पेशी : जीवनाचे एकक आणि तिचा अभ्यास कसा करतात
साखरेचा खडा एकसंध दिसतो, पण भिंगातून पाहिले तर तो लहान स्फटिकांचा बनलेला दिसतो. तसेच पान किंवा आपली त्वचा गुळगुळीत दिसते, पण सूक्ष्मदर्शकातून ती पेशी नावाच्या लहान एककांची बनलेली दिसते.
पेशी हे जीवनाचे मूलभूत रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक आहे. पेशी मिळून ऊती, ऊतींपासून अवयव आणि अवयव मिळून अवयव संस्था बनते. बहुतेक पेशी उघड्या डोळ्यांना दिसण्याइतक्या मोठ्या नसतात, म्हणून आपण सूक्ष्मदर्शक वापरतो.
आकृतीत : प्रत्येक पातळी आधीच्या पातळीपासून बनते.
नियम 1 : पेशी शरीर टप्प्याटप्प्याने बनवतात — एक काम करणाऱ्या समान पेशी ऊती बनवतात; ऊतींपासून अवयव आणि अवयवांपासून अवयव संस्था बनते.
- सोपे : स्नायू पेशी एकत्र येऊन स्नायू ऊती बनते आणि ती ऊती हृदयाचा (अवयवाचा) भाग असते.
- मध्यम : जिवाणू किंवा यीस्ट हा फक्त एका पेशीचा बनलेला पूर्ण सजीव आहे, म्हणून तो एकपेशीय आहे.
- परीक्षेसाठी : पेशीला जीवनाचे एकक का म्हणतात? कारण सजीवाला जिवंत ठेवणारी प्रत्येक गोष्ट पेशीच्या पातळीपासून सुरू होते.
नियम 2 : पेशींच्या अभ्यासासाठी सूक्ष्मदर्शक आणि साधी सूत्रे वापरा — एकूण मोठेपणा = नेत्रभिंग × अभिदृश्यक भिंग. एका पेशीचा आकार = दृश्यक्षेत्र ÷ त्यात बसणाऱ्या पेशींची संख्या.
- सोपे : नेत्रभिंग 10X आणि अभिदृश्यक भिंग 40X असेल तर 10 × 40 = 400X.
- मध्यम : दृश्यक्षेत्र 2 mm (2000 µm) आणि एका रेषेत 20 पेशी : एक पेशी = 2000 ÷ 20 = 100 µm.
- परीक्षेसाठी : डोळा 0.1 मिमीपेक्षा जवळचे बिंदू वेगळे ओळखू शकत नाही, म्हणून 10–100 µm च्या पेशींना सूक्ष्मदर्शक लागतो. इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक इलेक्ट्रॉन वापरतो आणि काही नॅनोमीटरचे तपशील दाखवतो.
1 mm = 1000 µm आणि 1 µm = 1000 nm. आधी एकक बदला, मग भागा.
पेशीचा आकार काढताना mm आणि µm मिसळणे, किंवा दोन भिंगांची क्षमता गुणण्याऐवजी बेरीज करणे.
आठवणीची युक्ती : पे-ऊ-अ-सं — पेशी, ऊती, अवयव, संस्था (लहानाकडून मोठ्याकडे). मोठेपणासाठी लक्षात ठेवा : भिंगे गुणा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | उघडा डोळा | सूक्ष्मदर्शक |
|---|---|---|
| दिसणारे सर्वात लहान अंतर | सुमारे 0.1 mm | खूपच कमी; प्रकारावर अवलंबून |
| 10–100 µm च्या पेशी | दिसत नाहीत | दिसतात |
| nm पातळीवरचे तपशील | नाही | फक्त इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पेशी सर्वप्रथम कोणी आणि कशात पाहिल्या?
- 2पेशीपासून अवयव संस्थेपर्यंतचा संघटनेचा क्रम लिहा.
- 31 mm म्हणजे किती µm?
- 4नेत्रभिंग 12X आणि अभिदृश्यक भिंग 40X आहे. एकूण मोठेपणा काढा.
- 5बहुतेक पेशी उघड्या डोळ्यांनी का दिसत नाहीत?
- 6नॅनोमीटर पातळीवरील रचना कोणते सूक्ष्मदर्शक दाखवते?
- 7दृश्यक्षेत्र 1.5 mm आहे आणि त्यात एका रेषेत 25 पेशी बसतात. एका पेशीचा आकार काढा.
- 825 µm ची पेशी 200X मोठेपणाने पाहिली. तिची प्रतिमा किती मोठी (मिमीमध्ये) दिसेल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रॉबर्ट हूक, 1665 मध्ये बुचाच्या पातळ कापात.
- 2पेशी → ऊती → अवयव → अवयव संस्था.
- 31000 µm.
- 412 × 40 = 480X.
- 5त्या डोळ्याच्या विभेदन-मर्यादेपेक्षा, म्हणजे सुमारे 0.1 मिमीपेक्षा, लहान असतात.
- 6इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक.
- 71500 µm ÷ 25 = 60 µm.
- 825 × 200 = 5000 µm = 5 mm.
पेशीपटल, विसरण आणि परासरण (ऑस्मोसिस)
मनुका पाण्यात टाकला की हळूहळू फुगतो आणि टोमॅटोच्या फोडींवर मीठ टाकले की त्या ओल्या होतात. दोन्ही वेळी पेशीच्या सीमेतून पाणी जाते.
पेशीपटल (प्लाझ्मा पटल) ही प्रत्येक पेशीभोवतीची लिपिड आणि प्रथिनांची पातळ सीमा आहे. ते निवडक पारगम्य असते : काही पदार्थ जाऊ देते आणि काहींना अडवते. विसरण म्हणजे जास्त संहतीकडून कमी संहतीकडे हालचाल, आणि परासरण म्हणजे अशा पटलातून पाण्याचे विसरण.
आकृतीत : पाणी जास्त विद्राव्य असलेल्या बाजूकडे जाते.
नियम 1 : पाणी विरल द्रावणाकडून संहत द्रावणाकडे जाते — विरल म्हणजे जास्त पाणी, संहत म्हणजे कमी पाणी. दोन्ही बाजू समान होईपर्यंत हालचाल चालते.
- सोपे : कच्च्या बटाट्याची फोड साध्या पाण्यात फुगते, कारण पाणी त्याच्या पेशींत शिरते.
- मध्यम : कच्च्या बटाट्याची फोड 20% साखरेच्या द्रावणात आकसते, कारण पाणी पेशींतून बाहेर जाते.
- परीक्षेसाठी : टोमॅटोच्या फोडींवर मीठ टाकले की बाहेरचा भाग संहत होतो, म्हणून पेशींतून पाणी बाहेर येते आणि फोडी ओल्या होतात.
नियम 2 : द्रावणाची पेशीशी तुलना करून नाव द्या — हायपोटोनिक म्हणजे बाहेर विद्राव्य कमी, म्हणून पाणी आत जाते. आयसोटोनिक म्हणजे समान, निव्वळ हालचाल नाही. हायपरटोनिक म्हणजे बाहेर विद्राव्य जास्त, म्हणून पाणी बाहेर जाते.
- सोपे : प्राणी पेशी शुद्ध पाण्यात : पाणी हायपोटोनिक आहे, म्हणून पेशी फुगते.
- मध्यम : प्राणी पेशी तीव्र मिठाच्या द्रावणात : द्रावण हायपरटोनिक आहे, म्हणून पेशी आकसते.
- परीक्षेसाठी : लोणची खूप दिवस टिकतात, कारण तीव्र मिठाचे द्रावण सूक्ष्मजीवांतील पाणी खेचते आणि त्यांची वाढ थांबते.
परासरणाला निवडक पारगम्य पटल लागते; विसरणाला नाही. पाणी विद्राव्याच्या मागे जाते, म्हणजे जास्त संहत बाजूकडे.
परासरणात विद्राव्य हलते असे म्हणणे. परासरणात हलते ते पाणी.
आठवणीची युक्ती : हायपो = पाणी आत येते, हायपर = पाणी बाहेर जाते. आयसो = समान, म्हणजे बदल नाही.
फरक ओळखा
| बाहेरचे द्रावण | बाहेरचे विद्राव्य | प्राणी पेशीवर परिणाम |
|---|---|---|
| हायपोटोनिक | आतल्यापेक्षा कमी | पेशी फुगते |
| आयसोटोनिक | आतल्याइतके | आकारात बदल नाही |
| हायपरटोनिक | आतल्यापेक्षा जास्त | पेशी आकसते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1'निवडक पारगम्य' म्हणजे काय?
- 2परासरण म्हणजे काय?
- 3परासरणात पाणी विरलाकडून संहताकडे जाते की उलट?
- 4मनुका साध्या पाण्यात ठेवला. काय होते आणि का?
- 5टोमॅटोच्या फोडींवर मीठ टाकल्यावर पाणी का जमते?
- 6प्राणी पेशीसाठी साधे पाणी कोणत्या प्रकारचे द्रावण आहे?
- 7एका पेशीत 0.9% मीठ आहे आणि ती 0.9% मिठाच्या द्रावणात ठेवली. द्रावणाचे नाव सांगा आणि काय होते ते लिहा.
- 8सुकलेले फुलाचे देठ पाण्यात ठेवले की ताठ का होते ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1काही पदार्थ जाऊ देते आणि काहींना अडवते.
- 2निवडक पारगम्य पटलातून होणारे पाण्याचे विसरण.
- 3विरल (जास्त पाणी) द्रावणाकडून संहत (कमी पाणी) द्रावणाकडे.
- 4तो फुगतो, कारण परासरणाने पाणी आत शिरते.
- 5मिठामुळे बाहेरचा भाग संहत होतो, म्हणून परासरणाने पेशींतून पाणी बाहेर येते.
- 6हायपोटोनिक.
- 7आयसोटोनिक; पाण्याची निव्वळ हालचाल होत नाही आणि पेशीचा आकार तसाच राहतो.
- 8त्याच्या पेशी परासरणाने पाणी घेतात आणि पुन्हा ताठ होतात.
वनस्पती पेशीतील पेशीभित्ती
बांबूचे खोड वाऱ्यात ताठ उभे राहते, पण जेली कोसळून पडेल. वनस्पती पेशींना असे बळ देणारे एक अतिरिक्त कडक आवरण असते.
पेशीभित्ती हा वनस्पती, बुरशी आणि जिवाणू पेशींत पेशीपटलाच्या बाहेर असलेला कडक, पारगम्य थर आहे. वनस्पतींत ती मुख्यतः सेल्युलोज (ग्लुकोज एककांची साखळी) ची बनलेली असते. प्राणी पेशींना भित्ती नसते.
आकृतीत : भित्ती सर्वात बाहेरचे आवरण, मग पटल, मग पेशीद्रव्य.
वनस्पती पेशीतील पेशीभित्ती
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडावनस्पती पेशीतील पेशीभित्ती
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : भित्ती आकार आणि बळ देते — ती पेशीचे रक्षण करते, तिला ताठ ठेवते आणि वनस्पतीला उभे राहण्यास मदत करते.
- सोपे : पावसानंतरही रोपाचे खोड ताठ राहते, कारण त्याच्या पेशींच्या भित्ती कडक असतात.
- मध्यम : कांद्याच्या सालीच्या पेशी नीटनेटक्या पेटीसारख्या दिसतात, कारण प्रत्येक पेशीला भित्तीचा आधार असतो.
- परीक्षेसाठी : वनस्पती वारा-पावसापासून दूर जाऊ शकत नाहीत, म्हणून प्राण्यांपेक्षा त्यांना कडक भित्तीची जास्त गरज असते.
नियम 2 : भित्ती पारगम्य आहे, पटल निवड करते — भित्तीतून पाणी आणि खनिजे जाऊ शकतात. शेवटी पेशीत काय शिरेल ते पेशीपटल ठरवते.
- सोपे : रीओचा छिलका तीव्र साखरेच्या द्रावणात : आतला भाग आकसतो, पण भित्ती आकार टिकवते.
- मध्यम : गालाच्या पेशी त्याच द्रावणात पूर्ण आकसतात, कारण त्यांना भित्ती नसते.
- परीक्षेसाठी : आपण सेल्युलोज पचवू शकत नाही, पण तो आहारात चोथा देतो आणि पचनास मदत करतो.
बाहेर भित्ती, आत पटल. भित्ती कडक आणि पारगम्य; पटल लवचिक आणि निवडक पारगम्य.
'निवडक पारगम्य' हा गुणधर्म पेशीभित्तीला देणे. तो पेशीपटलाचा आहे.
आठवणीची युक्ती : भि-प-द्र — भित्ती, पटल, पेशीद्रव्य (बाहेरून आत).
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | पेशीभित्ती | पेशीपटल |
|---|---|---|
| कोठे असते | वनस्पती, बुरशी, जिवाणू | सर्व पेशी |
| स्वरूप | कडक, पारगम्य | लवचिक, निवडक पारगम्य |
| मुख्य घटक | सेल्युलोज (वनस्पतींत) | लिपिड आणि प्रथिने |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वनस्पती पेशीभित्तीचा मुख्य घटक कोणता?
- 2वनस्पतींशिवाय पेशीभित्ती असलेले दोन गट सांगा.
- 3बाहेर कोणता थर असतो : भित्ती की पटल?
- 4पेशीभित्तीचे एक कार्य सांगा.
- 5गालाची पेशी तीव्र साखरेच्या द्रावणात आकसते, पण रीओ पेशीची सीमा आकारात राहते. का?
- 6आपण सेल्युलोज पचवू शकत नाही तरी तो आहारात उपयुक्त का आहे?
- 7पेशीभित्ती आणि पेशीपटल यांची दोन मुद्द्यांत तुलना करा.
- 8वनस्पती पेशीची भित्ती नाहीशी झाली तर पेशीत आणि वनस्पतीत कोणते दोन बदल अपेक्षित आहेत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सेल्युलोज.
- 2बुरशी आणि जिवाणू.
- 3पेशीभित्ती.
- 4ती आकार व बळ देते आणि पेशीचे रक्षण करते.
- 5गालाच्या पेशीला भित्ती नसते, पण रीओ पेशीला कडक भित्ती असते जी तिची सीमा टिकवते.
- 6तो चोथा म्हणून काम करतो आणि पचनास मदत करतो.
- 7भित्ती कडक व पारगम्य, पटल लवचिक व निवडक पारगम्य; भित्ती बाहेर आणि पटल तिच्या आत असते.
- 8पेशी तिचा कडक आकार गमावेल आणि वनस्पती कोमेजेल व ताठ उभी राहू शकणार नाही.
आदिकेंद्रकी व सुकेंद्रकी पेशी; केंद्रक आणि DNA
ग्रंथालयात सूची कक्ष आणि साठा कक्ष वेगळे असतात. काही पेशी आपला DNA वेगळ्या खोलीत, म्हणजे केंद्रकात ठेवतात; काही उघड्या जागेत ठेवतात.
आदिकेंद्रकी पेशी (जिवाणू) मध्ये पटलबद्ध केंद्रक नसते; त्यांचा DNA नूक्लिऑइड नावाच्या भागात असतो. सुकेंद्रकी पेशी (वनस्पती, प्राणी, बुरशी) मध्ये खरे केंद्रक आणि पटलबद्ध पेशी-अंगके असतात. केंद्रकात DNA आणि प्रथिनांची गुणसूत्रे असतात आणि DNA पेशीला नियंत्रित करतो.
आकृतीत : जिवाणूचा DNA उघड्या नूक्लिऑइडमध्ये असतो; दुसऱ्या पेशीत केंद्रक असते.
आदिकेंद्रकी व सुकेंद्रकी पेशी; केंद्रक आणि DNA
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : आदिकेंद्रकी की सुकेंद्रकी हे केंद्रकावर ठरते — केंद्रक पटल नसेल तर आदिकेंद्रकी. दुहेरी पटल व छिद्रे असलेले केंद्रक असेल तर सुकेंद्रकी.
- सोपे : जिवाणूत पटल, पेशीद्रव्य, रायबोसोम आणि नूक्लिऑइड असते, पण केंद्रक नसते.
- मध्यम : मानवी गालाच्या पेशीत केंद्रक आणि पेशी-अंगके असतात, म्हणून ती सुकेंद्रकी आहे.
- परीक्षेसाठी : आदिकेंद्रकी पेशी साधारण 1–10 µm आणि सुकेंद्रकी पेशी 10–100 µm असतात.
नियम 2 : DNA सूचना वाहून नेतो — जनुके म्हणजे DNA चे कार्यक्षम तुकडे. विश्रांतीतील पेशीत DNA क्रोमॅटिन म्हणून दिसतो; विभाजनापूर्वी तो काडीसारखी गुणसूत्रे बनतो.
- सोपे : प्रौढ मानवी तांबड्या रक्तपेशींना केंद्रक नसते, म्हणून त्या दुरुस्ती किंवा विभाजन करू शकत नाहीत आणि फक्त सुमारे 120 दिवस जगतात.
- मध्यम : विषाणू अपेशीय असतो : प्रथिनांच्या आवरणात आनुवंशिक द्रव्य, पेशी अजिबात नाही.
- परीक्षेसाठी : 2010 मध्ये शास्त्रज्ञांनी स्वतःचा DNA काढलेल्या पेशीत कृत्रिम DNA घातला आणि ती विभाजित झाली; यावरून DNA पेशीला दिशा देतो हे दिसले.
प्रत्येक पेशीला पटल आणि पेशीद्रव्य असते; केंद्रक सुकेंद्रकी आणि आदिकेंद्रकी पेशींना वेगळे करते.
जिवाणूंना आनुवंशिक द्रव्य नसते असे म्हणणे. ते असते, पण नूक्लिऑइडमध्ये.
आठवणीची युक्ती : प्रो = आदिम, यू = खरे (केंद्रक).
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | आदिकेंद्रकी पेशी | सुकेंद्रकी पेशी |
|---|---|---|
| केंद्रक | खरे केंद्रक नाही (नूक्लिऑइड) | पटलासह खरे केंद्रक |
| पेशी-अंगके | पटलबद्ध नाहीत | अनेक पटलबद्ध |
| सामान्य आकार | 1–10 µm | 10–100 µm |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नूक्लिऑइड म्हणजे काय?
- 2सुकेंद्रकी पेशींची दोन वैशिष्ट्ये सांगा.
- 3गुणसूत्रे कोणत्या दोन पदार्थांची बनलेली असतात?
- 4आदिकेंद्रकी आणि सुकेंद्रकी पेशींतील दोन फरक द्या.
- 5प्रौढ तांबड्या रक्तपेशी फक्त सुमारे 120 दिवस का जगतात?
- 6क्रोमॅटिन म्हणजे काय?
- 7विषाणूला पेशी का म्हणत नाहीत?
- 8कृत्रिम DNA च्या 2010 च्या प्रयोगातून काय दिसले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आदिकेंद्रकी पेशीतील DNA असलेला, भोवती पटल नसलेला भाग.
- 2खरे केंद्रक आणि अनेक पटलबद्ध पेशी-अंगके.
- 3DNA आणि प्रथिने.
- 4आदिकेंद्रकी पेशींना खरे केंद्रक (फक्त नूक्लिऑइड) आणि पटलबद्ध पेशी-अंगके नसतात; सुकेंद्रकी पेशींना दोन्ही असतात.
- 5त्यांना केंद्रक नसते, म्हणून त्या स्वतःची दुरुस्ती किंवा विभाजन करू शकत नाहीत.
- 6विभाजन न करणाऱ्या पेशीतील DNA चे सैल, धाग्यासारखे रूप.
- 7त्याला पेशीची रचना नसते : फक्त प्रथिन आवरणातील आनुवंशिक द्रव्य असते.
- 8DNA पेशीची रचना आणि कार्ये नियंत्रित करतो.
रायबोसोम, अंतःप्रद्रव्य जालिका, गॉल्जी संकुल आणि लायसोसोम
शाळेच्या कार्यालयात अर्ज येतात, त्यांची नोंद होते, उत्तरे बांधली जातात आणि पाठवली जातात. पेशी प्रथिनांसाठी अशीच साखळी वापरते.
रायबोसोम प्रथिने बनवतात. अंतःप्रद्रव्य जालिका (ER) हे पटलांचे जाळे आहे : खडबडीत ER (रायबोसोमसह) प्रथिनांचे काम करते, गुळगुळीत ER मेद आणि संप्रेरकांचे. गॉल्जी संकुल पदार्थांमध्ये बदल करते, वर्गवारी आणि बांधणी करते, आणि लायसोसोम कचरा पचवतात.
आकृतीत : प्रथिन केंद्रकाच्या सूचनांपासून पेशीपटलापर्यंत प्रवास करते.
नियम 1 : प्रथिनाचा मार्ग लक्षात घ्या — DNA सूचना देतो, रायबोसोम प्रथिन बनवतो, ER वाहून नेते, गॉल्जी बांधते आणि पुटिका पोहोचवते.
- सोपे : प्रथिनापासून बनलेले संप्रेरक : केंद्रक → खडबडीत ER वरील रायबोसोम → गॉल्जी → पेशीपटल → पेशीबाहेर.
- मध्यम : प्रथिने स्रवणाऱ्या ग्रंथी पेशीत भरपूर खडबडीत ER असते.
- परीक्षेसाठी : गॉल्जीला पोस्ट ऑफिस का म्हणतात? ते पदार्थांची वर्गवारी करून पुटिकांत भरून पोहोचवते.
नियम 2 : लायसोसोम पेशी स्वच्छ ठेवतात — त्या एकपटल असलेल्या, विकरांनी भरलेल्या पिशव्या असून नको असलेले पदार्थ आणि जुनी पेशी-अंगके तोडतात.
- सोपे : लायसोसोम नसतील तर कचरा आणि जुनी पेशी-अंगके पेशीत साचतील.
- मध्यम : शुक्राणूकडे लायसोसोममधील विकरे असतात, जी अंड्याचा बाहेरचा थर तोडण्यास मदत करतात.
- परीक्षेसाठी : मेदावर आधारित संप्रेरके बनवणाऱ्या पेशींत खडबडीत ER नव्हे, तर गुळगुळीत ER जास्त असते.
रायबोसोम = बनवतो, ER = वाहून नेते, गॉल्जी = बांधते, लायसोसोम = स्वच्छ करतो.
लायसोसोम प्रथिने बनवतात किंवा रायबोसोम कचरा पचवतात असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : रा-ए-गॉ-ला — रायबोसोम बनवतो, ER वाहते, गॉल्जी बांधते, लायसोसोम स्वच्छ करतो.
फरक ओळखा
| पेशी-अंगक | कार्य | लघुनाव |
|---|---|---|
| रायबोसोम | प्रथिने बनवतो | प्रथिन कारखाना |
| गॉल्जी संकुल | बदल, वर्गवारी, बांधणी | पोस्ट ऑफिस |
| लायसोसोम | कचरा पचवतो | स्वच्छता दल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कोणत्या पेशी-अंगकाला प्रथिनांचा कारखाना म्हणतात?
- 2खडबडीत ER 'खडबडीत' का दिसते?
- 3लायसोसोम काय करतात?
- 4पेशीतून स्रवल्या जाणाऱ्या प्रथिनाचा मार्ग लिहा.
- 5गॉल्जी संकुलाला पेशीचे पोस्ट ऑफिस का म्हणतात?
- 6मेदावर आधारित संप्रेरके बनवणाऱ्या पेशींत कोणते ER सामान्य असते?
- 7पेशीत लायसोसोम नसतील तर काय होईल?
- 8शुक्राणूतील लायसोसोम विकर फलनात कशी मदत करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रायबोसोम.
- 2त्याच्या पृष्ठभागावर चिकटलेले रायबोसोम.
- 3ते नको असलेले पदार्थ आणि जुनी पेशी-अंगके पचवतात.
- 4केंद्रक → खडबडीत ER वरील रायबोसोम → गॉल्जी संकुल → पुटिका → पेशीपटल.
- 5ते पदार्थांत बदल करते, वर्गवारी व बांधणी करते आणि पुटिकांमधून पाठवते.
- 6गुळगुळीत ER.
- 7कचरा आणि जुनी पेशी-अंगके साचतील आणि पेशीला त्रास होईल.
- 8ते अंड्याचा बाहेरचा थर तोडण्यास मदत करते.
तंतुकणिका (मायटोकॉन्ड्रिया), लवके आणि रिक्तिका
फोनला बॅटरी आणि चार्जर लागतो. पेशींतही ऊर्जा पुरवणारी आणि अन्न बनवणारी पेशी-अंगके असतात, तसेच पेशीला ताठ ठेवणारी टाकी असते.
तंतुकणिका (मायटोकॉन्ड्रिया) अन्नातून ATP रूपात ऊर्जा सोडतात (पेशीय श्वसन). लवके वनस्पती पेशींत असतात : हरितलवक प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न बनवतात, वर्णलवकांत तेजस्वी रंगद्रव्ये असतात, रंगहीन लवके स्टार्च, तेल किंवा प्रथिने साठवतात. रिक्तिका पेशीरस साठवते आणि वनस्पती पेशीला ताठ ठेवते.
आकृतीत : अन्नातून ऊर्जा, प्रकाशातून अन्न आणि पाण्याचा साठा.
नियम 1 : तंतुकणिका ऊर्जा सोडतात; हरितलवके ती पकडतात — तंतुकणिकांना दोन पटले आणि क्रिस्टी नावाच्या घड्या असतात. हरितलवकात हरितद्रव्य आणि स्ट्रोमा असतो.
- सोपे : तंतुकणिकांत ग्लुकोज तुटते आणि ऊर्जा ATP मध्ये साठते.
- मध्यम : तंतुकणिका आणि हरितलवकांना काही जिवाणूंसारखा स्वतःचा DNA आणि रायबोसोम असतात.
- परीक्षेसाठी : हरितलवके फक्त वनस्पती पेशींत असतात, म्हणून हिरव्या पानाची पेशी अन्न बनवू शकते, पण स्नायू पेशी नाही.
नियम 2 : लवके आणि रिक्तिका खास कामे करतात — वर्णलवके फळे-फुलांना रंग देतात; रंगहीन लवके अन्न साठवतात; रिक्तिका रस आणि दाब ठेवतात.
- सोपे : फळे-फुलांचे तेजस्वी रंग परागीभवन आणि बीज प्रसारात मदत करणाऱ्या प्राण्यांना आकर्षित करतात.
- मध्यम : बटाट्याच्या कंदांत स्टार्च साठवणारी रंगहीन लवके असतात.
- परीक्षेसाठी : रिक्तिकांतील पाणी कमी झाले की पेशी कमी ताठ होतात आणि वनस्पती कोमेजते.
तंतुकणिका : अन्नातून ऊर्जा. हरितलवक : प्रकाशातून अन्न. रिक्तिका : पाण्याचा साठा आणि ताठपणा.
वनस्पतींत तंतुकणिकांऐवजी हरितलवके असतात असे म्हणणे. वनस्पतींत दोन्ही असतात.
आठवणीची युक्ती : तं = तयार करते ऊर्जा, ह = हस्तगत करते प्रकाश, रि = रसाचे भांडे.
फरक ओळखा
| पेशी-अंगक | कोठे आढळते | मुख्य कार्य |
|---|---|---|
| तंतुकणिका | वनस्पती व प्राणी पेशी | ATP रूपात ऊर्जा सोडते |
| हरितलवक | वनस्पती पेशी | प्रकाशसंश्लेषण |
| रिक्तिका | वनस्पतींत मोठी | पेशीरस साठवते, पेशी ताठ ठेवते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पेशीचे ऊर्जा केंद्र कोणत्या पेशी-अंगकाला म्हणतात?
- 2ATP म्हणजे काय?
- 3हरितलवकांत असलेले हिरवे रंगद्रव्य कोणते?
- 4तंतुकणिकांचे आतले पटल घड्यांचे का असते?
- 5वर्णलवके आणि रंगहीन लवके यांतील फरक काय?
- 6रोपाला पाणी न दिल्यास ते का कोमेजते?
- 7तंतुकणिका आणि हरितलवक यांची एका ओळीत तुलना करा.
- 8मुळे प्रकाशसंश्लेषण करत नाहीत तरी त्यांत अन्न साठवता का येते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तंतुकणिका.
- 2पेशीत सोडलेली ऊर्जा साठवणारा आणि तिचे चलन असलेला रेणू.
- 3हरितद्रव्य.
- 4घड्यांमुळे (क्रिस्टी) ऊर्जा सोडणाऱ्या अभिक्रियांसाठी पृष्ठभाग वाढतो.
- 5वर्णलवकांत तेजस्वी रंगद्रव्ये असतात; रंगहीन लवके रंगहीन असून अन्न साठवतात.
- 6तिच्या रिक्तिकांतील पाणी कमी होते, म्हणून पेशी ताठपणा गमावतात.
- 7तंतुकणिका अन्नातून ऊर्जा सोडतात; हरितलवके प्रकाश वापरून अन्न बनवतात.
- 8मुळांत स्टार्च आणि इतर अन्न साठवणारी रंगहीन लवके असतात.
पेशी विभाजन : सूत्री व अर्धसूत्री विभाजन
बोटाला कापले तर काही दिवसांत जखम भरते. शरीर गमावलेल्या पेशींच्या जागी नव्या पेशी बनवून हे करते.
पेशी विभाजन अस्तित्वातील पेशींपासून वाढ, दुरुस्ती आणि प्रजननासाठी नव्या पेशी बनवते. सूत्री विभाजनात एका पेशीपासून तेवढ्याच गुणसूत्रांच्या दोन समान पेशी बनतात. अर्धसूत्री विभाजन प्रजनन अवयवांत होते; त्यात एका पेशीपासून निम्म्या संख्येच्या चार पेशी, म्हणजे युग्मके, बनतात.
आकृतीत : सूत्री विभाजन संख्या तीच ठेवते; अर्धसूत्री ती निम्मी करते.
नियम 1 : सूत्री विभाजन पेशीची प्रत बनवते — प्रत्येक कन्या पेशीला मूळ पेशीइतकाच DNA मिळतो, म्हणून गुणसूत्र संख्या बदलत नाही.
- सोपे : 46 गुणसूत्रांची शरीर पेशी सूत्री विभाजनाने विभाजित होते : दोन्ही नव्या पेशींत 46.
- मध्यम : कापल्यानंतर त्वचा भरते, कारण पेशी विभाजित होऊन खराब पेशींची जागा घेतात.
- परीक्षेसाठी : सूत्री विभाजनातील चुकांमुळे अनियंत्रित विभाजन आणि गाठी होऊ शकतात.
नियम 2 : अर्धसूत्री विभाजन युग्मकांसाठी संख्या निम्मी करते — दोन युग्मकांच्या संयोगाने नव्या व्यक्तीत संख्या पुन्हा सामान्य होते.
- सोपे : मानवी शरीर पेशीत 46 गुणसूत्रे : शुक्राणू आणि अंडपेशी प्रत्येकी 23 घेतात आणि फलित अंड्यात पुन्हा 46 होतात.
- मध्यम : अर्धसूत्री विभाजन प्राण्यांच्या वृषण व अंडाशयात आणि फुलाच्या परागकोश व अंडाशयात होते.
- परीक्षेसाठी : वेगवेगळ्या युग्मकांत जनुकांचे वेगवेगळे संयोग असतात, म्हणून मुले आई-वडिलांसारखी असतात पण अगदी सारखी नसतात.
सूत्री : 1 → 2, संख्या तीच. अर्धसूत्री : 1 → 4, संख्या निम्मी.
अर्धसूत्री विभाजनाने वाढीसाठी शरीर पेशी बनतात असे समजणे. त्यातून फक्त युग्मके बनतात.
आठवणीची युक्ती : सूत्री = दोन (सूत्री → 2 पेशी); अर्धसूत्री = चार (अर्ध-सूत्री → 4 पेशी).
फरक ओळखा
| मुद्दा | सूत्री विभाजन | अर्धसूत्री विभाजन |
|---|---|---|
| तयार पेशी | 2, समान | 4, निम्म्या गुणसूत्रांच्या |
| कोठे | शरीर पेशी | प्रजनन अवयव |
| उपयोग | वाढ, दुरुस्ती | युग्मके, विविधता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पेशी विभाजनाचे दोन प्रकार सांगा.
- 2सूत्री विभाजनाने एका पेशीपासून किती पेशी बनतात?
- 3प्राण्यांमध्ये अर्धसूत्री विभाजन कोठे होते?
- 4मानवी शरीर पेशीत 46 गुणसूत्रे आहेत. सूत्री विभाजनाने बनलेल्या पेशीत किती असतील? युग्मकात किती?
- 5त्वचेवरील जखम का भरते?
- 6मुले आई-वडिलांसारखी अगदी सारखी का नसतात?
- 7युग्मकांत गुणसूत्रे निम्मी का असावी लागतात?
- 8सूत्री विभाजन चुकले तर काय होऊ शकते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूत्री आणि अर्धसूत्री विभाजन.
- 2दोन समान पेशी.
- 3वृषण आणि अंडाशयात.
- 446 आणि 23.
- 5पेशी सूत्री विभाजनाने विभाजित होऊन खराब पेशींची जागा घेतात.
- 6अर्धसूत्री विभाजनाने बनलेल्या युग्मकांत जनुकांचे वेगवेगळे संयोग असतात.
- 7फलनानंतर गुणसूत्र संख्या दुप्पट होण्याऐवजी पुन्हा सामान्य व्हावी म्हणून.
- 8पेशी नियंत्रणाशिवाय विभाजित होऊन गाठ बनू शकते.
पेशी सिद्धांत, पेशींचे आयुष्य आणि कर्करोग
विटांची भिंत एकेक वीट रचून बनते, पण संपूर्ण भिंत जुनी आणि नवी दोन्ही असते. सजीव शरीर असेच असते : प्रत्येक पेशी आधीच्या पेशीपासून जन्मते, काही काळ काम करते आणि मग मरते.
पेशी सिद्धांत सांगतो की सर्व सजीव एक किंवा अधिक पेशींचे बनलेले असतात, पेशी हे रचना आणि कार्याचे मूलभूत एकक आहे, आणि नव्या पेशी फक्त अस्तित्वातील पेशींपासून बनतात. पेशींचे आयुष्य मर्यादित असते; सामान्य वाढ आणि मृत्यू नियंत्रित असतात. कर्करोगात हे नियंत्रण सुटते आणि पेशी न थांबता विभाजित होतात.
आकृतीत : पेशी सिद्धांत तीन टप्प्यांत बनला.
नियम 1 : तीन कल्पना मिळून पेशी सिद्धांत बनतो — श्लायडेन (वनस्पती, 1838) आणि श्वान (प्राणी, 1839) यांनी सर्व सजीव पेशींचे बनलेले असतात असे दाखवले; विरचो (1855) यांनी नव्या पेशी जुन्यांपासून येतात असे सांगितले.
- सोपे : हरवलेल्या पेशींची जागा घेण्यासाठी त्वचेची पेशी विभाजित होते, यावरून पेशी पेशींपासूनच येतात हे दिसते.
- मध्यम : पेशी हवेपासून, सूर्यप्रकाशापासून किंवा दगडांपासून निर्माण होत नाहीत.
- परीक्षेसाठी : विषाणू अपेशीय असतो, म्हणून तो पेशींचा बनलेला सजीव मानला जात नाही.
नियम 2 : वाढ आणि मृत्यू नियंत्रित असतात — संपर्क अवरोधामुळे अनेक प्राणी पेशी शेजाऱ्यांना स्पर्श केल्यावर विभाजन थांबवतात; कर्करोग पेशी हे पाळत नाहीत. प्रोग्राम्ड सेल डेथ (PCD) पेशी संघटित रीतीने काढून टाकते.
- सोपे : भ्रूणात PCD बोटांमधील पेशी काढून टाकते, म्हणून बोटे वेगळी होतात.
- मध्यम : घातक गाठ जवळच्या ऊतींवर आक्रमण करू शकते आणि शरीराच्या इतर भागांत पसरू शकते.
- परीक्षेसाठी : हॅबरलँड यांनी सुचवले की जिवंत वनस्पती पेशी संपूर्ण वनस्पतीत वाढू शकते; ही क्षमता, टोटीपोटन्सी, वनस्पती ऊती संवर्धनाचा पाया आहे.
सामान्य पेशी वाढतात, काम करतात आणि गरज असेल तेव्हा मरतात; कर्करोग पेशी ही नियंत्रणे पाळत नाहीत.
सर्व पेशी मृत्यू वाईट असतात असे समजणे. PCD ही नियोजित आणि निरोगी प्रक्रिया आहे.
आठवणीची युक्ती : हू-श्ला-वि — हूक 1665, श्लायडेन-श्वान 1838–39, विरचो 1855.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| संपर्क अवरोध | इतरांना स्पर्श झाल्यावर पेशी विभाजन थांबवतात | अनेक प्राणी पेशी |
| प्रोग्राम्ड सेल डेथ | पेशींचे नियोजित निर्मूलन | भ्रूणात बोटे वेगळी होणे |
| गाठ (ट्यूमर) | नियंत्रणाशिवाय विभाजित होणाऱ्या पेशींचा समूह | कर्करोग |
सरावासाठी प्रश्न
- 11665 मध्ये पेशी कोणी पाहिल्या, 1838 मध्ये वनस्पती पेशींबाबत कोणी सांगितले आणि 1855 मध्ये पेशी पेशींपासून येतात असे कोणी सांगितले?
- 2पेशी सिद्धांताचे तीन मुद्दे सांगा.
- 3संपर्क अवरोध म्हणजे काय?
- 4प्रोग्राम्ड सेल डेथ म्हणजे काय?
- 5कर्करोग पेशी सामान्य पेशींपेक्षा कशा वेगळ्या असतात?
- 6टोटीपोटन्सी म्हणजे काय?
- 7बोटे वेगळी होण्यास PCD कशी मदत करते ते स्पष्ट करा.
- 8पेशी सिद्धांत विषाणूंना का लागू होत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हूक; श्लायडेन; विरचो.
- 2सर्व सजीव पेशींचे बनलेले असतात; पेशी हे रचना व कार्याचे मूलभूत एकक आहे; सर्व पेशी अस्तित्वातील पेशींपासून निर्माण होतात.
- 3अनेक प्राणी पेशींमध्ये शेजारच्या पेशींना स्पर्श झाल्यावर विभाजन थांबते.
- 4जनुकांनी नियंत्रित केलेले, पेशींचे संघटित निर्मूलन.
- 5त्या नियंत्रण गमावतात आणि विभाजित होत राहतात, गाठी बनवतात ज्या पसरू शकतात.
- 6जिवंत वनस्पती पेशी संपूर्ण वनस्पतीत विकसित होण्याची क्षमता.
- 7बोटांमधील पेशी काढून टाकल्या जातात, म्हणून बोटे वेगळी होतात.
- 8विषाणू अपेशीय असतात : ते पेशींचे बनलेले नसतात.