भारताची व्याख्या कशी करतो?
तुमच्या गावाची सीमा नदी, डोंगर किंवा रस्ता असू शकते; तसेच भारताच्या नैसर्गिक सीमाही आहेत.
आजचा भारत आधुनिक राष्ट्र आहे, पण 500, 2,000 किंवा 5,000 वर्षांपूर्वी त्याच्या सीमा आणि नावे वेगळी होती. हा प्रदेश भारतीय उपखंड म्हणून ओळखला जातो. उत्तरेला हिमालय आणि दक्षिणेला सागर या त्याच्या नैसर्गिक मर्यादा आहेत.
आकृतीत : भारतीय उपखंडाच्या नैसर्गिक सीमा.
नियम 1: भारताच्या नैसर्गिक सीमा — हिमालय उत्तरेला भिंतीसारखा उभा आहे आणि दक्षिणेला तिन्ही बाजूंनी हिंदी महासागराचे भाग आहेत. प्राचीन काळीही लोकांना या भौगोलिक मर्यादांची चांगली जाण होती.
- सोपे : भारताच्या उत्तरेला हिमालय आहे.
- मध्यम : प्राचीन तमिळ कवितेत "कुमारीपासून उत्तरेकडील महान पर्वतापर्यंत" असा राजाच्या कीर्तीचा उल्लेख आहे.
- परीक्षेसाठी : कन्याकुमारी कोठे आहे? उत्तर : भारताच्या दक्षिण टोकाला.
नियम 2: संविधानातील नाव — भारताच्या संविधानाच्या सुरुवातीलाच "India, that is Bharat" असे म्हटले आहे; हिंदी आवृत्तीत "भारत अर्थात् इंडिया" आहे.
- सोपे : भारताची दोन अधिकृत नावे : इंडिया आणि भारत.
- मध्यम : संविधान पहिल्यांदा इंग्रजीत लिहिले गेले.
- परीक्षेसाठी : संविधानात भारताचा उल्लेख कसा आहे? उत्तर : "India, that is Bharat".
भारतीय उपखंड हा नकाशात दिसणारा भौगोलिक प्रदेश आहे; देशांच्या सीमा वेळोवेळी बदलल्या.
भारताच्या सीमा नेहमी आजच्यासारख्याच होत्या असे समजणे. त्या बदलत गेल्या आहेत.
भारताचे नैसर्गिक चौकट : उत्तरेला हिमालय, बाकी तिन्ही बाजूंना सागर. आठवणीची युक्ती : "हि-सा-गर" (हिमालय आणि सागर).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भारतीय उपखंड | भारत आणि शेजारच्या प्रदेशांचा नैसर्गिक भूभाग | बांगलादेश, पाकिस्तानसह |
| नैसर्गिक सीमा | पर्वत, नदी किंवा सागर यांनी ठरलेली सीमा | हिमालय |
| संविधानातील नाव | "India, that is Bharat" | हिंदीत "भारत अर्थात् इंडिया" |
| कुमारी | भारताचे दक्षिण टोक | कन्याकुमारी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतीय उपखंड म्हणजे काय?
- 2भारताच्या उत्तर सीमेवर कोणता पर्वत आहे?
- 3भारताच्या संविधानात भारताचे नाव कसे लिहिले आहे?
- 4भारताच्या तिन्ही बाजूंना कोणत्या जलाशयांचे भाग आहेत?
- 5500 वर्षांपूर्वीचा भारत आजच्यासारखाच का नव्हता?
- 6तमिळ कवितेतील वाक्य भारताच्या भौगोलिक जाणिवेबद्दल काय सांगते?
- 7संविधानात दोन नावे का आहेत असे तुम्हाला वाटते?
- 8भारताची नैसर्गिक सीमा आणि राजकीय सीमा यांत फरक काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भारत आणि त्याच्या शेजारच्या प्रदेशांचा नैसर्गिक भूभाग.
- 2हिमालय.
- 3"India, that is Bharat".
- 4हिंदी महासागराचे भाग : अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर आणि दक्षिणेचा सागर.
- 5कारण तेव्हा आजच्यासारख्या निश्चित राष्ट्रीय सीमा, राज्ये आणि लोकसंख्या नव्हती; सीमा वेळोवेळी बदलत गेल्या.
- 6दक्षिणेतील कुमारी ते उत्तरेकडील महान पर्वत यांचा उल्लेख दाखवतो की प्राचीन भारतीयांना आपला भूगोल चांगला माहीत होता.
- 7कारण इंडिया हे जगात वापरले जाणारे नाव आहे आणि भारत हे आपल्या परंपरेतील नाव आहे.
- 8नैसर्गिक सीमा पर्वत, नदी, सागर यांमुळे तयार होते; राजकीय सीमा सरकारे किंवा करारांनी ठरवतात आणि बदलू शकतात.
भारताची नावे : आपल्या ग्रंथांतून
तुमचे नाव घरी एक आणि शाळेत वेगळे असू शकते; तसेच भारताला वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळी नावे मिळाली.
ऋग्वेद हा भारतातील सर्वात प्राचीन ग्रंथ आहे; त्यात वायव्य प्रदेशाला सप्तसिंधव (सात नद्यांची भूमी) म्हटले आहे. महाभारतात भारतवर्ष आणि जंबुद्वीप ही नावे आहेत; पुढे भारत हे नाव रूढ झाले.
आकृतीत : भारतीय ग्रंथांतून मिळालेली भारताची नावे.
नियम 1: सप्तसिंधव ते भारतवर्ष — "सिंधु" म्हणजे सिंधू नदी (किंवा नदी). सप्तसिंधव म्हणजे सात नद्यांची भूमी. महाभारतात काश्मीर, कुरुक्षेत्र, वंग, प्राग्ज्योतिष, कच्छ, केरळ यांसारख्या अनेक प्रदेशांची नावे येतात, जी संपूर्ण उपखंड व्यापतात.
- सोपे : कच्छ आजचे कच्छ (गुजरात) आहे.
- मध्यम : वंग म्हणजे बंगालचा भाग आणि प्राग्ज्योतिष म्हणजे सुमारे आजचे आसाम.
- परीक्षेसाठी : भारतवर्ष म्हणजे काय? उत्तर : "भरतांचा देश"; भरत हे नाव ऋग्वेदात एका वैदिक समूहाचे आहे.
नियम 2: जंबुद्वीप आणि भारत — जंबुद्वीप म्हणजे जांभळाच्या झाडाचे बेट; हे झाड भारतात सर्वत्र आढळते. सम्राट अशोकाने (सुमारे 250 इ.स.पू.) आपल्या शिलालेखात संपूर्ण भारतासाठी हेच नाव वापरले; तेव्हा त्यात आजचा बांगलादेश, पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानचा काही भाग येत असे. विष्णुपुराणात "समुद्राच्या उत्तरेस आणि हिमालयाच्या दक्षिणेस असलेला देश भारत" असे वर्णन आहे.
- सोपे : जंबुद्वीप हे जांभळाच्या झाडावरून पडलेले नाव आहे.
- मध्यम : उत्तरेकडे "हिमाद्री" म्हणजे हिमालय आणि दक्षिणेकडे समुद्र; म्हणजे भारताची नैसर्गिक सीमा.
- परीक्षेसाठी : अशोकाने शिलालेखात संपूर्ण देशासाठी कोणते नाव वापरले? उत्तर : जंबुद्वीप.
आजही उत्तर भारतात "भारत" आणि दक्षिण भारतात अनेकदा "भारतम्" असे म्हणतात.
भारत हे नाव परदेशी लोकांनी दिले असे समजणे. भारत आणि जंबुद्वीप ही भारतीयांनी दिलेली नावे आहेत.
भारतीय नावे : सप्तसिंधव → भारतवर्ष/जंबुद्वीप → भारत. आठवणीची युक्ती : "स-भा-ज-भा".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सप्तसिंधव | ऋग्वेदातील सात नद्यांची भूमी | वायव्य उपखंड |
| भारतवर्ष | भरतांचा देश; संपूर्ण उपखंड | महाभारत |
| जंबुद्वीप | जांभळाच्या झाडाचे बेट; भारतासाठीचे नाव | अशोकाचा शिलालेख |
| भारत | हळूहळू देशाचे रूढ नाव | विष्णुपुराण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ऋग्वेदात वायव्य प्रदेशाला कोणते नाव दिले आहे?
- 2भारतवर्ष म्हणजे काय?
- 3जंबुद्वीप म्हणजे काय?
- 4अशोकाच्या काळात जंबुद्वीपात कोणते भाग येत?
- 5विष्णुपुराणात भारताचे वर्णन कसे आहे?
- 6महाभारतातील तीन प्रदेशांची नावे आणि त्यांचे आजचे समकक्ष सांगा.
- 7भारत हे नाव कोठून आले असे मानले जाते?
- 8एकाच देशाला अनेक नावे का मिळाली असतील?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सप्तसिंधव — सात नद्यांची भूमी.
- 2भरतांचा देश.
- 3जांभळाच्या (जांबूळ) झाडाचे बेट.
- 4आजचा भारत, बांगलादेश, पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानचा काही भाग.
- 5समुद्राच्या उत्तरेस आणि हिमालयाच्या दक्षिणेस असलेला देश.
- 6काश्मीर (काश्मीर), कच्छ (कच्छ), केरळ (केरळ) यांसारखी; वंग (बंगाल), प्राग्ज्योतिष (आसाम).
- 7ऋग्वेदातील भरत नावाच्या वैदिक समूहावरून, ज्यांच्या नावावरून "भारतवर्ष" (भरतांचा देश) असे नाव पडले.
- 8वेगवेगळ्या काळात, प्रदेशांत आणि लोकांनी तिला वेगवेगळ्या कारणांनी नावे दिली — नदी, राजा, झाड किंवा भूगोल यावरून.
भारताची नावे : परदेशी लोकांकडून
तुमच्या नावाचे इंग्रजी स्पेलिंग वेगळे लिहिले जाते आणि उच्चारही थोडा वेगळा येतो; तसेच परदेशी लोकांनी "सिंधू" या नावावरून भारताची नावे घडवली.
परदेशी प्रवासी आणि आक्रमकांनी बहुतेक वेळा सिंधू नदीच्या नावावरून भारताची नावे घडवली. इराणी (पर्शियन) लोकांनी हिंद/हिदू, ग्रीकांनी इंडोई/इंडिके, चिनी लोकांनी यिन्दू आणि तियानझू म्हटले; हिंदुस्तान हा शब्द पर्शियन शिलालेखात सुमारे 1,800 वर्षांपूर्वी प्रथम आला.
आकृतीत : सिंधूपासून निघालेली परदेशी नावे.
नियम 1: सिंधूपासून इराणी आणि ग्रीक नावे — इ.स.पू. सहाव्या शतकात एका पर्शियन सम्राटाने सिंधू प्रदेश जिंकला. त्यांच्या भाषेत "सिंधु"चे "हिदू/हिंद" झाले; तेव्हा "हिंदू" हा शब्द फक्त भौगोलिक होता, धर्मवाचक नव्हता. ग्रीकांनी त्यावरून "इंडोई/इंडिके" म्हटले, कारण ग्रीक भाषेत "ह" अक्षर नव्हते.
- सोपे : इंडिया हे नाव सिंधूशी जोडलेले आहे.
- मध्यम : प्राचीन पर्शियन भाषेत "हिंदू" हा भौगोलिक शब्द होता.
- परीक्षेसाठी : ग्रीकांनी "इंडोई" का म्हटले? उत्तर : त्यांच्या भाषेत "ह" अक्षर नसल्याने सुरुवातीचा "ह" गळला.
नियम 2: चिनी प्रवासी आणि हिंदुस्तान — चिनी ग्रंथांत भारताला "यिन्दू" आणि "तियानझू" म्हटले; दुसऱ्या शब्दाचा अर्थ "स्वर्गीय गुरू" असा होतो, म्हणजे बुद्धाची भूमी म्हणून आदर. सातव्या शतकात श्वेनझांग चीनहून भारतात आला, अनेक विद्वानांना भेटला आणि बौद्ध ग्रंथ घेऊन परतला. "हिंदुस्तान" हा शब्द सुमारे 1,800 वर्षांपूर्वीच्या पर्शियन शिलालेखात प्रथम आला.
- सोपे : श्वेनझांग चीनमधून भारतात आला.
- मध्यम : चिनी लोकांनी भारताला बुद्धाची भूमी म्हणून आदर दिला.
- परीक्षेसाठी : परदेशी लोकांनी बहुतेक नावे कोणत्या नदीवरून घडवली? उत्तर : सिंधू (इंडस) नदीवरून.
परदेशी प्रवाशांनी भारताला भेट देण्याची अनेक कारणे असू शकतात : व्यापार, ज्ञान, धर्म, तीर्थयात्रा, साहस.
प्राचीन पर्शियन भाषेतील "हिंदू" शब्द धर्माचा आहे असे समजणे. तो फक्त भौगोलिक शब्द होता.
सिंधू → हिंद/हिंदू (इराणी) → इंडोई (ग्रीक) → इंडिया. आठवणीची युक्ती : "सि-हि-इं-इं" (सिंधू, हिंद, इंडोई, इंडिया).
श्वेनझांगच्या प्रवासाआधी काय घडले? सुमारे 399 इ.स. मध्ये, श्वेनझांगच्या सुमारे 230 वर्षे आधी, फाशियान नावाचा चिनी बौद्ध भिक्षू वयाच्या साठीच्या आसपास चीनमधून पायी भारतात निघाला. तो सुमारे 10 वर्षे भारतात राहिला आणि आपला प्रवासवृत्तांत लिहिला. नंतर इ.स. 629 मध्ये श्वेनझांग निघाला; तेव्हा चीनच्या सम्राटाने परदेशप्रवासावर बंदी घातली होती, तरी तो गेला.
श्वेनझांगच्या प्रवासानंतर काय घडले? इ.स. 645 मध्ये तो सहाशेहून अधिक बौद्ध ग्रंथ घेऊन चीनची राजधानी चांगआन येथे परतला आणि त्याचे मोठ्या सन्मानाने स्वागत झाले; सम्राटाने देऊ केलेली मोठी सरकारी पदे त्याने नाकारली. इ.स. 646 मध्ये सम्राटाच्या विनंतीवरून त्याने "ग्रेट तांग रेकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स" हा आपला प्रवासवृत्तांत पूर्ण केला.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| हिंद/हिदू | सिंधूचे इराणी रूप | इराणी शिलालेख |
| इंडोई/इंडिके | ग्रीक नावे | ग्रीक लेखकांची नोंद |
| यिन्दू/तियानझू | चिनी नावे | बुद्धाची भूमी |
| हिंदुस्तान | पर्शियन शिलालेखातले नाव | सुमारे 1,800 वर्षांपूर्वी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1परदेशी लोकांनी भारताची बहुतेक नावे कोणत्या नदीवरून घडवली?
- 2इराणी लोक भारताला काय म्हणत?
- 3ग्रीकांनी भारताला कोणती नावे दिली?
- 4चिनी भाषेतील भारताची दोन नावे सांगा.
- 5श्वेनझांग कोण होता आणि तो भारतात का आला?
- 6"तियानझू" शब्दाचा अर्थ काय आणि तो काय दर्शवतो?
- 7प्राचीन पर्शियन भाषेतील "हिंदू" शब्दाबद्दल कोणता गैरसमज टाळावा?
- 8प्राचीन काळी परदेशातून लोक भारतात का येत? चार कारणे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सिंधू (इंडस) नदीवरून.
- 2हिंद / हिदू / हिंदू.
- 3इंडोई आणि इंडिके.
- 4यिन्दू आणि तियानझू.
- 5सातव्या शतकातील चिनी भिक्षू; बौद्ध विद्वानांना भेटणे आणि बौद्ध ग्रंथ गोळा करणे यासाठी.
- 6"स्वर्गीय गुरू"; बुद्धाची भूमी म्हणून चिनी लोकांचा भारताबद्दलचा आदर.
- 7तो धर्माचे नाव नसून सिंधू प्रदेशासाठीचा भौगोलिक शब्द होता.
- 8व्यापार, ज्ञान आणि शिक्षण, धार्मिक तीर्थयात्रा आणि आक्रमण/जिंकणे.