भारताची विविधता
तुमच्या वर्गात वेगवेगळ्या भाषा, खाणे आणि सण असलेली मुले असतील; तसेच संपूर्ण भारतात आहे.
विविधता म्हणजे भाषा, पोशाख, खाणे, सण आणि रीतिरिवाज यांतील भिन्नता. "पीपल ऑफ इंडिया" प्रकल्पात 4,635 समुदाय, 325 भाषा आणि 25 लिपी नोंदल्या. भारताची लोकसंख्या सुमारे 1.4 अब्ज असून जगाच्या सुमारे 18 टक्के आहे.
आकृतीत : भारताच्या विविधतेचे आकडे.
नियम 1: विविधतेचे आकडे — भारतात 4,635 समुदाय, 325 भाषा आणि 25 लिपी आहेत. संपूर्ण जगाच्या सुमारे 18 टक्के लोक भारतात राहतात; म्हणजे जगातील प्रत्येक सहावा माणूस भारतीय आहे.
- सोपे : भारतात 325 भाषा नोंदल्या गेल्या.
- मध्यम : जगात 100 लोकांमागे सुमारे 18 भारतीय आहेत.
- परीक्षेसाठी : 18 टक्के म्हणजे अंदाजे कितवा भाग? उत्तर : सुमारे सहावा भाग.
नियम 2: विविधता कशामुळे — भौगोलिक भिन्नता (पर्वत, किनारा, वाळवंट), हवामान आणि इतिहास यांमुळे अन्न, पोशाख आणि सण वेगवेगळे झाले. शेकडो वर्षांच्या देवाणघेवाणीतूनही नव्या गोष्टी तयार झाल्या.
- सोपे : किनारी भागात मासे जास्त खाल्ले जातात.
- मध्यम : थंड प्रदेशात लोकरीचे कपडे लोकप्रिय आहेत.
- परीक्षेसाठी : विविधतेचे एक भौगोलिक कारण सांगा. उत्तर : हवामान/प्रदेशाची रचना.
विविधता म्हणजे समस्या नव्हे, तर भारताची ओळख आहे.
भारतात फक्त एकच भाषा किंवा एकच लिपी आहे असे समजणे. आकडे आठवा : 325 भाषा आणि 25 लिपी.
4,635 — 325 — 25 — 18%. आठवणीची युक्ती : "समुदाय, भाषा, लिपी, लोकसंख्या".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| विविधता | भिन्नतांचा संग्रह | भाषा, पोशाख, सण |
| समुदाय | समान परंपरा असलेला गट | 4,635 नोंदले |
| लिपी | लिहिण्याची पद्धत | देवनागरी, तमिळ, बंगाली |
| पीपल ऑफ इंडिया | समुदायांचा अभ्यास प्रकल्प | 4,635 समुदाय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतात किती समुदाय नोंदले गेले?
- 2भाषा आणि लिपींची संख्या सांगा.
- 3भारताची लोकसंख्या सुमारे किती?
- 4जगाच्या किती टक्के लोक भारतात आहेत?
- 5विविधता म्हणजे काय?
- 6विविधतेची दोन कारणे लिहा.
- 7विविधतेतील लोक एकत्र कसे राहतात असे तुम्हाला वाटते?
- 8जगातील प्रत्येक सहावा माणूस भारतीय आहे हे कसे दाखवता येईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 14,635.
- 2325 भाषा आणि 25 लिपी.
- 3सुमारे 1.4 अब्ज.
- 4सुमारे 18 टक्के.
- 5भाषा, पोशाख, खाणे, सण आदींतील भिन्नता.
- 6भौगोलिक भिन्नता, हवामान, इतिहास.
- 7परस्पर आदर, उत्सवांत सहभाग आणि संवादातून.
- 818 टक्के ≈ 18 ÷ 100 ≈ 1 ÷ 5.5, म्हणजे सुमारे सहावा भाग.
खाणे, पोशाख आणि सण
तुमच्या घरच्या डब्यात आणि सणाच्या दिवशी जे असते ते तुमच्या प्रदेशाच्या परंपरेतून आले आहे.
प्रदेशानुसार मुख्य धान्ये (तांदूळ, गहू, ज्वारी, बाजरी) आणि मसाले वेगळे असले तरी अनेक गोष्टी सर्वत्र समान आहेत. साडी हे न शिवलेले वस्त्र अनेक प्रकारे नेसले जाते. मकर संक्रांत वेगवेगळ्या नावांनी देशभर साजरी होते.
आकृतीत : खाणे, पोशाख आणि सणांतील विविधता व एकता.
नियम 1: साडी आणि भारतीय पोशाख — साडी न शिवलेले कापड असून तिचे अनेक नेसण्याचे प्रकार आहेत आणि कपडा अनेक कामांसाठी वापरता येतो. 17 व्या शतकात इंग्लंड आणि फ्रान्सने भारतीय छापील कापड "छिंट"वर बंदी घातली, कारण ते खूप लोकप्रिय झाले होते. यावरून भारतीय कापडाची जगभर असलेली मागणी दिसते.
- सोपे : साडी न शिवलेले वस्त्र आहे.
- मध्यम : छिंट हे भारतीय छापील कापड होते.
- परीक्षेसाठी : इंग्लंडने छिंटवर बंदी का घातली? उत्तर : ते इतके लोकप्रिय होते की स्थानिक कापडाला धोका वाटला.
नियम 2: सण आणि खाणे — मकर संक्रांतीला पंजाबात लोहरी, तमिळनाडूत पोंगल, आसाममध्ये बिहू, गुजरातेत उत्तरायण अशी नावे आहेत; सूर्याच्या उत्तरेकडच्या प्रवासाचा आणि कापणीचा आनंद सगळीकडे आहे. तांदूळ, गहू, ज्वारी-बाजरी, डाळी आणि मसाले जवळपास सर्वत्र वापरले जातात.
- सोपे : पोंगल तमिळनाडूत साजरा होतो.
- मध्यम : लोहरी पंजाबचा सण आहे.
- परीक्षेसाठी : संक्रांतीची एकसारखी भावना कोणती? उत्तर : कापणीचा आनंद आणि सूर्याचा आदर.
नावे वेगळी, सणाची भावना एकच.
संक्रांत फक्त एका राज्याचा सण समजणे. तो अनेक नावांनी देशभर साजरा होतो.
संक्रांत = लोहरी, पोंगल, बिहू, उत्तरायण. आठवणीची युक्ती : "लो-पो-बि-उ".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| साडी | न शिवलेले वस्त्र | अनेक नेसण्याचे प्रकार |
| छिंट | छापील भारतीय कापड | 17 व्या शतकात बंदी |
| मकर संक्रांत | सूर्याच्या उत्तरायणाचा सण | पोंगल, लोहरी, बिहू |
| कापणी | पीक काढणे | सणांचे कारण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1साडी म्हणजे काय?
- 2छिंट कशाला म्हणतात?
- 3संक्रांत पंजाबमध्ये कोणत्या नावाने ओळखली जाते?
- 4तमिळनाडूतील संक्रांतीचा सण?
- 5भारतात बहुतेक सर्वत्र वापरली जाणारी दोन धान्ये सांगा.
- 6संक्रांतीला कोणत्या दोन गोष्टींचा आनंद असतो?
- 7छिंटवर बंदी घालण्याचा अर्थ काय?
- 8सणांतील एकसारख्या भावना भारताच्या एकतेबद्दल काय सांगतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1न शिवलेले वस्त्र जे अनेक पद्धतीने नेसता येते.
- 2भारतीय छापील कापड.
- 3लोहरी.
- 4पोंगल.
- 5तांदूळ आणि गहू (तसेच ज्वारी-बाजरी).
- 6सूर्याचा उत्तरायण प्रवास आणि कापणी.
- 7भारतीय कापडाची जगात मोठी मागणी होती.
- 8नावे आणि पद्धती वेगळ्या असल्या तरी लोकांच्या भावना आणि मूल्ये समान आहेत, म्हणून एकता दिसते.
महाकाव्ये, पंचतंत्र आणि विविधतेतील एकता
तीच गोष्ट आजी, शिक्षक आणि मित्र वेगवेगळ्या प्रकारे सांगतात; रामायण-महाभारतातही असेच आहे.
रामायण आणि महाभारत ही दोन महाकाव्ये देशात आणि परदेशातही अनेक भाषा, लोक आणि आदिवासी रूपांत सांगितली जातात. पंचतंत्र हा किमान 2,200 वर्षे जुना कथासंग्रह आहे; त्याची सुमारे 200 रूपांतरे 50 पेक्षा जास्त भाषांत झाली. यातून दिसणारी विविधतेतील एकता म्हणजे भेदांचा उत्सव करणारी एकता.
आकृतीत : कथा आणि महाकाव्ये : अनेक रूपे, एक भावना.
नियम 1: महाकाव्ये आणि पंचतंत्र — महाभारत सुमारे 7,000 पानांचे आहे. रामायण-महाभारताच्या लोककथा आणि आदिवासी आवृत्त्याही आहेत; नीलगिरी भागात "पंच पांडवर" दगड पूजला जातो. पंचतंत्रातील प्राणीकथा नीती आणि चातुर्य शिकवतात आणि ती आशियाबाहेरही पोहोचली.
- सोपे : महाभारत हे खूप मोठे महाकाव्य आहे.
- मध्यम : पंचतंत्रात प्राण्यांच्या कथा आहेत.
- परीक्षेसाठी : पंचतंत्राचे वैशिष्ट्य काय? उत्तर : अनेक भाषांतील रूपांतरे आणि नीतिकथा.
नियम 2: विविधतेतील एकता — जवाहरलाल नेहरूंनी भारताच्या शोधात लिहिले की रामायण-महाभारताचा लोकांच्या मनावर खोल प्रभाव आहे. एकता म्हणजे सर्वांनी एकसारखे असणे नव्हे; तर वेगळेपणाचा आदर करून एकत्र राहणे आणि मिळून काम करणे.
- सोपे : एकता म्हणजे एकसारखेपणा नाही.
- मध्यम : आपण इतरांच्या सणांतही सहभागी होऊ शकतो.
- परीक्षेसाठी : विविधतेतील एकतेचे उदाहरण द्या. उत्तर : सर्व धर्म-भाषांचे विद्यार्थी एकाच शाळेत शिकतात.
पंचतंत्र = 2,200+ वर्षे, 200 रूपांतरे, 50+ भाषा.
रामायण-महाभारताची एकच आवृत्ती आहे असे समजणे. अनेक आवृत्त्या आहेत.
एकता = भेदांसह एकत्र. आठवणीची युक्ती : "एकता म्हणजे सारखेपणा नव्हे".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| महाकाव्य | दीर्घ वीरकथा-काव्य | रामायण, महाभारत |
| पंचतंत्र | प्राणिकथांचा नीतिसंग्रह | 200 रूपांतरे |
| आदिवासी आवृत्ती | आदिवासींची स्वतःची कथा-रूपे | पंच पांडवर |
| विविधतेतील एकता | भेदांचा आदर करून एकत्र | भारताचे वैशिष्ट्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दोन भारतीय महाकाव्ये सांगा.
- 2पंचतंत्र किती जुने आहे?
- 3पंचतंत्राची किती रूपांतरे झाली?
- 4महाभारत किती पानांचे आहे?
- 5"पंच पांडवर" कुठे पूजले जातात?
- 6विविधतेतील एकता म्हणजे काय?
- 7महाकाव्यांच्या अनेक रूपांचा अर्थ काय?
- 8तुमच्या शाळेत एकता वाढवणारे दोन उपक्रम सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रामायण आणि महाभारत.
- 2किमान 2,200 वर्षे.
- 3सुमारे 200.
- 4सुमारे 7,000.
- 5नीलगिरी भागात.
- 6भेदांचा आदर करून एकत्र राहणे.
- 7कथा लोकांनी स्वतःच्या संस्कृतीनुसार आपलीशी केली.
- 8सर्व सण एकत्र साजरे करणे; वेगवेगळ्या भाषांतील गाणी सादर करणे.