सभ्यता म्हणजे काय आणि सिंधू-सरस्वती सभ्यता
गाव वाढत वाढत शहर बनते तेव्हा रस्ते, पाणी, दुकाने, बाजार आणि कायदे लागतात — सभ्यता अशीच उभी राहते.
सभ्यता म्हणजे मानवी समाजाचा प्रगत टप्पा; तीत सरकार व प्रशासन, नगररचना, विविध कारागिरी, व्यापार, नोंदी/लेखन आणि सांस्कृतिक कल्पना असतात. भारतीय उपखंडाची पहिली सभ्यता सिंधू-सरस्वती (हडप्पा) सभ्यता होती; ती इ.स.पू. सुमारे 3500 पासून वाढली.
आकृतीत : सभ्यतेची लक्षणे आणि सिंधू-सरस्वती सभ्यतेचा विस्तार.
नियम 1: सभ्यता वेगवेगळ्या वेळी सुरू झाली — मेसोपोटेमियात (आजचा इराक-सीरिया) सभ्यता सुमारे 6,000 वर्षांपूर्वी उभी राहिली; इजिप्तची काही शतकांनी. भारतीय उपखंडात इ.स.पू. सुमारे 3500 पासून गावांची शहरे झाली, याला "पहिले नागरीकरण" म्हणतात.
- सोपे : सभ्यतेत सरकार, शहर, व्यापार आणि लेखन असते.
- मध्यम : मेसोपोटेमियाची सभ्यता सुमारे 6,000 वर्षांपूर्वीची आहे.
- परीक्षेसाठी : सभ्यतेची किमान चार लक्षणे सांगा. उत्तर : प्रशासन, नगररचना, कारागिरी, व्यापार, लेखन, सांस्कृतिक कल्पना यांपैकी कोणतीही चार.
नियम 2: सिंधू-सरस्वती सभ्यता आणि तिची नावे — या सभ्यतेला सिंधू, हडप्पा, सिंधू-सरस्वती अशी नावे आहेत. हडप्पा शहराचे उत्खनन सर्वांत आधी (1920-21) झाले म्हणून रहिवाशांना "हडप्पावासी" म्हणतात. "सिंधू खोरे" हे नाव आता जुने आहे, कारण सभ्यता सिंधूच्या खोऱ्यापलीकडेही पसरली होती. सरस्वती नदी आज "घग्गर-हाक्रा" नावाने ओळखली जाते आणि फक्त पावसाळ्यात वाहते.
- सोपे : हडप्पा आज पाकिस्तानच्या पंजाबमध्ये आहे.
- मध्यम : राखीगढी हरियाणात आणि धोलावीरा गुजरातेत आहे.
- परीक्षेसाठी : "सिंधू खोरे" नाव का वापरत नाहीत? उत्तर : कारण सभ्यता सिंधूच्या खोऱ्यापलीकडे सरस्वती भागातही पसरली होती.
ऋग्वेदात सरस्वती नदीचा उल्लेख आहे; ती "पर्वतापासून समुद्रापर्यंत" वाहणारी म्हटली आहे.
सिंधू सभ्यता फक्त सिंधू नदीकाठी होती असे समजणे. सरस्वती भागातही तिचे मोठे केंद्र होते.
शहराची 6 लक्षणे : प्र-न-का-व्या-ले-सं. आठवणीची युक्ती : "प्र-न-का-व्या-ले-सं".
हडप्पाच्या उत्खननाआधी काय घडले? 1850 च्या दशकात लाहोर ते मुलतान रेल्वेमार्ग बांधला जात होता. हडप्पाच्या ढिगाऱ्यांतील जुन्या विटा रेल्वे कंत्राटदारांनी भराव म्हणून उचलल्या. त्याच सुमारास अलेक्झांडर कनिंगहॅम हडप्पाला आले आणि पुढे तिथे थोडे खोदकाम केले; पण ही जागा किती जुनी आहे हे तेव्हा कोणाला कळले नव्हते.
हडप्पाच्या शोधानंतर काय घडले? 20 सप्टेंबर 1924 रोजी पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे प्रमुख जॉन मार्शल यांनी "इलस्ट्रेटेड लंडन न्यूज" मध्ये हडप्पा आणि मोहेंजो-दारोच्या शोधाची घोषणा केली. वाचकांना मदतीचे आवाहनही केले. आठवड्याभरातच एका प्राध्यापकाने त्याच साप्ताहिकात लिहिले की अशा मुद्रा मेसोपोटेमियातही सापडतात; त्यामुळे भारतातही मेसोपोटेमिया-इजिप्तइतकी जुनी संस्कृती होती हे जगाला समजले.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सभ्यता | प्रशासन, शहरे, व्यापार, लेखन असलेला प्रगत समाज | सिंधू-सरस्वती सभ्यता |
| हडप्पावासी | या सभ्यतेतील लोक | हडप्पा शहरावरून नाव |
| घग्गर-हाक्रा | प्राचीन सरस्वतीचे आजचे नाव | हंगामी नदी |
| पहिले नागरीकरण | गावांचे शहरांत रूपांतर | इ.स.पू. 3500 पासून |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सभ्यता म्हणजे काय?
- 2हडप्पावासी हे नाव का पडले?
- 3सरस्वती नदीचे आजचे नाव काय?
- 4या सभ्यतेची दोन महत्त्वाची शहरे आणि ती कोठे आहेत ते सांगा.
- 5मेसोपोटेमियाची सभ्यता कधी सुरू झाली?
- 6"सिंधू खोरे सभ्यता" हे नाव आज का सोडले जाते?
- 71924 च्या घोषणेनंतर जगाला काय समजले?
- 8एखाद्या शहराला सभ्यता मानण्यासाठी "लेखन" का महत्त्वाचे आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रशासन, शहरे, व्यापार, लेखन अशी लक्षणे असलेला प्रगत मानवी समाज.
- 2कारण या सभ्यतेतील पहिले उत्खनन हडप्पा शहरात झाले.
- 3घग्गर (भारतात) आणि हाक्रा (पाकिस्तानात).
- 4उदा. धोलावीरा (गुजरात), राखीगढी (हरियाणा).
- 5सुमारे 6,000 वर्षांपूर्वी.
- 6कारण सभ्यता सिंधूच्या खोऱ्यापेक्षा खूप मोठ्या प्रदेशात, सरस्वती भागातही पसरलेली होती.
- 7दक्षिण आशियात इजिप्त-मेसोपोटेमियाइतकीच जुनी सभ्यता होती.
- 8लेखनामुळे हिशेब, व्यापार, नियम आणि ज्ञान नोंदवून ठेवता येते आणि पुढच्या पिढ्यांना देता येते.
नगररचना आणि पाणी व्यवस्थापन
तुमच्या शहरात रस्ते आखलेले, गटारे झाकलेली आणि सार्वजनिक विहिरी असतील, तर नियोजन चांगले आहे — हडप्पावासी हे 4,000 वर्षांपूर्वी करत.
हडप्पाची मोठी शहरे आराखड्यानुसार बांधली होती : रुंद रस्ते, दिशांशी जुळलेली रचना, तटबंदी, वरचे आणि खालचे शहर, विटांची घरे आणि झाकलेली गटार-व्यवस्था. पाण्याचे व्यवस्थापन आणि स्वच्छता यांना त्यांनी खूप महत्त्व दिले.
आकृतीत : हडप्पा शहराची नियोजित रचना.
नियम 1: शहरे आराखड्यानुसार, घरे सारख्या दर्जाची — रस्ते रुंद आणि अनेकदा दिशांशी जुळलेले होते. शहर दोन भागांत होते : वरचे शहर (उच्चवर्गीय) आणि खालचे शहर (सामान्य). घरे विटांची होती आणि लहान-मोठ्या घरांचा बांधकामाचा दर्जा सारखा होता. धान्यकोठारासारख्या मोठ्या इमारती सामूहिक वापरासाठी होत्या.
- सोपे : हडप्पाची घरे विटांची होती.
- मध्यम : लहान आणि मोठ्या घरांचा बांधकाम-दर्जा सारखा होता, यावरून समाजात भेदभाव कमी दिसतो.
- परीक्षेसाठी : वरचे शहर कोणासाठी असावे? उत्तर : स्थानिक उच्चवर्गासाठी (बहुधा).
नियम 2: पाणी आणि स्वच्छता — घरांतील स्नानघरे मोठ्या गटार-जाळ्याला जोडलेली असत; गटारे रस्त्याखालून जात. मोहेंजो-दारोत शेकडो विटांच्या विहिरी होत्या. धोलावीरात किमान सहा मोठे जलाशय खडकात खोदले होते; त्यातील सर्वात मोठा 73 मीटर लांब होता. मोहेंजो-दारोचे "महास्नानगृह" सुमारे 12 × 7 मीटरचे असून त्याचा उपयोग काय होता हे अजून वादाचे आहे.
- सोपे : लोथलमध्ये गटार-जाळे सापडले आहे.
- मध्यम : धोलावीरात जलाशयांना जोडणारी भूमिगत गटारे होती.
- परीक्षेसाठी : महास्नानगृहाचा उद्देश निश्चित का सांगता येत नाही? उत्तर : तिथे लेखी पुरावा (शिलालेख/ग्रंथ) नाही, म्हणून फक्त अंदाज बांधले जातात.
इतक्या मोठ्या जलाशयांसाठी अनेक कामगार, नियोजन आणि देखभालीची व्यवस्था लागली असणार; यावरून प्रशासनाचा अंदाज येतो.
महास्नानगृह राजघराण्याचे स्नानगृह होते असे ठामपणे सांगणे. त्याचा उद्देश निश्चित नाही.
हडप्पा = आराखडा + विटा + गटारे + जलाशय. आठवणीची युक्ती : "आ-वि-ग-ज".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| वरचे शहर | उच्चवर्गाची वस्ती असावी | तटबंदीतील भाग |
| खालचे शहर | सामान्य लोकांची घरे | विटांची घरे |
| गटार | सांडपाणी वाहून नेणारी झाकलेली नळी | लोथल, मोहेंजो-दारो |
| जलाशय | पाणी साठवण्याचे मोठे टाके | धोलावीरा (73 मी) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हडप्पाची घरे कशाची बनलेली होती?
- 2हडप्पाच्या शहराचे दोन भाग कोणते?
- 3मोहेंजो-दारोत पाणी कोठून मिळे?
- 4धोलावीरातील सर्वात मोठा जलाशय किती लांब होता?
- 5महास्नानगृहाची मापे सांगा.
- 6गटार-व्यवस्थेवरून हडप्पावासींबद्दल काय समजते?
- 7लहान आणि मोठ्या घरांचा दर्जा सारखा असण्याचा अर्थ काय असू शकतो?
- 8जलाशय बांधायला कोणकोणत्या गोष्टी लागल्या असतील?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विटांची.
- 2वरचे शहर आणि खालचे शहर.
- 3शेकडो विटांच्या विहिरींतून.
- 473 मीटर.
- 5सुमारे 12 × 7 मीटर.
- 6ते स्वच्छता आणि पाणी व्यवस्थापनाला खूप महत्त्व देत.
- 7समाजात श्रीमंत-गरीब भेद फार तीव्र नसावा.
- 8अनेक कामगार, नियोजन करणारे प्रमुख, देखभाल करणारी स्थानिक यंत्रणा आणि कामगारांना मोबदला देण्याची पद्धत.
शेती, व्यापार आणि कारागिरी
तुमच्या घरातील धान्य, कापड आणि दागिने शेतकरी, विणकर आणि सोनारांनी बनवले आहेत; हडप्पाच्या शहरांतही हेच घडत असे.
हडप्पावासी बार्ली, गहू, डाळी, भाज्या पिकवत आणि जगात सर्वांत आधी कापूस पिकवणाऱ्यांपैकी होते. ते जमिनीवरून आणि समुद्रमार्गे व्यापार करत; मुद्रा (सील) वापरून मालाची ओळख ठेवत.
आकृतीत : हडप्पाची शेती, कारागिरी आणि व्यापार.
नियम 1: शेती नदीकाठी, शहरांचे पोट खेड्यांवर — नदीमुळे माती सुपीक होई. शेकडो लहान गावे शहरांना रोज अन्न पुरवत. त्यांनी पशुपालन केले आणि नदी-समुद्रातून मासेमारी केली. भांड्यांच्या तपासणीत दुग्धजन्य पदार्थांबरोबर हळद, आले आणि केळ्याचे अवशेष सापडले.
- सोपे : हडप्पावासींनी कापसाचे कपडे विणले.
- मध्यम : नांगराचे मातीचे छोटे प्रतिरूप सापडले आहे.
- परीक्षेसाठी : शहरे गावांवर का अवलंबून होती? उत्तर : शहरात अन्न पिकत नाही; ते रोज खेड्यांतून यावे लागते.
नियम 2: कारागिरी आणि व्यापार — लाल कार्नेलियन मणी (गुजरातमधील दगड) आणि शंखाच्या बांगड्या हे लोकप्रिय दागिने होते. तांब्यात कथील मिसळून कांस्य बनवले जाई; ते तांब्यापेक्षा कठीण असते. लोथलमधील सुमारे 217 × 36 मीटरचा हौद गोदी (डॉकयार्ड) असावा. स्टिएटाइटच्या मुद्रांवर प्राणी आणि अज्ञात लिपी आहे; ती अजून वाचता आलेली नाही.
- सोपे : कार्नेलियन मणी इराणमधील सुसा येथे सापडले.
- मध्यम : कांस्य = तांबे + कथील.
- परीक्षेसाठी : मुद्रांचा उपयोग काय? उत्तर : व्यापारात मालाची आणि व्यापाऱ्यांची ओळख पटवण्यासाठी.
हडप्पावासी कांस्याचे आणि कार्नेलियनचे कुशल कारागीर होते; व्यापार भारताबाहेरही होत असे.
हडप्पाची लिपी वाचली गेली आहे असे समजणे. ती अजून न उलगडलेली आहे.
कांस्य = तांबे + कथील; मुद्रा = व्यापाराची ओळख. आठवणीची युक्ती : "तां+कथी=कांस्य".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| कार्नेलियन | लालसर अर्धमौल्यवान दगड | मणी |
| कांस्य | तांबे आणि कथील मिसळून केलेला धातू | हत्यारे, भांडी |
| मुद्रा (सील) | मालाची ओळख देणारी लहान मुद्रा | स्टिएटाइटच्या |
| गोदी (डॉकयार्ड) | बोटी थांबवण्याची जागा | लोथल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हडप्पावासी कोणती पिके घेत?
- 2कांस्य कशापासून बनते?
- 3मुद्रा कोणत्या दगडाच्या होत्या?
- 4लोथल येथील मोठा हौद कशासाठी होता असे मानतात?
- 5हडप्पावासी कोणत्या वस्तू निर्यात करत?
- 6कार्नेलियन मण्यांना छिद्र पाडणे कठीण का होते?
- 7शेतीला नदीकाठची जागा का निवडली?
- 8हडप्पाची लिपी उलगडली नाही तर आपल्याला इतिहास कसा समजतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बार्ली, गहू, डाळी, भाज्या, काही ज्वारी-बाजरी आणि कापूस.
- 2तांबे आणि कथील.
- 3स्टिएटाइट.
- 4गोदी (डॉकयार्ड) — बोटी लावण्याची जागा.
- 5दागिने, लाकूड, दैनंदिन वापराच्या वस्तू, कदाचित सोने आणि कापूस.
- 6दगड कठीण होता; दोरा जाण्यासाठी खास तंत्र विकसित केले.
- 7कारण पाणी सहज मिळते आणि नदी माती सुपीक करते.
- 8वस्तू, इमारती, हाडे आणि भांड्यांच्या वैज्ञानिक तपासणीतून.
सभ्यतेचा ऱ्हास
पाऊस कमी झाला आणि नदी आटली, तर गाव सोडून दुसरीकडे जावे लागते — हडप्पाच्या शहरांत असेच घडले असावे.
सुमारे इ.स.पू. 1900 पासून शहरे एकामागून एक सोडली गेली. लोक हजारो छोट्या ग्रामीण वस्त्यांत विखुरले. कारणे : इ.स.पू. 2200 पासूनचा हवामान बदल (कमी पाऊस) आणि सरस्वती नदीचे मध्य भागात आटणे.
आकृतीत : ऱ्हासाची कारणे आणि परिणाम.
नियम 1: आक्रमण नव्हे, पर्यावरण — पूर्वी वाटे की युद्ध किंवा आक्रमणाने शहरे नष्ट झाली, पण युद्धाचे कोणतेही पुरावे नाहीत; हडप्पावासींकडे सैन्य किंवा युद्धसाहित्य दिसत नाही. आज दोन कारणे मान्य आहेत : हवामानबदल आणि सरस्वती नदी आटणे. त्यामुळे कालिबंगन, बनावली अशी शहरे सोडली गेली.
- सोपे : कालिबंगन राजस्थानात आहे.
- मध्यम : हवामान कोरडे झाल्याने शेती कठीण झाली.
- परीक्षेसाठी : शहरे सोडून लोक खेड्यात का गेले? उत्तर : ग्रामीण जीवनात अन्न-पाणी सहज मिळते.
नियम 2: संस्कृती टिकली — शहरे गेली तरी हडप्पाचे बरेचसे तंत्रज्ञान आणि संस्कृती पुढच्या भारतीय टप्प्यांत चालू राहिली. शहरे पर्यावरणावर किती अवलंबून असतात हे या घटनेतून शिकायला मिळते.
- सोपे : हडप्पाची काही कला पुढेही चालू राहिली.
- मध्यम : आजही नांगर आणि बांगड्या यांसारख्या गोष्टी दिसतात.
- परीक्षेसाठी : हडप्पाच्या ऱ्हासातून कोणता धडा मिळतो? उत्तर : मानवाचे जीवन हवामान आणि पर्यावरणावर अवलंबून असते.
शहरे नाहीशी झाली पण सभ्यता पूर्ण नष्ट झाली नाही; ती ग्रामीण रूपात चालू राहिली.
हडप्पावर आक्रमण झाले असे ठामपणे सांगणे. असा पुरावा नाही.
कारणे : कोरडे हवामान + आटलेली नदी. आठवणीची युक्ती : "हवा + नदी".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| ऱ्हास | शहरे सोडली जाणे | इ.स.पू. 1900 पासून |
| हवामान बदल | दीर्घकाळ कोरडेपणा | इ.स.पू. 2200 पासून |
| सरस्वती आटणे | मध्य भागात नदी कोरडी होणे | कालिबंगन, बनावली |
| ग्रामीण वस्त्या | लोक विखुरले ती लहान गावे | हजारो वस्त्या |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सभ्यतेचा ऱ्हास सुमारे कधी सुरू झाला?
- 2ऱ्हासाची दोन कारणे सांगा.
- 3युद्धामुळे ऱ्हास झाला असे आज का मानत नाहीत?
- 4लोक शहरे सोडून कुठे गेले?
- 5कोणती शहरे सरस्वतीच्या आटण्याने सोडली गेली?
- 6शहरी जीवनापेक्षा ग्रामीण जीवन सोपे का?
- 7सभ्यता संपली पण संस्कृती टिकली, हे उदाहरण देऊन सांगा.
- 8या घटनेवरून आपण पर्यावरणाबद्दल काय शिकतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे इ.स.पू. 1900 पासून.
- 2हवामान बदल (कमी पाऊस) आणि सरस्वती नदी आटणे.
- 3युद्धाचे किंवा सैन्याचे पुरावे सापडत नाहीत.
- 4छोट्या ग्रामीण वस्त्यांत.
- 5कालिबंगन आणि बनावली.
- 6कारण अन्न-पाणी सहज मिळते आणि शहरी व्यवस्थेवर अवलंबून राहावे लागत नाही.
- 7उदा. नांगर, दागिने, बांगड्या यांसारखी साधने आणि तंत्रे पुढेही वापरली गेली.
- 8मानवी समाज हवामान आणि नद्यांवर किती अवलंबून आहेत हे; म्हणून पर्यावरण जपले पाहिजे.