धडा 3: ऊती : कार्यरत ऊती

ऊती म्हणजे एकच काम करण्यासाठी एकत्र काम करणाऱ्या समान पेशींचा समूह. ऊती मिळून अवयव आणि अवयव मिळून अवयव संस्था बनते. वनस्पती आणि प्राण्यांच्या ऊती वेगळ्या असतात, कारण त्यांची जीवनशैली वेगळी असते: वनस्पती एका जागी राहून स्वतःचे अन्न बनवतात, तर बहुतेक प्राणी फिरतात आणि अन्न पचवतात.

विभाजी ऊती सक्रियपणे विभाजित होणाऱ्या पेशींची बनलेली असते आणि फक्त वनस्पतींच्या वाढत्या भागांत असते. शिखरस्थ विभाजी ऊती मुळे आणि खोडाच्या टोकांशी असून लांबी वाढवते. पार्श्व विभाजी ऊती खोड आणि मुळांच्या बाजूंना असून जाडी वाढवते. आंतरगांठी विभाजी ऊती पेऱ्यांच्या किंवा पानांच्या तळाशी असून पुनर्वाढीस मदत करते.

बाह्यत्वचा हा वनस्पतीच्या शरीराचा सर्वात बाहेरचा थर असून सहसा घट्ट बसलेल्या पेशींचा एक थर असतो. तिच्या बाहेरील पृष्ठभागावर क्युटिनपासून बनलेला मेणासारखा क्युटिकल असू शकतो. पानांत तिच्यात पर्णरंध्रे नावाची छिद्रे असतात आणि मुळांत मूलरोम असतात. जुन्या खोडांत बाह्यत्वचेची जागा बूच घेते.

वनस्पतीच्या आधारभूत ऊतीत तीन साध्या स्थायी ऊती असतात. मृदूतक जिवंत, पातळ भित्तीच्या, सैल बसलेल्या पेशींचे असून अन्न साठवते आणि हिरवे असल्यास प्रकाशसंश्लेषण करते. स्थूलकोनोतक जिवंत पेशींचे असून त्यांचे कोपरे पेक्टिनने जाड झालेले असतात; ते लवचिक आधार देते. दृढोतक मृत पेशींचे असून त्यांच्या भित्ती लिग्निनने जाड झालेल्या असतात; ते कठीणपणा आणि मजबुती देते.

झायलम मुळांकडून इतर भागांना पाणी आणि खनिजे वाहून नेतो. त्यात ट्रॅकीड, वाहिन्या, झायलम मृदूतक आणि तंतू असतात आणि त्याच्या बहुतेक पेशी मृत असतात. फ्लोएम पानांतील अन्न सर्व भागांत वाहून नेतो. त्यात चाळणी नलिका, सहपेशी, फ्लोएम मृदूतक आणि तंतू असतात. वनस्पतींना तीन ऊती संस्था असतात: त्वचीय, आधारभूत आणि वहन.

प्राणी ऊतींचे चार प्रकार आहेत: उपकला, संयोजी, स्नायू आणि चेता. उपकला ऊती शरीर झाकते आणि अवयवांना अस्तर देते; तिच्या पेशी घट्ट बसलेल्या असतात. संयोजी ऊती इतर ऊतींना जोडते आणि आधार देते; रक्त, हाड, उपास्थी, कंडरा आणि स्नायुबंध यांत तिचा समावेश होतो. तिच्या पेशी निर्जीव आधारद्रव्यात विखुरलेल्या असतात.

स्नायू ऊती आकुंचन पावून हालचाल घडवते. कंकाल स्नायू रेखित आणि ऐच्छिक असतात. साधे स्नायू तर्कुसारख्या पेशींचे असून अनैच्छिक असतात. हृदय स्नायू शाखायुक्त असून फक्त हृदयात असतात आणि न थकता काम करतात. चेता ऊती चेतापेशींची बनलेली असते, ज्या संकेत स्वीकारतात, त्यांवर प्रक्रिया करतात आणि पुढे पाठवतात.

स्नायू-अस्थी संस्था हाडे, स्नायू, सांधे, उपास्थी, कंडरे आणि स्नायुबंध यांची बनलेली असते. ती शरीराला आधार देते, अवयवांचे रक्षण करते आणि हालचाल घडवते. सांधा म्हणजे जिथे दोन किंवा अधिक हाडे एकत्र येतात. गोलसंधी अनेक दिशांना हालचाल देते, बिजागरी सांधा एका प्रतलात, आवर्तसंधी फिरवते आणि स्थिर सांधे हलत नाहीत.