वेद आणि उपनिषदे
आजी-आजोबांच्या गोष्टी पिढ्यानपिढ्या तोंडी सांगितल्या जातात; वेदही शेकडो वर्षे तोंडीच जपले गेले.
वेद (विद् = जाणणे) हे चार आहेत : ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद. ते आधी पाठांतराने जपले गेले. उपनिषदे म्हणजे जीवन, मृत्यू, आत्मा आणि ब्रह्म यांबद्दलचे प्रश्न-उत्तरांच्या स्वरूपातील विचार.
आकृतीत : चार वेद आणि वेदांचा विचारप्रवास.
नियम 1: वेद कसे जपले गेले — वेद अनेक शतके लिहिले न जाता पाठांतराने, विशिष्ट स्वरांसह म्हटले गेले. ऋग्वेदाचा काळ सुमारे इ.स.पू. पाचव्या ते दुसऱ्या सहस्रकात मानला जातो. 2008 मध्ये युनेस्कोने वैदिक पठण परंपरेला मानवतेचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिली. ऋषी आणि ऋषिका (स्त्री-ऋषी) यांनी ही परंपरा जपली.
- सोपे : वेद चार आहेत.
- मध्यम : वैदिक पठण पिढ्यानपिढ्या तोंडी शिकवले गेले.
- परीक्षेसाठी : वेद लिहून न ठेवता कसे टिकले? उत्तर : पाठांतर आणि अचूक स्वरांमुळे.
नियम 2: उपनिषदांतील प्रश्न — उपनिषदांत शिष्य प्रश्न विचारतात आणि गुरू उत्तर देतात. उदा. नचिकेता मृत्यूबद्दल यमाला प्रश्न विचारतो; गार्गी याज्ञवल्क्यांना सखोल प्रश्न विचारते. पुनर्जन्म, कर्म, आत्मा (आतला स्व) आणि ब्रह्म (विश्वाचे अंतिम सत्य) या कल्पना इथे मांडल्या आहेत. वेदान्त आणि योग या विचारपरंपरा पुढे यांतूनच वाढल्या.
- सोपे : नचिकेताने मृत्यूबद्दल प्रश्न विचारला.
- मध्यम : गार्गीने सभेत याज्ञवल्क्यांना प्रश्न विचारले.
- परीक्षेसाठी : उपनिषदांची खास पद्धत कोणती? उत्तर : प्रश्न-उत्तरे आणि संवाद.
"एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति" : सत्य एकच, ज्ञानी लोक त्याला अनेक प्रकारे सांगतात.
वेद म्हणजे एकच पुस्तक असे समजणे. ते चार संग्रह आहेत.
वेद ४ : ऋ-य-सा-अ. आठवणीची युक्ती : "ऋ-य-सा-अ".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| वेद | ज्ञानाचा प्राचीन संग्रह | ऋग्वेद |
| उपनिषद | गुरू-शिष्य संवादातील विचार | नचिकेता-यम संवाद |
| ब्रह्म | विश्वाचे अंतिम सत्य | उपनिषदांतील कल्पना |
| आत्मा | प्रत्येकातील आतला स्व | उपनिषदांतील कल्पना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चार वेदांची नावे सांगा.
- 2"वेद" शब्द कोणत्या धातूपासून आला?
- 3ऋषिका म्हणजे कोण?
- 4युनेस्कोने वैदिक पठणाला कधी मान्यता दिली?
- 5उपनिषदांतील दोन प्रश्नकर्ते सांगा.
- 6ऋतम् म्हणजे काय?
- 7मौखिक परंपरेचे फायदे काय असू शकतात?
- 8"एकं सत्…" या वचनाचा आजच्या सहजीवनाशी संबंध सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद.
- 2विद् = जाणणे.
- 3स्त्री-ऋषी.
- 42008 मध्ये.
- 5नचिकेता आणि गार्गी.
- 6विश्वाचा नियम/सुव्यवस्था.
- 7ज्ञान लिहिलेले हरवत नाही, ऐकून लक्षात राहते, आणि गुरू-शिष्य नाते घट्ट होते.
- 8सत्य एक असले तरी लोक वेगवेगळ्या मार्गांनी पाहतात; म्हणून इतरांच्या वेगळ्या मताचा आदर करावा.
बुद्ध आणि महावीर
जीवनात दुःख का आहे आणि ते कमी कसे करावे हा प्रश्न मुलांनाही पडतो; या दोन महान शिक्षकांनी तोच शोधला.
बुद्ध (सिद्धार्थ गौतम) आणि महावीर (वर्धमान) यांनी सुमारे 2,500 वर्षांपूर्वी घर सोडून सत्याचा शोध घेतला. बौद्ध आणि जैन विचारांत अहिंसा हे मुख्य मूल्य आहे.
आकृतीत : बुद्ध आणि महावीर यांची शिकवण.
नियम 1: गौतम बुद्ध — सिद्धार्थाचा जन्म लुंबिनी येथे सुमारे इ.स.पू. 560 मध्ये झाला. वयाच्या 29 व्या वर्षी त्याने राजवाडा सोडला; बोधगया येथे त्याला ज्ञान प्राप्त होऊन तो "बुद्ध" (जागृत) झाला. त्याच्या मते दुःखाची कारणे अविद्या (अज्ञान) आणि आसक्ती आहेत. त्याने अहिंसा व मध्यम मार्ग शिकवला; अनुयायांचा संघ बनला.
- सोपे : बुद्धांचा जन्म लुंबिनीत झाला.
- मध्यम : बुद्धत्व बोधगया येथे मिळाले.
- परीक्षेसाठी : दुःखाची दोन कारणे कोणती? उत्तर : अविद्या आणि आसक्ती.
नियम 2: महावीर आणि जैन विचार — वर्धमानाचा जन्म वैशालीजवळ झाला. वयाच्या 30 व्या वर्षी घर सोडून सुमारे 12 वर्षे तपश्चर्या केली आणि "जिन" (स्वतःवर विजय मिळवणारा) झाला. जैन विचारात अहिंसा, अनेकान्तवाद (सत्य अनेक बाजूंनी पाहावे), अपरिग्रह (गरजेपेक्षा जास्त न जमवणे) आणि सर्व जीवांचे परस्परावलंबन हे मुख्य आहेत.
- सोपे : जिन म्हणजे विजेता.
- मध्यम : अपरिग्रह = गरजेपेक्षा जास्त न जमवणे.
- परीक्षेसाठी : अनेकान्तवाद म्हणजे काय? उत्तर : सत्य अनेक दृष्टिकोनांतून पाहणे.
बुद्ध : अविद्या + आसक्ती = दुःख. महावीर : अहिंसा + अपरिग्रह.
बुद्ध आणि महावीर एकच व्यक्ती समजणे. ते दोन वेगळे शिक्षक होते.
बुद्ध = बोधगया; महावीर = जिन. आठवणीची युक्ती : "बुद्ध बोध, महावीर जिन".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| बुद्ध | जागृत झालेला | सिद्धार्थ गौतम |
| संघ | बौद्ध भिक्षूंचा समूह | बुद्धांचे अनुयायी |
| जिन | स्वतःवर विजय मिळवलेला | महावीर |
| अनेकान्तवाद | सत्याच्या अनेक बाजू | जैन विचार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बुद्धांचा जन्म कोठे झाला?
- 2बुद्धांनी राजवाडा कितव्या वर्षी सोडला?
- 3जिन शब्दाचा अर्थ काय?
- 4महावीरांनी किती वर्षे तपश्चर्या केली?
- 5अपरिग्रह म्हणजे काय?
- 6दोन्ही शिकवणींत समान मूल्य कोणते?
- 7अनेकान्तवाद वर्गात वाद सोडवायला कसा उपयोगी?
- 8बुद्धांच्या मते दुःखावर उपाय काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लुंबिनी.
- 229 व्या.
- 3विजेता (स्वतःवर विजय).
- 4सुमारे 12 वर्षे.
- 5गरजेपेक्षा जास्त वस्तू न जमवणे.
- 6अहिंसा.
- 7दोघांचेही मत ऐकून अनेक बाजूंनी विचार केला की भांडण कमी होते.
- 8अज्ञान आणि आसक्ती कमी करून मध्यम मार्गाने जगणे.
विविध विचारपरंपरा आणि समान मुळे
एकाच झाडाच्या अनेक फांद्या असतात; भारतातील विचारपरंपराही एका सामायिक खोडाच्या फांद्या आहेत.
भारतात अनेक विचारप्रवाह एकत्र नांदले : वैदिक-उपनिषदिक, बौद्ध, जैन, चार्वाक आणि लोक-आदिवासी परंपरा. त्यांना धर्म, कर्म, पुनर्जन्म या कल्पना बहुतेक वेळा समान आहेत; म्हणून पुस्तकात "विचारप्रणाली" असे म्हटले आहे.
आकृतीत : भारतीय विचारपरंपरांचे समान आणि भिन्न पैलू.
नियम 1: कथा, कला आणि मठ — जातक कथा बुद्धाच्या पूर्वजन्मांच्या गोष्टी आहेत; त्यात वानरराजासारखी प्राण्यांची उदाहरणे आहेत. खडकात कोरलेल्या लेणी आणि मठ (उदा. वेरूळ) ही शिकण्याची आणि साधनेची केंद्रे होती. वेरूळमध्ये हिंदू, बौद्ध आणि जैन लेणी एकाच परिसरात आहेत.
- सोपे : वेरूळ महाराष्ट्रात आहे.
- मध्यम : जातक कथांत प्राणी नायक असतात.
- परीक्षेसाठी : वेरूळचे वैशिष्ट्य काय? उत्तर : तीन धर्मांची लेणी एकत्र.
नियम 2: वेगळे विचार आणि लोकपरंपरा — चार्वाक विचारपरंपरेने केवळ प्रत्यक्ष पुरावा मानला आणि वेदप्रामाण्यावर प्रश्न विचारले; म्हणजे भारतात असहमतीलाही जागा होती. आदिवासी आणि लोकपरंपरा कथा, गाणी आणि विधींतून तोंडी पिढ्यान्पिढ्या चालत आल्या; त्यांतही निसर्गाबद्दल आदर आणि सहजीवनाचे विचार आहेत.
- सोपे : चार्वाकांनी प्रश्न विचारले.
- मध्यम : लोकपरंपरा गाण्यांतून जपल्या.
- परीक्षेसाठी : "विचारप्रणाली" शब्द का? उत्तर : कारण ते जीवन आणि विश्वाबद्दलच्या विचारपद्धती आहेत, केवळ पूजापद्धती नाहीत.
भारतात अनेक विचार एकत्र नांदले; मतभेदालाही जागा होती.
सर्व परंपरा एकसारख्याच होत्या असे समजणे. समान मुळे असली तरी भेदही आहेत.
समान खोड + वेगळ्या फांद्या. आठवणीची युक्ती : "खोड तेच, फांद्या अनेक".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| जातक कथा | बुद्धाच्या पूर्वजन्मांच्या कथा | वानरराजा कथा |
| चार्वाक | प्रत्यक्ष प्रमाण मानणारा विचार | वेदांवर प्रश्न |
| लेणी | खडकात कोरलेला कक्ष/मंदिर | वेरूळ |
| मठ | भिक्षूंचे निवासस्थान आणि शिक्षणकेंद्र | बौद्ध/जैन मठ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जातक कथा कोणाशी संबंधित आहेत?
- 2वेरूळ लेणी कोणत्या राज्यात आहेत?
- 3चार्वाक काय मानत?
- 4तीन समान कल्पना सांगा.
- 5मठ म्हणजे काय?
- 6चार्वाकांच्या अस्तित्वावरून भारताबद्दल काय समजते?
- 7लोकपरंपरा आज कशा जपल्या जातात?
- 8"विचारप्रणाली" असे म्हणणे "धर्म" म्हणण्यापेक्षा का योग्य मानले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बुद्धाच्या पूर्वजन्मांशी.
- 2महाराष्ट्र.
- 3फक्त प्रत्यक्ष पुरावा.
- 4धर्म, कर्म, पुनर्जन्म.
- 5भिक्षूंचे निवास व शिक्षणकेंद्र.
- 6असहमती आणि प्रश्न विचारण्यालाही जागा होती.
- 7गाणी, कथा, सण आणि कलांमधून.
- 8कारण त्यांत जीवन-विश्वाबद्दलचे अनेक विचार आणि परस्पर देवाणघेवाण आहे, एकच कडक चौकट नाही.