नवीकरणीय संसाधनही संपू शकते.
- परीक्षा-प्रकार : सध्याच्या मागणीनुसार भारतातील कोळशाचे साठे आणखी सुमारे 50 वर्षे पुरतील असा अंदाज आहे, म्हणून चांगले पर्याय सहज मिळेपर्यंत कोळसा काळजीपूर्वक वापरावा.
आकृतीत : निसर्गाचे पुनर्स्थापना आणि पुनर्निर्मितीचे चक्र बिघडले नाही तरच नवीकरणीय संसाधन नवीकरणीय राहते.
मुख्य कल्पना 2 : नवीकरणीय संसाधने धोक्यात केव्हा येतात — संसाधनाची नैसर्गिक लय बिघडली नाही तरच ते नवीकरणीय राहते. जीवाश्म इंधनावर चालणारे उद्योग आणि जंगलतोड यामुळे तापमान वाढते; काही हिमालयीन हिमनद्या बर्फवृष्टी भरून काढू शकते त्यापेक्षा वेगाने वितळत आहेत, त्यामुळे मैदानी प्रदेशातील लोकांच्या पाण्याला धोका आहे. कारखान्यांचा कचरा नद्यांत टाकला तर तो कोणत्याही सजीवाचे अन्न बनू शकत नाही आणि नदी विषारी बनते. पारंपरिक समाज प्रजननाच्या काळात मासेमारी करत नसत, पण व्यावसायिक अतिमासेमारीमुळे ट्यूना माशांची संख्या कमी झाली आहे.
नवीकरणीय म्हणजे अमर्याद नव्हे. संसाधन पुन्हा तयार होते त्यापेक्षा वेगाने वापरू नये.
सूर्य, वारा, पाणी आणि जंगले हवी तशी वापरता येतात असे समजणे. त्यांनाही काळजी लागते.
एकच प्रश्न विचारा : निसर्ग आपल्या आयुष्यात ते पुन्हा भरून देतो का? हो म्हणजे नवीकरणीय. आठवणीची युक्ती : नवीकरणीय = नव्याने मिळते; अनवीकरणीय = अनंत काळानंतरही परत नाही.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरणे | निसर्ग पुन्हा देतो का? |
|---|---|---|
| नवीकरणीय | सूर्यप्रकाश, वारा, लाकूड | हो, नीट वापरले तर |
| अनवीकरणीय | कोळसा, पेट्रोलियम, सोने | नाही, लाखो वर्षे लागतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दोन नवीकरणीय आणि दोन अनवीकरणीय संसाधने सांगा.
- 2पुनर्स्थापना म्हणजे काय?
- 3कोळशाला अनवीकरणीय का म्हणतात?
- 4पडलेले झाड निसर्गाच्या चक्राचा भाग कसे बनते?
- 5लाकूड नवीकरणीय संसाधन का राहत नाही?
- 6हिमालयातील हिमनद्या वितळल्याचा मैदानी प्रदेशातील लोकांवर काय परिणाम होऊ शकतो?
- 7पूर्वी प्रजननाच्या काळात मासेमारी टाळत असत. याचा काय फायदा होता?
- 8एका शहराची विजेची मागणी दरवर्षी वाढते आहे, पण कोळशाचा साठा मर्यादित आहे. दोन उपाय सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नवीकरणीय : सूर्यप्रकाश, वारा. अनवीकरणीय : कोळसा, पेट्रोलियम.
- 2बिघडलेली गोष्ट पुन्हा तिच्या मूळ निरोगी स्थितीत आणणे.
- 3तो तयार व्हायला लाखो वर्षे लागली आणि वापराच्या वेगाने पुन्हा तयार होत नाही.
- 4जीवाणू, बुरशी आणि कीटक ते कुजवतात, माती सुपीक होते आणि नवीन झाडे उगवतात.
- 5जंगल पुन्हा वाढते त्यापेक्षा वेगाने झाडे तोडली तर जंगल रिकामे होते.
- 6हिमनद्यांवर चालणाऱ्या नद्यांचे पाणी कमी होऊ शकते, त्यामुळे मैदानी प्रदेशाच्या पाणीपुरवठ्याला धोका निर्माण होतो.
- 7माशांना पिल्ले घालता येत, त्यामुळे माशांची संख्या टिकून राहिली.
- 8कोळसा काळजीपूर्वक वापरावा आणि सौर व पवन ऊर्जेसारख्या नवीकरणीय स्रोतांकडे वळावे; तसेच वीज वाचवावी.
असमान वितरण आणि ‘विपुलतेचा विरोधाभास’
काही गावांच्या दारातच नदी असते, तर काही गावांना पाण्यासाठी लांब चालावे लागते. तसेच निसर्गाने संसाधने जगभर, किंबहुना एका देशातही, सारखी ठेवलेली नाहीत.
नैसर्गिक संसाधनांचे असमान वितरण झालेले असते. त्यामुळे लोक कुठे वस्ती करतात, देश कसा व्यापार करतात हे ठरते आणि कधी वादही होतात. विपुलतेचा विरोधाभास (संसाधन-शाप) म्हणजे भरपूर संसाधने असलेला प्रदेशही हळूहळू प्रगती करू शकतो.
मुख्य कल्पना 1 : संसाधने आणि माणसाचे जीवन — जिथे संसाधने सापडतात तिथे वस्ती, व्यापार आणि उद्योग एकत्र येतात. व्यापारामुळे भारतातील मोठ्या साम्राज्यांची वाढ झाली आणि माणसाचे कौशल्य व स्थानिक संसाधने यांतून वूट्झ पोलादासारख्या वस्तू बनल्या. नद्या राजकीय सीमा पाळत नाहीत : कर्नाटक, तमिळनाडू, केरळ आणि पुद्दुचेरी यांच्यात कावेरीचे पाणी वाटण्यासाठी दीर्घ चर्चा आणि काळजीपूर्वक व्यवस्थापन करावे लागले.
- सोपे : मुंबई हायमध्ये समुद्रात तेल काढले जाते; ते प्रत्येक राज्यात नाही.
- मध्यम : कावेरी अनेक राज्यांतून वाहते, म्हणून तिचे पाणी करार करून वाटावे लागते.
- परीक्षा-प्रकार : एकच नदी वाटून घेणाऱ्या दोन शेजारी देशांना वाटाघाटी कराव्या लागतात; हे राज्यांमधील वाटपापेक्षा कठीण असते.
आकृतीत : असमान वितरणामुळे लोक कुठे राहतात, कसा व्यापार करतात आणि कसे वाटून घेतात यावर परिणाम होतो.
मुख्य कल्पना 2 : विपुलतेचा विरोधाभास — भरपूर संसाधने असली म्हणून देश आपोआप श्रीमंत होत नाही. जो प्रदेश फक्त कच्चा माल विकतो आणि त्यापासून अधिक किमतीच्या वस्तू बनवणारे उद्योग उभारत नाही, तो हळू वाढू शकतो. भारताने स्वतःच्या गरजांसाठी उद्योग उभारून हे बऱ्याच प्रमाणात टाळले आहे. संसाधनांचे कायमचे फायद्यात रूपांतर करण्यासाठी ज्ञान, चांगला कारभार आणि नियोजन लागते; नाहीतर फायदा थोड्या काळाचा ठरतो.
फक्त संसाधनांमुळे देश श्रीमंत होत नाही; कौशल्य, उद्योग आणि चांगले नियोजन लागते.
संसाधनांनी समृद्ध प्रदेश नेहमी श्रीमंतच असतो असे समजणे. ‘विपुलतेचा विरोधाभास’ दाखवतो की उलटही होऊ शकते.
संसाधन + उद्योग + चांगला कारभार = कायमचा फायदा. आठवणीची युक्ती : सं-उ-का = संसाधन, उद्योग, कारभार.
फरक ओळखा
| कल्पना | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| असमान वितरण | संसाधने सर्वत्र सारखी नाहीत | मुंबईजवळच्या समुद्रातील तेल |
| वाटून घ्यायचे संसाधन | एक संसाधन, अनेक वापरकर्ते | कावेरीचे पाणी |
| विपुलतेचा विरोधाभास | भरपूर संसाधने, पण संथ वाढ | उद्योगाशिवाय कच्चा माल विकणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1‘असमान वितरण’ म्हणजे काय?
- 2कावेरीचे पाणी वाटून घेणारी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश कोणते?
- 3विपुलतेचा विरोधाभास म्हणजे काय?
- 4नद्यांमुळे राज्यांमध्ये तणाव का निर्माण होतो?
- 5संसाधनांच्या व्यापाराने भारतातील सुरुवातीच्या साम्राज्यांना कशी मदत केली?
- 6भारताने संसाधन-शाप बऱ्याच प्रमाणात कसा टाळला?
- 7एखादा देश फक्त कच्चे खनिज विकतो आणि तयार माल विकत घेतो. तो गरीब का राहू शकतो?
- 8स्थानिक संसाधनांचे उपयुक्त वस्तूंत रूपांतर करण्यासाठी लागणाऱ्या तीन गोष्टी सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संसाधने सर्वत्र सारखी पसरलेली नाहीत; काही ठिकाणी भरपूर आणि काही ठिकाणी फारच कमी.
- 2कर्नाटक, तमिळनाडू, केरळ आणि पुद्दुचेरी.
- 3संसाधनांनी समृद्ध प्रदेशही हळू वाढू शकतो.
- 4नद्या राजकीय सीमा पाळत नाहीत, म्हणून त्यांचे पाणी वाटून घ्यावे लागते.
- 5व्यापारामुळे मोठ्या साम्राज्यांच्या वाढीला चालना मिळाली.
- 6स्वतःच्या गरजांसाठी संसाधनांपासून वस्तू बनवणारे उद्योग उभारून.
- 7कच्च्या खनिजातून कमी उत्पन्न मिळते, तयार माल महाग असतो आणि उद्योगातील रोजगार व कौशल्य मिळत नाही.
- 8कोणत्याही तीन : ज्ञान व तंत्रज्ञान, कुशल माणसे, गुंतवणुकीसाठी पैसा, वीज व वाहतूक, चांगला कारभार.
अतिवापर : भूजल, माती आणि सिमेंट
शेतकऱ्याची विहीर दरवर्षी खोल होत जाते, कारण आजूबाजूचे सगळे जण पाऊस भरून काढतो त्यापेक्षा वेगाने पाणी उपसतात.
अतिशोषण म्हणजे निसर्ग पुन्हा भरून काढू शकतो त्यापेक्षा जास्त घेणे. पृथ्वीवरील सजीवांच्या विविधतेतील घट याला जैवविविधतेचा ऱ्हास म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : पंजाबमधील भूजलाचे उदाहरण — 1960 च्या दशकात पंजाबच्या शेतकऱ्यांनी जास्त पाणी लागणारे उच्च-उत्पादक गहू आणि भात घेणे सुरू केले. मोफत वीजेमुळे जास्त उपसा झाला आणि रासायनिक खते व कीटकनाशकेही वापरली गेली. आज पंजाबचा जवळजवळ 80 टक्के भाग ‘अतिशोषित’ म्हणून वर्गीकृत आहे, मोठ्या भागात सुमारे 30 मीटरपर्यंत भूजल हाताबाहेर गेले आहे आणि रसायने पाण्यात मिसळून आरोग्याला हानी पोहोचवतात. अन्नसुरक्षा थोड्या काळासाठी मिळाली, पण दीर्घकाळाची किंमत मोठी आहे.
- सोपे : पाऊस पुन्हा भरतो त्यापेक्षा वेगाने भूजल उपसणे म्हणजे अतिशोषण.
- मध्यम : मोफत वीजपुरवठ्यामुळे भारतातील मोठ्या भागात भूजलाचा अति उपसा झाला.
- परीक्षा-प्रकार : जलसंधारण, तलाव व बंधाऱ्यांचे पुनरुज्जीवन आणि पाण्याचा पुनर्वापर हे भूजल पातळी वाढवण्याचे मार्ग आहेत.
आकृतीत : जास्त उपशामुळे भूजल पातळी खाली जाते; पावसाचे पाणी अडवणे आणि तलावांचे पुनरुज्जीवन यामुळे ती सुधारते.
मुख्य कल्पना 2 : माती, सिमेंट आणि परिसंस्था सेवा — जास्त रासायनिक खते आणि कीटकनाशके मातीचा कस घालवतात, तर शेणखत, आच्छादन आणि मिश्र पिके या पारंपरिक पद्धतींनी माती निरोगी ठेवली. घरे, रस्ते आणि पुलांसाठी सिमेंट लागते, पण ते बनवणे सर्वाधिक प्रदूषण करणाऱ्या उद्योगांपैकी एक आहे : बारीक धूळ फुफ्फुसांना हानी करते, पानांवर बसते आणि माती व पाणी प्रदूषित करते. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि माती, दगड, वनस्पतीजन्य व पुनर्वापरित प्लास्टिकसारखे साहित्य हानी कमी करू शकते. जंगल पाणी गाळते आणि मातीची धूप थांबवते (परिसंस्थेची कार्ये); आपल्याला मिळणारे स्वच्छ पाणी आणि सुरक्षित शेतजमीन या परिसंस्था सेवा आहेत.
निसर्ग फुकट सेवा देतो, जसे जंगलातून स्वच्छ पाणी. जंगल नष्ट केले की त्या सेवा संपतात.
आजचे उत्पादन जास्त म्हणजे नेहमी चांगले असे समजणे. थोड्या काळाचा फायदा भविष्याची किंमत मोजून मिळू शकतो.
अतिवापर म्हणजे निसर्ग भरून काढतो त्यापेक्षा वेगाने काढणे. आठवणीची युक्ती : भरण्यापेक्षा उपसा जास्त झाला की विहीर कोरडी.
फरक ओळखा
| समस्या | कारण | उपाय |
|---|---|---|
| भूजल घटणे | अति उपसा, पाणी जास्त लागणारी पिके | पाणी अडवणे, पुनर्वापर |
| मातीची हानी | जास्त रसायने | शेणखत, आच्छादन, मिश्र पिके |
| सिमेंटचे प्रदूषण | उत्पादनातील धूळ | मार्गदर्शक तत्त्वे, माती व पुनर्वापरित साहित्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जैवविविधतेचा ऱ्हास म्हणजे काय?
- 2भूजलाचे उदाहरण कोणत्या राज्याचे आहे?
- 3सिमेंटच्या धुळीमुळे होणारी दोन हानी सांगा.
- 41960 नंतर पंजाबच्या शेतकऱ्यांना जास्त पाणी का लागले?
- 5परिसंस्था सेवा म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 6मातीचे रक्षण करणाऱ्या दोन पारंपरिक शेती पद्धती सांगा.
- 7पंजाबचा जवळजवळ 80 टक्के भाग ‘अतिशोषित’ आहे. याचा अर्थ काय?
- 8शहर आपल्या भूजलाची घट कशी मंदावू शकते? तीन मार्ग सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वीवरील सजीवांच्या विविधतेतील घट.
- 2पंजाब.
- 3फुफ्फुसांना हानी होते आणि पानांवर धूळ बसून पिकाचे उत्पादन घटते; माती व पाणीही प्रदूषित होते.
- 4त्यांनी जास्त पाणी लागणारे उच्च-उत्पादक गहू आणि भात घेतले.
- 5निसर्गाच्या कार्यांतून माणसाला मिळणारे फायदे, उदाहरणार्थ जंगलातून मिळणारे स्वच्छ पाणी.
- 6कोणत्याही दोन : शेणखत व नैसर्गिक खत, आच्छादन, मिश्र पिके.
- 7निसर्ग पुन्हा भरून काढू शकतो त्यापेक्षा खूप वेगाने पाणी उपसले जात आहे.
- 8कोणतेही तीन : पावसाचे पाणी अडवणे, तलाव व बंधाऱ्यांचे पुनरुज्जीवन, पाण्याचा अपव्यय टाळणे, पाण्यावर प्रक्रिया करून पुनर्वापर.
विश्वस्त भाव : संसाधनांचा शहाणा वापर
तुळशीला पाणी घालणारे, पुढच्या वर्षासाठी बी जपून ठेवणारे आणि वस्तू फेकण्याऐवजी दुरुस्त करणारे आजी-आजोबा मोठ्या शब्दांशिवाय निसर्गाची काळजी घेत असतात.
विश्वस्त भाव (स्टीवर्डशिप) म्हणजे नैसर्गिक संसाधनांचे रखवालदार म्हणून वागणे : नवीकरणीय संसाधनांना पुनर्स्थापना आणि पुनर्निर्मितीची संधी देणे आणि अनवीकरणीय संसाधने काळजीपूर्वक व शहाणपणाने वापरणे.
मुख्य कल्पना 1 : सिक्कीम आणि जुने शहाणपण — 2016 मध्ये सिक्कीम 100 टक्के सेंद्रिय राज्य बनले. शेतकऱ्यांनी कंपोस्ट, कडुनिंब आणि लसणापासून बनवलेली नैसर्गिक कीटक-प्रतिबंधक औषधे आणि वर्षभर अनेक पिके यांकडे वळले. सुरुवातीला उत्पादन घटले आणि मग सुधारले; पक्षी व उपयुक्त कीटक परतले, पर्यटन वाढले आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सरासरी सुमारे 20 टक्क्यांनी वाढले. वृक्षायुर्वेद या जुन्या ग्रंथात (सुरपाल, सुमारे इसवी सनाचे 10 वे शतक) मातीनुसार वनस्पती, सिंचन, नैसर्गिक कीड नियंत्रण, पीक फेरपालट आणि मिश्र पिके यांबद्दल सल्ला दिला आहे.
- सोपे : सेंद्रिय शेतीत रासायनिक खतांऐवजी कंपोस्ट वापरतात.
- मध्यम : कडुनिंब आणि लसणापासून नैसर्गिक कीटक-प्रतिबंधक औषध बनवता येते.
- परीक्षा-प्रकार : सिक्कीमच्या बदलाला अनेक वर्षे लागली आणि सुरुवातीला उत्पादन घटले, पण नंतर शेतकऱ्यांना चांगला भाव आणि उत्पन्न मिळाले.
आकृतीत : घटत्या उत्पादनापासून 100 टक्के सेंद्रिय राज्यापर्यंतचा प्रवास.
मुख्य कल्पना 2 : स्वच्छ ऊर्जा आणि न्याय — जिथे शक्य असेल तिथे आपण नवीकरणीय ऊर्जेकडे वळले पाहिजे. राजस्थानातील भादला सौर उद्यान हे भारताच्या सौर आकांक्षांचे प्रतीक आहे. भारत आणि फ्रान्स यांनी 2015 मध्ये भरपूर सूर्यप्रकाश असलेल्या देशांसाठी आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी सुरू केली आणि भारताने विकसनशील देशांपर्यंत पैसा व तज्ज्ञता पोहोचवायला मदत केली. स्वच्छ पाणी आणि हवा मिळणेही असमान आहे : शहरातील काही भागांना पिण्याचे पाणी कमी मिळते आणि प्रदूषित हवेचा त्रास स्वतःचे रक्षण करू न शकणाऱ्यांना जास्त होतो.
सर्वांना स्वच्छ पाणी आणि हवा मिळाली पाहिजे. विश्वस्त भावात न्यायाचाही समावेश आहे.
निसर्गाचे रक्षण फक्त सरकारने करायचे असे समजणे. प्रत्येक कुटुंब आणि शेत मदत करू शकते.
पुनर्स्थापना, पुनर्निर्मिती, कमी वापर. आठवणीची युक्ती : सुधारा – वाढू द्या – कमी करा : बिघडलेले सुधारा, निसर्गाला पुन्हा वाढू द्या, आपला वापर कमी करा.
फरक ओळखा
| पद्धत | काय करते | उदाहरण |
|---|---|---|
| सेंद्रिय शेती | माती निरोगी ठेवते | सिक्कीम |
| सौर ऊर्जा | ऊर्जेसाठी कोळशाला पर्याय | भादला सौर उद्यान |
| पारंपरिक ज्ञान | काळजीपूर्वक शेतीचे मार्गदर्शन | वृक्षायुर्वेद |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विश्वस्त भाव म्हणजे काय?
- 2सिक्कीम कोणत्या वर्षी 100 टक्के सेंद्रिय राज्य बनले?
- 3आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी कोणत्या दोन देशांनी सुरू केली?
- 4सिक्कीमच्या शेतकऱ्यांनी वापरलेली दोन नैसर्गिक कीटक-प्रतिबंधक साधने सांगा.
- 5सिक्कीमचे उत्पादन सुरुवातीला का घटले?
- 6निरोगी मातीसाठी वृक्षायुर्वेदातील एक कल्पना सांगा.
- 7सेंद्रिय शेतीचा सिक्कीमला शेताबाहेर कसा फायदा झाला?
- 8स्वच्छ पाण्याचा असमान पुरवठा हा न्यायाचा प्रश्न का आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पुनर्स्थापना, पुनर्निर्मिती आणि शहाण्या वापरातून नैसर्गिक संसाधनांचे रखवालदार म्हणून वागणे.
- 22016.
- 3भारत आणि फ्रान्स.
- 4कडुनिंब आणि लसूण.
- 5माती अनेक वर्षांच्या रासायनिक वापरानंतर अजून सुधारत होती.
- 6कोणतीही एक : पीक फेरपालट, मिश्र पिके, ओलावा टिकवणारी नांगरणी.
- 7जैवविविधता बहरली, पर्यटन वाढले आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सरासरी सुमारे 20 टक्क्यांनी वाढले.
- 8काहींना पुरेसे मिळते आणि काहींना मिळत नाही, जरी जगण्यासाठी सर्वांना ते लागते.