नियम, शासन आणि सरकारचे तीन अंग
वर्गात नियम नसतील तर गोंधळ होतो; देशालाही नियम आणि ते चालवणारी व्यवस्था लागते.
शासन म्हणजे नियम बनवून समाज चालवणे. सरकारचे तीन अंग : विधिमंडळ (कायदे करते), कार्यकारी मंडळ (कायदे अमलात आणते) आणि न्यायपालिका (कायद्यानुसार न्याय देते).
आकृतीत : सरकारचे तीन अंग आणि तीन स्तर.
नियम 1: तीन अंग — विधिमंडळ कायदे बनवते (उदा. संसद), कार्यकारी मंडळ (मंत्री आणि अधिकारी) ते लागू करते, आणि न्यायपालिका (न्यायालये) वाद सोडवते. तिघांची कामे वेगळी असल्याने सत्तेचा गैरवापर कमी होतो. डिजिटल बदलामुळे सायबर गुन्ह्यांसारख्या नव्या समस्या येतात आणि त्यासाठी नवे कायदे लागतात.
- सोपे : कायदे संसद करते.
- मध्यम : न्यायालय वाद सोडवते.
- परीक्षेसाठी : कार्यकारी मंडळाचे काम काय? उत्तर : कायद्यांची अंमलबजावणी.
नियम 2: तीन स्तर — सरकार तीन स्तरांवर काम करते : स्थानिक (ग्रामपंचायत/नगरपालिका), राज्य आणि केंद्र. पूर आल्यास स्थानिक पातळीवर बचाव, राज्य मदत देते आणि केंद्र मोठे साधन पुरवते. "सत्यमेव जयते" हे देशाचे आणि "यतो धर्मस्ततो जयः" हे सर्वोच्च न्यायालयाचे घोषवाक्य आहे.
- सोपे : ग्रामपंचायत स्थानिक स्तरावर आहे.
- मध्यम : राज्य सरकार राज्यासाठी कायदे करते.
- परीक्षेसाठी : पूर आल्यावर तीनही स्तर कसे मदत करतात? उत्तर : स्थानिक बचाव, राज्य मदत, केंद्र मोठी साधने.
"सत्यमेव जयते" — देशाचे घोषवाक्य; "यतो धर्मस्ततो जयः" — सर्वोच्च न्यायालयाचे.
तीनही अंगे एकच काम करतात असे समजणे. प्रत्येकाचे काम वेगळे आहे.
कायदे बनवते — अंमलात आणते — न्याय देते. आठवणीची युक्ती : "वि-का-न्या".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| विधिमंडळ | कायदे बनवणारी संस्था | संसद, विधानसभा |
| कार्यकारी मंडळ | कायदे लागू करणारे | मंत्री, अधिकारी |
| न्यायपालिका | न्याय देणारी यंत्रणा | न्यायालये |
| शासन | नियम बनवून समाज चालवणे | सरकारचे कामकाज |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सरकारचे तीन अंग कोणते?
- 2कायदे कोण बनवते?
- 3सरकारचे तीन स्तर कोणते?
- 4देशाचे घोषवाक्य कोणते?
- 5न्यायपालिकेचे काम काय?
- 6सायबर गुन्ह्यांमुळे कायदे का बदलावे लागतात?
- 7तीन अंगांची कामे वेगळी का ठेवली आहेत?
- 8पूर आल्यास तीन स्तर कसे मदत करतील ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विधिमंडळ, कार्यकारी मंडळ, न्यायपालिका.
- 2विधिमंडळ (संसद/विधानसभा).
- 3स्थानिक, राज्य, केंद्र.
- 4सत्यमेव जयते.
- 5कायद्यानुसार न्याय देणे.
- 6नवीन तंत्रज्ञानामुळे नवे गुन्हे होतात ज्यांसाठी जुने कायदे अपुरे असतात.
- 7एकाच संस्थेकडे सर्व सत्ता गेल्यास तिचा गैरवापर होऊ शकतो.
- 8स्थानिक संस्था बचाव करते, राज्य मदत व निवारा देते, केंद्र मोठी साधने व निधी पुरवते.
लोकशाही आणि मतदान
वर्गात मॉनिटर निवडण्यासाठी सर्वजण मत देतात; तीच लोकशाहीची छोटी आवृत्ती.
लोकशाही (डेमोस = लोक + क्रातोस = सत्ता) म्हणजे लोकांचे राज्य. भारतात प्रातिनिधिक लोकशाही आहे : लोक आपले प्रतिनिधी (आमदार, खासदार) मतदानाने निवडतात. 18 वर्षे पूर्ण झालेल्या प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा हक्क आहे. 2024 मध्ये सुमारे 97 कोटी मतदार होते.
आकृतीत : लोकशाहीचा अर्थ आणि भारतातील मतदान.
नियम 1: प्रत्यक्ष आणि प्रातिनिधिक लोकशाही — वर्गातील सहलीचा निर्णय सर्वजण हात वर करून घेतात, ती प्रत्यक्ष लोकशाही. देशात कोट्यवधी लोक असल्याने सर्वांनी मिळून निर्णय घेणे शक्य नाही; म्हणून लोक प्रतिनिधी निवडतात, ती प्रातिनिधिक लोकशाही.
- सोपे : वर्ग मॉनिटर निवड = लोकशाही प्रक्रिया.
- मध्यम : आमदार राज्याचे प्रतिनिधी असतात.
- परीक्षेसाठी : भारतात कोणती लोकशाही आहे? उत्तर : प्रातिनिधिक.
नियम 2: मतदान आणि तळागाळातील लोकशाही — मतदान हा नागरिकाचा महत्त्वाचा अधिकार आणि जबाबदारी आहे. गावापासून देशापर्यंत प्रतिनिधी निवडले जातात. खालच्या स्तरावर म्हणजे गाव/वॉर्डात होणारी लोकशाही तळागाळातील लोकशाही (ग्रासरूट्स डेमोक्रसी) म्हणतात; तिथे लोक थेट सहभागी होतात.
- सोपे : 18 वर्षांचा नागरिक मतदान करू शकतो.
- मध्यम : ग्रामसभा तळागाळातील लोकशाहीचे उदाहरण.
- परीक्षेसाठी : तळागाळातील लोकशाही म्हणजे काय? उत्तर : गाव/वॉर्ड पातळीवरची लोकशाही.
लोकशाही = लोकांची सत्ता; मतदान = अधिकार + जबाबदारी.
मतदानाचे वय 21 समजणे. आज ते 18 वर्षे आहे.
18 + मत = लोकशाही. आठवणीची युक्ती : "डेमोस = लोक".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| लोकशाही | लोकांचे राज्य | भारत |
| प्रातिनिधिक | निवडलेले प्रतिनिधी निर्णय घेतात | आमदार, खासदार |
| प्रत्यक्ष | सर्वजण थेट निर्णय घेतात | वर्गातील मतदान |
| तळागाळातील लोकशाही | गावपातळीची लोकशाही | ग्रामसभा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकशाही म्हणजे काय?
- 2"डेमोस" चा अर्थ काय?
- 3भारतात मतदानाचे किमान वय?
- 42024 मध्ये मतदार किती होते?
- 5प्रत्यक्ष लोकशाहीचे वर्गातील उदाहरण द्या.
- 6प्रातिनिधिक लोकशाही का आवश्यक?
- 7मतदान ही जबाबदारी का मानली जाते?
- 8तुमच्या शाळेत तळागाळातील लोकशाही कशी राबवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोकांचे राज्य.
- 2लोक.
- 318 वर्षे.
- 4सुमारे 97 कोटी.
- 5सहलीचे ठिकाण हात वर करून ठरवणे.
- 6कारण कोट्यवधी लोकांनी एकत्र निर्णय घेणे शक्य नाही.
- 7कारण सरकार कोण चालवेल हे ठरवण्यात प्रत्येकाचा वाटा आहे.
- 8विद्यार्थी परिषद निवडणूक, सूचनापेटी आणि मिळून नियम ठरवणे.
ए. पी. जे. अब्दुल कलाम : लोकशाहीतील नेतृत्व
शिक्षक, शास्त्रज्ञ किंवा सरकारी प्रमुख बनणे हे परिश्रम आणि संधींमुळे शक्य होते; कलाम यांचे जीवन हे दाखवते.
ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचा जन्म 1931 मध्ये रामेश्वरम (तमिळनाडू) येथे झाला. ते शास्त्रज्ञ होते आणि 2002 ते 2007 या काळात भारताचे 11 वे राष्ट्रपती होते. लोकशाहीत सामान्य कुटुंबातील व्यक्तीही सर्वोच्च पदावर पोहोचू शकते.
आकृतीत : कलाम यांचा जीवनप्रवास.
नियम 1: कलाम यांचा प्रवास — कलाम यांचा जन्म रामेश्वरमच्या एका सामान्य कुटुंबात झाला. परिश्रम आणि शिक्षणाच्या जोरावर ते शास्त्रज्ञ झाले आणि 2002 मध्ये राष्ट्रपती निवडले गेले; 2007 पर्यंत त्यांनी हे पद सांभाळले.
- सोपे : कलाम 11 वे राष्ट्रपती होते.
- मध्यम : ते 2002 ते 2007 राष्ट्रपती होते (5 वर्षे).
- परीक्षेसाठी : कलाम किती वर्षे राष्ट्रपती होते? उत्तर : 2007 − 2002 = 5 वर्षे.
नियम 2: लोकशाहीतील धडा — लोकशाहीत जन्म, पैसा किंवा जात यापेक्षा गुण आणि सेवा महत्त्वाची मानली जाते. नेतृत्व म्हणजे लोकांसाठी काम करणे, शिकत राहणे आणि जबाबदारी घेणे.
- सोपे : कलाम शिक्षक म्हणूनही आदरणीय ठरले.
- मध्यम : सामान्य घरातील मुलगा/मुलगीही राष्ट्रपती होऊ शकते.
- परीक्षेसाठी : कलाम यांच्या जीवनातून एक गुण निवडा. उत्तर : परिश्रम/शिकण्याची जिद्द/सेवा.
कलाम : 1931 जन्म, रामेश्वरम; राष्ट्रपती 2002–07.
राष्ट्रपती पद वंशाने मिळते असे समजणे. ते निवडणुकीने मिळते.
1931 — 2002 — 2007. आठवणीची युक्ती : "जन्म 31, पद 02–07".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| राष्ट्रपती | देशाचे संवैधानिक प्रमुख | कलाम (11 वे) |
| रामेश्वरम | कलाम यांचे जन्मगाव | तमिळनाडू |
| शास्त्रज्ञ | विज्ञानात संशोधन करणारी व्यक्ती | कलाम |
| कार्यकाल | पदावर राहण्याचा काळ | 2002–2007 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कलाम यांचा जन्म कुठे झाला?
- 2कलाम कितवे राष्ट्रपती?
- 3कलाम कोणत्या वर्षी जन्मले?
- 4कलाम यांचा राष्ट्रपतीपदाचा कार्यकाल सांगा.
- 52007 − 2002 किती?
- 6तुम्हाला कलाम यांच्या जीवनात कोणता गुण आवडतो आणि का?
- 7लोकशाहीत सामान्य कुटुंबातील व्यक्ती सर्वोच्च पदावर कशी पोहोचू शकते?
- 8नेतृत्व म्हणजे काय? एका वाक्यात लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रामेश्वरम, तमिळनाडू.
- 211 वे.
- 31931.
- 42002 ते 2007.
- 55 वर्षे.
- 6उदा. शिकण्याची जिद्द, कारण ती मला परिश्रम करायला शिकवते.
- 7गुण, शिक्षण आणि सेवेवर लोक विश्वास ठेवून निवडतात, जन्म किंवा संपत्ती निर्णायक नसते.
- 8इतरांसाठी जबाबदारीने काम करणे आणि त्यांना योग्य दिशा दाखवणे.