कुटुंब आणि नातेसंबंध
सकाळी उठल्यापासून आई-वडील, आजी-आजोबा, भावंडे यांच्याशी तुमचे बोलणे आणि मदत सुरू होते; हेच कुटुंब.
कुटुंब म्हणजे एकत्र राहणारे, एकमेकांची काळजी घेणारे नातेवाईक. एकत्र कुटुंबात अनेक पिढ्या एकत्र राहतात; विभक्त कुटुंबात फक्त आई-वडील आणि मुले. नातेसंबंधांना विशेष नावे असतात; अनेक भारतीय कुटुंबांत चुलत-मावस भावंडांनाही भाऊ-बहीण म्हणतात.
आकृतीत : कुटुंबाचे प्रकार आणि नातेसंबंध.
नियम 1: एकत्र आणि विभक्त कुटुंब — एकत्र कुटुंबात काम, खर्च आणि जबाबदारी सर्वजण वाटून घेतात; वडीलधाऱ्यांचा अनुभव मिळतो. विभक्त कुटुंब लहान असते, निर्णय लवकर होतात. नोकरी, शिक्षण आणि शहरीकरणामुळे विभक्त कुटुंबे वाढली आहेत.
- सोपे : आजी-आजोबा, काका, आत्या एकत्र राहतात तर ते एकत्र कुटुंब.
- मध्यम : आई, बाबा आणि दोन मुले = विभक्त कुटुंब.
- परीक्षेसाठी : एकत्र कुटुंबाचा एक फायदा सांगा. उत्तर : जबाबदारी आणि खर्च वाटला जातो.
नियम 2: नातेसंबंध आणि नावे — प्रत्येक भाषेत नात्यांना वेगळी नावे आहेत : मामा, काका, मावशी, आत्या अशा प्रत्येकाला वेगळा शब्द. अनेक कुटुंबांत चुलत-मामे भावंडांना "भाऊ-बहीण" मानतात, त्यामुळे नात्यांचे वर्तुळ मोठे होते.
- सोपे : आईचा भाऊ = मामा.
- मध्यम : वडिलांची बहीण = आत्या.
- परीक्षेसाठी : चुलत भावंडे म्हणजे कोण? उत्तर : काकांची किंवा आत्याची मुले.
कुटुंब म्हणजे सहकार्य : वाटून घेणे आणि काळजी घेणे.
एकत्र कुटुंब म्हणजे फक्त जास्त माणसे समजणे. त्यात जबाबदारी वाटून घेतली जाते.
एकत्र = अनेक पिढ्या; विभक्त = आई-वडील + मुले. आठवणीची युक्ती : "एकत्र = अनेक, विभक्त = वेगळे".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| एकत्र कुटुंब | अनेक पिढ्या एकत्र | आजी-आजोबा, काका-काकू |
| विभक्त कुटुंब | आई-वडील आणि मुले | शहरातील छोटे घर |
| नातेसंबंध | कुटुंबातील नात्यांची रचना | मामा, मावशी |
| सहकार्य | मिळून काम करणे | घरकामात मदत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1एकत्र कुटुंब म्हणजे काय?
- 2विभक्त कुटुंबात कोण असतात?
- 3आईचा भाऊ कोण?
- 4सहकार्याचे घरातील एक उदाहरण द्या.
- 5विभक्त कुटुंबे वाढण्याची कारणे?
- 6एकत्र कुटुंबातील वडीलधाऱ्यांचा फायदा काय?
- 7चुलत भावंडांना भाऊ-बहीण का म्हणतात?
- 8एकत्र आणि विभक्त कुटुंबांची तुलना एका वाक्यात करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अनेक पिढ्या एकत्र राहणारे कुटुंब.
- 2आई-वडील आणि त्यांची मुले.
- 3मामा.
- 4कामे वाटून घेणे, उदा. स्वयंपाकात मदत.
- 5नोकरी, शिक्षण आणि शहरीकरण.
- 6अनुभव, मार्गदर्शन आणि मुलांची काळजी.
- 7कारण नात्यांचे वर्तुळ मोठे मानले जाते आणि जवळीक वाटते.
- 8एकत्र कुटुंबात जबाबदारी वाटली जाते, तर विभक्त कुटुंब लहान असून निर्णय लवकर होतात.
समुदाय आणि सेवा
सोसायटीचा पाणीसाठा किंवा गावातील विहीर सर्वांची असते; तिची काळजीही सर्वांनी घ्यायची असते.
समुदाय म्हणजे एकाच ठिकाणी राहणारे, संसाधने वाटून घेणारे आणि परस्पर कर्तव्ये पाळणारे लोक. भारतीय परंपरा सांगते : धर्म (कर्तव्य), अहिंसा, दान, सेवा आणि त्याग ही मूल्ये समुदाय बळकट करतात.
आकृतीत : समुदायाची मूल्ये आणि उदाहरणे.
नियम 1: हलमा : मिळून काम — मध्य प्रदेशातील झाबुआ भागात भिल समाजात "हलमा" परंपरा आहे : एखाद्याला मदत हवी तर सर्वजण मोफत मिळून काम करतात. पाणीटंचाई असताना या परंपरेने शिवगंगा संस्थेच्या माध्यमातून डोंगरावर पाणी अडवणारी रचना बांधली गेली. महेश शर्मा यांना 2019 मध्ये पद्मश्री मिळाला.
- सोपे : हलमा म्हणजे मिळून मोफत मदत करणे.
- मध्यम : झाबुआत पाणी अडवले गेले.
- परीक्षेसाठी : हलमाचे मूल्य कोणते? उत्तर : सेवा आणि सहकार्य.
नियम 2: संकटात समुदाय — 2015 च्या चेन्नई पुरात लोकांनी अडकलेल्यांना अन्न वाटले. अहमदाबादमध्ये कमल परमार संध्याकाळच्या वर्गांतून सुमारे 150 मुलांना शिकवतात. हे सर्व मदत आणि सेवेचे उदाहरण आहे.
- सोपे : पुरात लोकांनी अन्न वाटले.
- मध्यम : संध्याकाळच्या वर्गांत मुलांना शिकवले जाते.
- परीक्षेसाठी : तुम्ही समुदायासाठी काय करू शकता? उत्तर : परिसर स्वच्छ ठेवणे, मदत करणे.
मूल्ये 5 : धर्म, अहिंसा, दान, सेवा, त्याग.
समुदाय म्हणजे फक्त एकत्र राहणे समजणे. त्यात जबाबदारी आणि मदतही आहे.
समुदाय = वाटणे + कर्तव्य + सेवा. आठवणीची युक्ती : "ध-अ-दा-से-त्या".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| समुदाय | एकत्र राहणारे, वाटून घेणारे लोक | गाव, वस्ती |
| सेवा | निःस्वार्थ मदत | अन्न वाटप |
| दान | स्वेच्छेने देणे | पुरग्रस्तांना मदत |
| हलमा | भिल समाजाची मिळून मदत करण्याची परंपरा | झाबुआ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समुदाय म्हणजे काय?
- 2हलमा परंपरा कोणत्या समाजात आहे?
- 3महेश शर्मा यांना कोणता पुरस्कार मिळाला आणि कधी?
- 4चेन्नई पूर कोणत्या वर्षी?
- 5कमल परमार किती मुलांना शिकवतात?
- 6सेवा आणि दान यांत फरक सांगा.
- 7संकटकाळात समुदाय कसा मदतीला येतो?
- 8तुमच्या वस्तीची एक सामायिक संपत्ती आणि तिचे रक्षण कसे कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकत्र राहणारे, संसाधने वाटून घेणारे आणि कर्तव्य पाळणारे लोक.
- 2भिल समाज (झाबुआ, मध्य प्रदेश).
- 3पद्मश्री, 2019.
- 42015.
- 5सुमारे 150.
- 6सेवा = श्रम/वेळ देणे; दान = वस्तू/पैसे देणे.
- 7अन्न, निवारा आणि मदत वाटून, एकमेकांना सावरून.
- 8उदा. विहीर/बाग; कचरा न टाकता, स्वच्छ ठेवून आणि इतरांनाही सांगून.