वसाहतवाद आणि भारतातील पहिले युरोपीय
एखादा दुकानदार आधी तुमच्या दारात माल विकतो, मग घराची चावी मागतो आणि शेवटी घरातच हुकूम सोडू लागतो. वसाहतवादही असाच वाढला: व्यापारापासून सत्तेपर्यंत.
वसाहतवाद (Colonialism) म्हणजे एका देशाने दुसऱ्या प्रदेशावर ताबा मिळवून तेथे वस्ती करणे आणि स्वतःची राजकीय, आर्थिक व सांस्कृतिक व्यवस्था लादणे. १५ व्या ते १८ व्या शतकात पोर्तुगाल, नेदरलँड्स, फ्रान्स आणि ब्रिटन मसाले, कापूस आणि संपत्तीसाठी भारतात आले.
मुख्य कल्पना 1 : पोर्तुगीज, डच आणि फ्रेंच — वास्को द गामा १४९८ मध्ये कोझिकोडजवळ कप्पाड येथे पोहोचला. पोर्तुगीजांनी १५१० मध्ये गोवा घेतला आणि अरबी समुद्रातील जहाजांना कार्ताझ (सागरी परवाना) विकत घ्यायला लावले. गोव्यात त्यांनी १५६० मध्ये इन्क्विझिशन सुरू केले. उल्लाळच्या राणी अब्बक्का यांनी त्यांना धैर्याने विरोध केला. डच १६०० च्या सुरुवातीला प्रामुख्याने मसाल्यांच्या व्यापारासाठी आले. फ्रेंचांनी १६७४ मध्ये पाँडिचेरी वसवले आणि दुप्ले याने भारतीय सैनिकांना (सिपाई) प्रशिक्षण दिले.
- सोपे : कार्ताझ नसलेले जहाज पोर्तुगीज जप्त करू शकत.
- मध्यम : १७४१ मध्ये कोलाचेल येथे त्रावणकोरकडून पराभव झाल्यावर डचांची सत्ता कमी झाली.
- परीक्षा-प्रकार : दुप्लेने सिपाई तयार केले आणि स्थानिक गादीच्या वादांचा वापर करून मित्र शासक बसवले; ही योजना ब्रिटिशांनी नंतर उचलली.
आकृतीत : चार युरोपीय सत्ता आल्या, एकमेकांशी लढल्या आणि किनाऱ्यावर आपल्या खुणा सोडल्या.
वसाहतवाद आणि भारतातील पहिले युरोपीय
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : ते का आले आणि कर्नाटक युद्धांचा निकाल — युरोपीय मसाले, कापूस, नवीन बाजारपेठा आणि व्यापारी मार्गांसाठी तसेच आपला धर्म पसरवण्यासाठी आले. त्या काळी भारत जगातील सर्वात श्रीमंत अर्थव्यवस्थांपैकी एक होता. फ्रेंच आणि ब्रिटिश १७४६ ते १७६३ दरम्यान कर्नाटक युद्धे लढले. फ्रेंचांकडे फक्त पाँडिचेरी आणि काही लहान ठाणी उरली, म्हणून ब्रिटिश सर्वात बलवान युरोपीय सत्ता बनले.
त्याआधी काय घडले? डच केरळच्या किनाऱ्यावर लढत होते. त्रावणकोरला वठणीवर आणण्यासाठी त्यांनी सिलोनहून फ्लेमिश कॅप्टन युस्टाकियस दे लॅनॉय याच्या नेतृत्वाखाली आरमार पाठवले.
त्यानंतर काय घडले? ऑगस्ट १७४१ मध्ये कोलाचेलनंतर दे लॅनॉय पकडला गेला. त्याला मारण्याऐवजी मार्तंड वर्मांनी त्याला नोकरी दिली. त्याने त्रावणकोरच्या सैन्याला युरोपीय कवायत आणि तोफखान्याचे प्रशिक्षण दिले आणि १७७७ मध्ये मृत्यू होईपर्यंत सेवा केली; उदयगिरी किल्ल्यात त्याची समाधी आहे.
ब्रिटिशांपूर्वी पोर्तुगीज, डच आणि फ्रेंच आले; कर्नाटक युद्धांनंतर ब्रिटन फ्रान्सच्या पुढे गेला.
सर्व युरोपीय एकत्र आले आणि सारखेच वागले असे समजणे. पोर्तुगीजांनी धर्मात हस्तक्षेप केला; डच आणि फ्रेंचांनी बहुतेक केला नाही.
येण्याचा क्रम : पोर्तुगीज १४९८, डच १६०० च्या सुरुवातीला, फ्रेंच १६६८ आणि १६७४, ब्रिटिश. आठवणीची युक्ती : पो-ड-फ्रे-ब्रि, ‘पोरांनो डब्यात फ्रेंच ब्रेड ठेवा’.
फरक ओळखा
| सत्ता | मुख्य तळ | प्रसिद्ध गोष्ट |
|---|---|---|
| पोर्तुगीज | गोवा | कार्ताझ आणि इन्क्विझिशन |
| डच | नागपट्टिनम, कोचीन | मसाल्यांचा व्यापार, कोलाचेलचा पराभव |
| फ्रेंच | पाँडिचेरी | दुप्ले आणि सिपाई |
| ब्रिटिश | मद्रास, मुंबई, कलकत्ता | पुढे राज्यकर्ते झाले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वसाहतवाद म्हणजे काय?
- 2१४९८ मध्ये कप्पाड येथे कोण पोहोचला?
- 3कार्ताझ म्हणजे काय?
- 4युरोपीय भारतात का आले?
- 5१७४१ मधील कोणत्या लढाईने डचांना कमकुवत केले?
- 6दुप्लेने कोणती गोष्ट सुरू केली जी ब्रिटिशांनी नंतर वापरली?
- 7कारण आणि परिणाम : कोलाचेल येथे त्रावणकोरने डचांना का हरवले आणि नंतर डचांचे काय झाले?
- 8कारण आणि परिणाम : कर्नाटक युद्धांनंतर फ्रेंच फक्त पाँडिचेरीपुरते का उरले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एका देशाने दुसऱ्या प्रदेशावर ताबा मिळवून तेथे वस्ती करणे आणि स्वतःची व्यवस्था लादणे.
- 2पोर्तुगालचा वास्को द गामा.
- 3पोर्तुगीजांनी जहाजांना विकत घ्यायला लावलेला परवाना; तो नसल्यास जहाज जप्त होई.
- 4मसाले, कापूस, बाजारपेठा, व्यापारी मार्ग आणि धर्मप्रसारासाठी.
- 5कोलाचेलची लढाई.
- 6भारतीय सैनिकांना (सिपाई) प्रशिक्षण देणे आणि स्थानिक गादीच्या वादांचा वापर करणे.
- 7डचांनी स्थानिक राजकारणात हस्तक्षेप केला आणि मार्तंड वर्मांच्या सैन्याकडून हरले; भारतातील त्यांची सत्ता कमी झाली.
- 8ते ब्रिटिशांकडून हरले, म्हणून फक्त पाँडिचेरी आणि काही लहान भाग उरले.
व्यापाऱ्यांपासून राज्यकर्त्यांपर्यंत : ब्रिटिश सत्ता कशी वाढली
जेवायला आलेला पाहुणा हळूहळू घरातच राहू लागला, चाव्या घेतल्या आणि पैशांचा कारभार हाती घेतला, तर तो पाहुणा राहत नाही. ईस्ट इंडिया कंपनीची कथा अशीच आहे.
इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनी राजाच्या सनदेवर सुरू झालेली व्यापारी कंपनी होती. फोडा आणि राज्य करा, खालसा धोरण आणि सहायक तह या मार्गांनी ती भारताच्या बहुतेक भागाची शासक बनली. निर्णायक वळण म्हणजे १७५७ ची प्लासीची लढाई.
मुख्य कल्पना 1 : प्लासी आणि राजे बनवणे — कंपनीने फक्त व्यापारी असल्याचा आव आणत सुरत, मद्रास, मुंबई आणि कलकत्ता येथे ठाणी उभी केली. १७५७ मध्ये रॉबर्ट क्लाइव्हने बंगालच्या नवाबाचा सेनापती मीर जाफर याच्याशी गुप्त करार केला. प्लासीत मीर जाफरच्या सैनिकांनी लढाई केली नाही आणि सिराज-उद्-दौला हरला. आता ब्रिटिश राजे बनवणारे झाले. भारतात ‘मीर जाफर’ हा शब्द आजही गद्दारासाठी वापरतात.
- सोपे : कंपनी एका राजपुत्राला त्याच्या शत्रूविरुद्ध मदत देऊन आपला पाय रोवी.
- मध्यम : सहायक तहात राजा ब्रिटिश सैन्याचा खर्च देई आणि परराष्ट्र व्यवहार फक्त ब्रिटिशांमार्फत करी.
- परीक्षा-प्रकार : हैदराबादचा शासक १७९८ मध्ये असा तह करणाऱ्यांपैकी पहिला होता.
आकृतीत : लहान व्यापारी ठाण्यांपासून भारताच्या बहुतेक भागावर सत्तेपर्यंत, पायरीपायरीने.
व्यापाऱ्यांपासून राज्यकर्त्यांपर्यंत : ब्रिटिश सत्ता कशी वाढली
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : खालसा धोरण, सहायक तह आणि संस्थाने — खालसा धोरणानुसार राजा नैसर्गिक पुत्राशिवाय मरण पावला तर ते राज्य खालसा होई; दत्तक घेण्याची हिंदू परंपरा दुर्लक्षित केली गेली. सहायक तहात राजाच्या दरबारात ब्रिटिश रेसिडेंट राही आणि राजाला ब्रिटिश सैन्याचा खर्च द्यावा लागे. राजा स्वतंत्र दिसे, पण खरी सत्ता ब्रिटिशांकडे जाई आणि बाहेर पडणे जवळजवळ अशक्य होते. स्वातंत्र्याच्या वेळी ५०० पेक्षा जास्त संस्थाने होती.
त्याआधी काय घडले? लढाईपूर्वी कटाचे गुपित राखण्यासाठी क्लाइव्हला सावकार अमीचंद याची गरज होती. अमीचंदने मोठा वाटा मागितल्यावर क्लाइव्हने दोन करार केले: एक खरा आणि एक खोटा, ज्यात बक्षीस दिले होते. अॅडमिरल वॉटसनने खोट्यावर सही करण्यास नकार दिला, तरी त्याची सही बनावट घातली गेली.
त्यानंतर काय घडले? प्लासीनंतर अमीचंदला फसवणूक कळली; नोंदीनुसार तो खूप खचला. मीर जाफर कंपनीच्या पैशांच्या मागण्या पुरवू शकला नाही, म्हणून १७६० मध्ये त्याच्या जावयाला, मीर कासीमला, गादीवर बसवले गेले.
कंपनीची वाढ राजे बनवणे, प्लासी, खालसा आणि सहायक तह यातून झाली.
ब्रिटिशांनी भारत फक्त लढाईने जिंकला असे समजणे. फितुरी, तह आणि शत्रुत्वाने खूप काम केले.
सत्तेचे टप्पे : व्यापार, प्लासी १७५७, तह, खालसा. आठवणीची युक्ती : व्या-प्ला-त-खा, ‘व्यापारी प्लास्टिक तबला खातो’.
फरक ओळखा
| पद्धत | अर्थ | परिणाम |
|---|---|---|
| फोडा आणि राज्य करा | राजे व गटांतील शत्रुत्वाचा वापर | भारतीय विभागलेले राहिले |
| सहायक तह | राजा ब्रिटिश सैन्याचा खर्च देई | खरी सत्ता ब्रिटिशांकडे |
| खालसा धोरण | नैसर्गिक पुत्र नसेल तर राज्य खालसा | नाराजी, १८५७ मध्ये राग |
| प्लासी १७५७ | मीर जाफरच्या फितुरीमुळे विजय | बंगाल कंपनीच्या हाती |
व्यापाऱ्यांपासून राज्यकर्त्यांपर्यंत : ब्रिटिश सत्ता कशी वाढली
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1प्लासीच्या वेळी बंगालचा नवाब कोण होता?
- 2खालसा धोरण म्हणजे काय?
- 3ब्रिटिश रेसिडेंट कोण होता?
- 4‘फोडा आणि राज्य करा’ म्हणजे काय?
- 5सहायक तहातून बाहेर पडणे राजाला कठीण का होते?
- 6आज भारतात ‘मीर जाफर’ म्हणजे काय?
- 7कारण आणि परिणाम : क्लाइव्हने मीर जाफरशी गुप्त करार का केला आणि प्लासीत काय झाले?
- 8कारण आणि परिणाम : खालसा धोरणामुळे ब्रिटिशांविरुद्ध राग कसा वाढला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सिराज-उद्-दौला.
- 2नैसर्गिक पुत्राशिवाय राजा मेला तर राज्य खालसा करण्याचा नियम.
- 3भारतीय राजाच्या दरबारात ठेवलेला ब्रिटिश अधिकारी.
- 4राजे आणि गटांतील शत्रुत्वाचा वापर करून त्यांना कमकुवत करणे.
- 5सुटण्याच्या प्रयत्नाला ब्रिटिश मोठ्या लष्करी बळाने उत्तर देत.
- 6गद्दार.
- 7त्याला नवाब हटवायचा होता; मीर जाफरचे सैनिक लढले नाहीत आणि ब्रिटिश जिंकले.
- 8अनेक राज्ये खालसा झाली आणि दत्तक विधान दुर्लक्षित झाले; त्यामुळे राजे संतापले आणि १८५७ च्या उठावाला हातभार लागला.
दुष्काळ आणि भारताच्या संपत्तीचा निचरा
शेत सुकले तरी दुकानदार पूर्ण भाडे घेतच राहिला, तर तुम्ही उपाशी राहता आणि तो श्रीमंत राहतो. जास्त कराने खराब पीक दुष्काळ कसे बनले ते असेच.
दुष्काळ (Famine) म्हणजे अन्नाची तीव्र टंचाई ज्यात लोक मोठ्या संख्येने उपासमारीने मरतात. संपत्तीचा निचरा (Drain of wealth) म्हणजे कर आणि देयकांमार्फत भारताची संपत्ती ब्रिटनला जाणे आणि बदल्यात भारताला फारसे काहीच न मिळणे.
मुख्य कल्पना 1 : १७७० चा बंगालचा दुष्काळ — बंगाल, बिहार आणि ओडिशातील महसूल गोळा करण्याचा हक्क मिळाल्यावर कंपनीच्या एजंटांना जास्तीत जास्त पैसा हवा होता. १७६८ आणि १७६९ मध्ये पीक बुडाले, तरी करमागणी जास्तच राहिली. १७७०–७२ च्या दुष्काळात सुमारे एक तृतीयांश लोक, अंदाजे एक कोटी, मरण पावले; काही आधुनिक इतिहासकार कमी संख्या सांगतात. पुढे १८७६–७८ च्या महादुष्काळात आणखी काही लाख लोक मरण पावले. त्या वर्षांतही धान्याची निर्यात सुरू होती.
- सोपे : १७७० मध्ये पीक बुडाले तरी कर रोख स्वरूपात वसूल केला गेला.
- मध्यम : १८७६ मध्ये दुष्काळ शिगेला असताना दिल्लीत भव्य दरबार भरला.
- परीक्षा-प्रकार : मदत छावण्या होत्या, पण फार कमी आणि अन्न अपुरे.
आकृतीत : कमी पाऊस हे एकच कारण नव्हते; कडक कर धोरणाने दुष्काळ जास्त प्राणघातक केला.
मुख्य कल्पना 2 : संपत्तीचा निचरा — दादाभाई नौरोजींनी Poverty and Un-British Rule in India (१९०१) या पुस्तकात आणि र. च. दत्त यांनी दाखवले की संपत्ती भारताबाहेर कशी जात होती. रेल्वे, सैन्य आणि ब्रिटिशांच्या युद्धांचा खर्चही भारताने उचलला. उत्सा पटनायक यांच्या आधुनिक अंदाजानुसार १७६५ ते १९३८ मधील निचरा आजच्या मूल्यात सुमारे ४५ ट्रिलियन डॉलर्स आहे, पण अशा आकड्यांवर वाद आहे. १९४७ पर्यंत जगाच्या उत्पादनातील भारताचा वाटा सुमारे ५ टक्क्यांवर आला.
त्याआधी काय घडले? १७६८ मध्ये पीक अंशतः बुडाले आणि १७६९ मध्ये पाऊस कमी होता, तरी कंपनीची कर-मागणी चालूच राहिली. वॉरेन हेस्टिंग्जने पुढे लिहिले की वसुली जोरजबरदस्तीने चालू ठेवली गेली.
त्यानंतर काय घडले? भयंकर मृत्यूनंतरही १७७१ मधील कंपनीचा महसूल १७६८ पेक्षा जास्त नोंदला गेला, ज्याने ब्रिटन आणि भारतातील अनेकांना धक्का बसला.
जास्त करांनी दुष्काळ वाढवले आणि भारताची संपत्ती ब्रिटनला वाहून गेली.
भारतातील दुष्काळ ब्रिटिशांपासून सुरू झाले असे समजणे. आधीही दुष्काळ पडले, पण इतक्या प्रमाणात नाही.
महत्त्वाची पुस्तके : नौरोजी १९०१, र. च. दत्त. आठवणीची युक्ती : नौ-द, ‘नौरोजींनी निचरा मोजला’.
फरक ओळखा
| गोष्ट | काय घडले | परिणाम |
|---|---|---|
| १७७० दुष्काळ | खराब वर्षांतही कर जास्त | सुमारे एक तृतीयांश लोक मेले |
| १८७६–७८ दुष्काळ | धान्य निर्यात, मदत कमी | लाखो मृत्यू |
| संपत्तीचा निचरा | कर आणि देयके ब्रिटनला | भारत गरीब झाला |
| नौरोजींचे पुस्तक | भारताबाहेर गेलेली संपत्ती मोजली | भारतीय मत जागे झाले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दुष्काळ म्हणजे काय?
- 2दादाभाई नौरोजींनी १९०१ मध्ये कोणते पुस्तक लिहिले?
- 3महादुष्काळ कोणत्या वर्षांत पडला?
- 4संपत्तीचा निचरा म्हणजे काय?
- 5भारताने भरलेल्या दोन गोष्टी सांगा ज्या मुख्यतः ब्रिटिश हितासाठी होत्या.
- 6स्वातंत्र्याच्या वेळी जगाच्या उत्पादनात भारताचा वाटा किती होता?
- 7कारण आणि परिणाम : १७७० चा दुष्काळ बंगालमध्ये इतका प्राणघातक का ठरला?
- 8कारण आणि परिणाम : नौरोजींच्या कार्याचा ब्रिटिश सत्तेबद्दलच्या भारतीय विचारांवर काय परिणाम झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्नाची तीव्र टंचाई ज्यात मोठ्या संख्येने लोक उपासमारीने मरतात.
- 2Poverty and Un-British Rule in India.
- 3१८७६ ते १८७८.
- 4योग्य परतावा न मिळता भारताची संपत्ती ब्रिटनला जाणे.
- 5कोणत्याही दोन : रेल्वे, सैन्य, ब्रिटिशांची युद्धे, प्रशासन.
- 6सुमारे ५ टक्के.
- 7पीक बुडाले तरी कंपनीने जास्त कर मागणे चालू ठेवले, त्यामुळे शेतकरी अन्न विकत घेऊ किंवा पिकवू शकले नाहीत.
- 8आकडेवारीतून त्यांनी भारताची संपत्ती बाहेर जात असल्याचे दाखवले, त्यामुळे भारतीय ब्रिटिश सत्तेबद्दल प्रश्न विचारू लागले.
बदलते चित्र : उद्योग, शासन, शिक्षण आणि रेल्वे
तुमच्या गावातल्या सर्व शिंप्यांना शिवणे थांबवायला सांगून फक्त दूरवरून तयार कपडे विकत घ्यायला लावले, तर शिंपी लवकरच बेकार होतील. भारतीय विणकरांचे असेच झाले.
ब्रिटिश राजवटीत भारताची अर्थव्यवस्था, शासन आणि शिक्षण ब्रिटिशांच्या गरजेनुसार बदलले गेले. भारत कच्च्या मालाचा पुरवठादार आणि ब्रिटिश मालाची बाजारपेठ बनला.
मुख्य कल्पना 1 : कापड आणि पारंपरिक शासन — भारत मलमलसारख्या बारीक कापडासाठी प्रसिद्ध होता. ब्रिटनने भारतीय कापडावर जड जकात लावली आणि ब्रिटिश कापड स्वस्तात आत येऊ दिले, त्यामुळे भारतीय कापड उद्योग घसरला. १८३४ मध्ये विल्यम बेंटिंकने लिहिले की कापूस विणकरांची हाडे भारताच्या मैदानात पांढरी पडली आहेत. स्थानिक कामे सांभाळणाऱ्या गावपंचायतींच्या जागी केंद्रीकृत नोकरशाही आली आणि परकीय पद्धतीची, महागडी व परकीय भाषेतील न्यायालये आली.
- सोपे : विणकरांचा बाजार गेला आणि ते पुन्हा शेतीकडे वळले.
- मध्यम : न्यायालये इंग्रजी आणि ब्रिटिश कायदा वापरत, लोकांना माहीत असलेल्या गावपंचायतींपेक्षा खूप वेगळी.
- परीक्षा-प्रकार : भारताचा कापूस ब्रिटनला जाई आणि तयार कापड परत येई.
आकृतीत : कापडाचा व्यापार उलटला: भारत कच्चा कापूस पाठवू लागला आणि ब्रिटिश कापड विकत घेऊ लागला.
मुख्य कल्पना 2 : शिक्षण आणि रेल्वे — १८३० पूर्वीच्या अहवालांत मोठ्या संख्येने गावशाळांचा उल्लेख आहे. १८३५ मध्ये मेकॉलेच्या मिनिटने इंग्रजी शिक्षणाला चालना दिली, कंपनीसाठी कारकून तयार करण्यासाठी. पारंपरिक शाळा हळूहळू लोप पावल्या. रेल्वेने ठिकाणे जोडली आणि व्यापाराला मदत केली, पण तिच्या मार्गांनी कच्चा माल बंदरांपर्यंत आणि ब्रिटिश माल आत नेला, आणि खर्च भारतीयांच्या करातून झाला. म्हणूनच म्हणतात की भारतीयांनी आपल्या गुलामगिरीचा खर्च स्वतःच भरला.
वसाहती धोरणांनी कापड, स्थानिक शासन आणि पारंपरिक शिक्षणाला फटका दिला; रेल्वे मुख्यतः ब्रिटिश व्यापारासाठी होती.
रेल्वे फक्त भेट होती असे समजणे. तिची मदत झाली, पण ती ब्रिटिश व्यापारासाठी आखली आणि भारतीयांच्या पैशाने बांधली.
दोन मोठे बदल : कापड उद्ध्वस्त, इंग्रजी शिक्षणाला चालना. आठवणीची युक्ती : का-इं-रे, ‘कापड, इंग्रजी, रेल्वे’.
फरक ओळखा
| क्षेत्र | आधी | ब्रिटिश राजवटीत |
|---|---|---|
| कापड | जगप्रसिद्ध निर्यात | जड जकात, घसरण |
| शासन | गावपंचायती | केंद्रीकृत नोकरशाही |
| शिक्षण | अनेक गावशाळा | इंग्रजी शिक्षणाला चालना |
| रेल्वे | जाळे नव्हते | ब्रिटिश व्यापारासाठी बांधली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कोणते भारतीय कापड जगप्रसिद्ध होते?
- 2१८३५ मध्ये शिक्षणावर मिनिट कोणी लिहिले?
- 3बेंटिंक विणकरांबद्दल काय म्हणाला?
- 4रेल्वे मुख्यतः कशासाठी बांधली गेली?
- 5ब्रिटिश न्यायालये गावपंचायतींपेक्षा कशी वेगळी होती?
- 6ब्रिटिशांच्या दृष्टीने इंग्रजी शिक्षणाचा उद्देश काय होता?
- 7कारण आणि परिणाम : भारतीय विणकरांची उपजीविका का गेली?
- 8कारण आणि परिणाम : इंग्रजी शिक्षणाने भारतीय समाजात काय बदल केला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मलमल आणि इतर सुती कापड.
- 2थॉमस मेकॉले.
- 3कापूस विणकरांची हाडे भारताच्या मैदानात पांढरी पडली आहेत.
- 4कच्चा माल बंदरांपर्यंत आणि ब्रिटिश माल आत नेण्यासाठी.
- 5ब्रिटिश न्यायालये महाग, संथ आणि परकीय भाषेत होती.
- 6ब्रिटिश सत्तेची सेवा करणारे कारकून आणि अधिकारी तयार करणे.
- 7भारतीय कापडावर जड जकात आणि ब्रिटिश कापडाला मुक्त प्रवेश यामुळे त्यांचा बाजार संपला.
- 8पारंपरिक शाळा लोप पावल्या आणि इंग्रजी शिकलेला वर्ग वाढला, ज्यामुळे उच्चभ्रू आणि सामान्य लोकांत अंतर वाढले.
प्रतिकार आणि १८५७ चा महाउठाव
जेव्हा लोकांना वाटते की त्यांची जमीन, श्रद्धा आणि उपजीविका या सगळ्यावर हल्ला होतोय, तेव्हा कुकरमधल्या वाफेसारखा राग साठतो. वेळोवेळी तो उठावाच्या रूपाने फुटला.
अनेक गटांनी ब्रिटिश सत्तेला विरोध केला, संन्याशांपासून आदिवासी, शेतकरी आणि सैनिकांपर्यंत. सर्वात मोठा उठाव म्हणजे १८५७ चा महाउठाव. त्यानंतर १८५८ मध्ये ब्रिटिश राजसत्तेने कंपनीकडून कारभार घेतला.
मुख्य कल्पना 1 : सुरुवातीचे उठाव — १७७० च्या दुष्काळानंतर संन्यासी-फकीर बंडखोरांनी खजिने आणि कर-वसूल करणाऱ्यांवर हल्ले केले; ‘आनंदमठ’ कादंबरीला यातून प्रेरणा मिळाली. आदिवासींची जमीन आणि जंगले घेतली गेल्यावर ते उठले: १८३१–३२ चा कोल उठाव आणि सिद्धू व कान्हू यांचा १८५५–५६ चा संथाळ उठाव. १८५९–६२ चा नीळ बंड तेव्हा झाला जेव्हा मळेवाल्यांनी शेतकऱ्यांना नीळ पिकवायला भाग पाडले. १८०६ चे वेल्लोर बंड हे सैनिकांचे आधीचे बंड होते.
- सोपे : संथाळांनी स्वतःचे शासन जाहीर केले आणि सावकार व जमीनदारांशी लढले.
- मध्यम : नीळ बंडात शेतकऱ्यांनी नीळ पिकवण्यास नकार दिला आणि त्यांना बंगाली वृत्तपत्रांचा पाठिंबा मिळाला.
- परीक्षा-प्रकार : वेल्लोर बंड पगड्या आणि धार्मिक चिन्हांबद्दलच्या नवीन नियमांवरून सुरू झाले.
आकृतीत : १८५७ पूर्वी अनेक दशके प्रतिकार वाढत होता.
प्रतिकार आणि १८५७ चा महाउठाव
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : १८५७ आणि त्यानंतर — अनेक सिपाई शेतकरी कुटुंबांतील होते, ज्यांना ब्रिटिश जमीन-धोरणांचा त्रास झाला. १८५७ मध्ये अफवा पसरली की रायफलच्या काडतुसांना प्राण्यांची चरबी आहे. बराकपूरला मंगल पांडेने अधिकाऱ्यांवर हल्ला केला. मीरतला सैनिकांनी तुरुंगातील सहकाऱ्यांना सोडवले आणि दिल्लीकडे कूच केले; त्यांनी वृद्ध बादशहा बहादूर शाह जफर यांना नेता घोषित केले. दिल्ली, कानपूर, लखनौ आणि झाशी येथे लढाया झाल्या. राणी लक्ष्मीबाई झाशी आणि ग्वाल्हेरला लढल्या; बेगम हजरत महल यांनी लखनौचे रक्षण केले. ब्रिटिशांनी उठाव क्रूरपणे चिरडला, पण १८५८ मध्ये राजसत्तेने कंपनीकडून कारभार घेतला आणि स्वातंत्र्याची कल्पना जिवंत राहिली.
त्याआधी काय घडले? एप्रिल १८५७ मध्ये मीरतला ३ऱ्या हलक्या घोडदळाच्या ९० पैकी ८५ सैनिकांनी नवीन काडतुसे नाकारली. त्यांच्यावर खटला चालला, दहा वर्षांची कैद झाली आणि ९ मे रोजी संपूर्ण छावणीसमोर त्यांना साखळदंडात बांधले गेले.
त्यानंतर काय घडले? दुसऱ्या दिवशी, १० मे १८५७ ला, त्यांच्या सहकारी सैनिकांनी तुरुंग फोडून सर्व ८५ जणांना सोडवले आणि दिल्लीकडे कूच केले.
त्याआधी काय घडले? राणी लक्ष्मीबाईंचे पती वारले आणि ब्रिटिशांनी त्यांचा दत्तक पुत्र दामोदर राव याला वारस मानण्यास नकार दिला. हे खालसा धोरणाचे थेट उदाहरण होते.
त्यानंतर काय घडले? जून १८५८ मध्ये त्या वारल्यानंतर लहान दामोदर राव इंदूरला स्थायिक झाला, जेथे नोंदीनुसार तो जन्मजात असलेल्या राजेशाही संपत्तीविना जगला आणि १९०६ मध्ये मरण पावला.
१८५७ चिरडला गेला, पण त्याने कंपनीची सत्ता संपवली आणि परकीय सत्ता अस्वीकार्य असल्याची कल्पना रुजवली.
१८५७ फक्त काडतुसांबद्दल होते असे समजणे. जमीन-धोरणे, खालसा आणि श्रद्धेबद्दलचा राग सगळे साठत गेले.
१८०६ वेल्लोर, १८५७ महाउठाव, १८५८ राजसत्ता. आठवणीची युक्ती : ०६-५७-५८, ‘सहा, सत्तावन, अठ्ठावन : एकामागून एक’.
फरक ओळखा
| घटना | कुठे | मुख्य मुद्दा |
|---|---|---|
| संन्यासी-फकीर | बंगाल | १७७० च्या दुष्काळानंतर |
| संथाळ उठाव | झारखंड परिसर | सिद्धू आणि कान्हू यांचे नेतृत्व |
| नीळ बंड | बंगाल | शेतकरी विरुद्ध मळेवाले |
| महाउठाव १८५७ | उत्तर व मध्य भारत | मीरतपासून सुरू |
प्रतिकार आणि १८५७ चा महाउठाव
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1संथाळ उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?
- 2बंगालमध्ये शेतकऱ्यांच्या इच्छेविरुद्ध कोणते पीक घ्यायला लावले?
- 3१८५७ चा उठाव कुठे सुरू झाला?
- 4दिल्लीत नेता म्हणून कोणाला घोषित केले?
- 5१८५८ मध्ये कंपनीच्या सत्तेचे काय झाले?
- 6१८५७ च्या दोन महिला नेत्यांची नावे सांगा.
- 7कारण आणि परिणाम : मीरतला सिपाई का उठले आणि त्यानंतर कुठे गेले?
- 8कारण आणि परिणाम : महाउठावाचा ब्रिटिश सत्तेवर काय परिणाम झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सिद्धू आणि कान्हू मुर्मू.
- 2नीळ.
- 3मीरत येथे.
- 4बहादूर शाह जफर.
- 5ब्रिटिश राजसत्तेने थेट कारभार घेतला.
- 6राणी लक्ष्मीबाई आणि बेगम हजरत महल.
- 7काडतुसे नाकारल्याने त्यांच्या सहकाऱ्यांना तुरुंगात टाकले होते; त्यांनी त्यांना सोडवले आणि दिल्लीकडे गेले.
- 8कंपनीची सत्ता संपली आणि राजसत्ता आली, पण स्वातंत्र्याची कल्पना रुजली.