अधिवास, सजीव आणि निर्जीव घटक
सुनीताच्या घराजवळ मासे, बेडूक आणि कमळे असलेले तळे आहे आणि त्यामागे जंगलाचा तुकडा आहे. तिचे शिक्षक तिला प्रत्येक जागी दिसणारी प्रत्येक गोष्ट, सजीव असो वा निर्जीव, यादीत लिहायला सांगतात.
ज्या जागी सजीव राहतो आणि त्याला हवे ते मिळते तिला अधिवास म्हणतात. अधिवासातील सजीव भाग म्हणजे सजीव (जैविक) घटक; निर्जीव भाग (हवा, पाणी, सूर्यप्रकाश, तापमान, माती) म्हणजे निर्जीव (अजैविक) घटक.
मुख्य कल्पना 1 : प्रत्येक अधिवासात दोन्ही प्रकार असतात — तळ्यात मासे, बेडूक आणि शेवाळे सजीव असतात, तर पाणी, माती आणि सूर्यप्रकाश निर्जीव असतात. जंगलात वेगळे सजीव आणि वेगळ्या परिस्थिती असतात, म्हणून प्रत्येक अधिवास वेगळ्या सजीवांना मानवतो. अधिवास जंगलासारखा मोठा किंवा झाडाच्या सालीसारखा अगदी लहानही असू शकतो.
- सोपे : मासा, बेडूक आणि कमळ सजीव आहेत; पाणी आणि माती निर्जीव आहेत.
- मध्यम : तळे आणि जंगल या दोन्हींत सजीव व निर्जीव भाग असतात, पण सजीव वेगळे असतात.
- परीक्षा-प्रकार : मासा, पाणी, शेवाळे, गोगलगाय, हवा, चिखल या यादीत 3 सजीव (मासा, शेवाळे, गोगलगाय) आणि 3 निर्जीव घटक आहेत.
आकृतीत : तळ्याच्या अधिवासात सजीव आणि निर्जीव भाग शेजारी शेजारी असतात.
मुख्य कल्पना 2 : सजीवांना अधिवासाकडून काय हवे असते — माशाला अन्न, ही सजीव गरज, लहान वनस्पती आणि प्राण्यांतून मिळते आणि ऑक्सिजन, ही निर्जीव गरज, पाण्यातून मिळतो. तळे अन्न, ऑक्सिजन, निवारा आणि जागा देते. वेगवेगळे सजीव एकाच अधिवासात राहूनही त्याचा वेगळा वापर करतात : साप रात्री शिकार करतो, तर उंदीर दिवसा सक्रिय असतो.
- सोपे : माशाला ऑक्सिजन पाण्यातून मिळतो.
- मध्यम : आटलेल्या तळ्यात मासे जगू शकत नाहीत, कारण पाणी नसते.
- परीक्षा-प्रकार : रात्री सक्रिय साप आणि दिवसा सक्रिय उंदीर एकाच जंगलात राहतात, कारण त्यांना वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या परिस्थिती असतात.
आकृतीत : तळे माशाच्या सजीव आणि निर्जीव दोन्ही गरजा एकत्र भागवते.
अधिवास म्हणजे सजीवाचे घर; सजीव म्हणजे जैविक आणि निर्जीव म्हणजे अजैविक.
माती, पाणी किंवा हवा सजीव वापरतात म्हणून त्यांना सजीव घटक म्हणणे. ते निर्जीव आहेत.
ती गोष्ट जिवंत आहे का ते विचारा. आठवणीची युक्ती : जैविक = जीव; अ-जैविक = "जीव नाही" (अ म्हणजे नाही).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरणे |
|---|---|---|
| सजीव (जैविक) | जिवंत | मासा, बेडूक, शेवाळे |
| निर्जीव (अजैविक) | निर्जीव | पाणी, माती, सूर्यप्रकाश |
| अधिवास | राहण्याची जागा | तळे, जंगल, झाडाची साल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अधिवास म्हणजे काय?
- 2तळ्याचे दोन सजीव आणि दोन निर्जीव घटक सांगा.
- 3अजैविक म्हणजे काय?
- 4माशाला ऑक्सिजन कुठून मिळतो?
- 5तळ्यातील आणि जंगलातील सजीव वेगळे का असतात?
- 6अळिंबी सजीव घटक आहे की निर्जीव?
- 7एक विद्यार्थी बेडूक, माती, शेवाळे, हवा, गोगलगाय आणि सूर्यप्रकाश अशी यादी करतो. त्यात किती सजीव आहेत?
- 8उन्हाळ्यात तळे आटले की माशांचे काय होते आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ज्या जागी सजीव राहतो आणि त्याला हवे ते मिळते ती जागा.
- 2सजीव : मासा आणि बेडूक; निर्जीव : पाणी आणि माती.
- 3निर्जीव.
- 4पाण्यातून.
- 5प्रत्येक अधिवास वेगळ्या राहणीमान परिस्थिती देतो.
- 6सजीव, कारण ती जिवंत गोष्ट आहे.
- 7तीन : बेडूक, शेवाळे आणि गोगलगाय.
- 8ते मरतात किंवा निघून जातात, कारण ऑक्सिजन, निवारा आणि जागा देणारे पाणी नाहीसे होते.
समष्टी, समुदाय आणि परिसंस्था
शाळेच्या बागेत झेंडूची 30 रोपे, काही मधमाश्या, थोडी गांडुळे, माती, पाणी आणि सूर्यप्रकाश आहेत. झेंडू, मधमाश्या आणि संपूर्ण बाग हे एकत्र राहण्याचे वेगवेगळे स्तर आहेत.
एखाद्या अधिवासात ठराविक वेळी असणाऱ्या एकाच प्रकारच्या सजीवांच्या गटाला समष्टी म्हणतात. अधिवासात एकत्र राहणाऱ्या सर्व समष्टींना समुदाय म्हणतात. समुदाय आणि निर्जीव भाग यांच्या आंतरक्रियेला परिसंस्था म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : लहानापासून मोठ्यापर्यंत — समष्टी समुदायाचा भाग असते आणि समुदाय परिसंस्थेचा भाग असतो. 1 मी × 1 मी जागेत गवताची 20 रोपे आणि क्लोव्हरची 5 रोपे असतील तर दोन समष्टी असतात. तळ्यातील मासे, बेडूक, वनस्पती आणि सूक्ष्मजीव मिळून त्याचा समुदाय बनतो.
- सोपे : तळ्यातील एकाच प्रकारचे 25 बेडूक म्हणजे समष्टी.
- मध्यम : तळ्यातील सर्व मासे, बेडूक, वनस्पती आणि सूक्ष्मजीव मिळून समुदाय.
- परीक्षा-प्रकार : "परिसंस्था समुदायाचा भाग आहे" हे विधान चूक आहे; समुदाय परिसंस्थेचा भाग असतो.
आकृतीत : समष्टी समुदायाच्या आत असते आणि समुदाय परिसंस्थेच्या आत असतो.
मुख्य कल्पना 2 : परिसंस्थेचे प्रकार आणि आंतरक्रिया — तळे, नदी आणि सरोवर या जलीय परिसंस्था; जंगल, गवताळ प्रदेश आणि शेत या स्थलीय परिसंस्था. शेतजमीन मानवनिर्मित असते आणि परिसंस्था एकमेकींत मिसळू शकतात. आंतरक्रिया सजीव आणि निर्जीव भागांत (ओलसर मातीत गांडूळ), दोन निर्जीव भागांत (सूर्यप्रकाशाने पाण्याचे बाष्पीभवन) आणि दोन सजीव भागांत (बेडूक कीटक खातो) होतात. सजीव निर्जीवावरही परिणाम करतात : मुळे माती धरून ठेवतात.
- सोपे : नदी जलीय आहे; जंगल स्थलीय आहे.
- मध्यम : मुळे माती धरून धूप थांबवतात, म्हणजे सजीव भाग निर्जीव भागावर परिणाम करतो.
- परीक्षा-प्रकार : जंगल आणि शेताजवळून वाहणारी नदी जलीय आणि स्थलीय परिसंस्थांचे एकमेकांत मिसळणे दाखवते.
आकृतीत : परिसंस्था जलीय, स्थलीय किंवा माणसांनी बनवलेल्या असू शकतात.
समष्टी, समुदाय, परिसंस्था : हा लहानापासून मोठ्यापर्यंतचा क्रम आहे.
परिसंस्थेत फक्त सजीवच असतात असे समजणे. तिच्यात निर्जीव भागही येतात.
एकच प्रकार म्हणजे समष्टी; अनेक प्रकार म्हणजे समुदाय; सजीव अधिक निर्जीव म्हणजे परिसंस्था. आठवणीची युक्ती : स-स-प = "सर्वांनी समजून पाहा" (समष्टी, समुदाय, परिसंस्था).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| समष्टी | एका जागी एकच प्रकार | तळ्यातील 25 बेडूक |
| समुदाय | सर्व समष्टी एकत्र | मासे, बेडूक, वनस्पती, सूक्ष्मजीव |
| परिसंस्था | समुदाय अधिक निर्जीव भाग | पाणी आणि सूर्यप्रकाशासह संपूर्ण तळे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समष्टीची व्याख्या सांगा.
- 2एक जलीय आणि एक स्थलीय परिसंस्था सांगा.
- 3शेत नैसर्गिक परिसंस्था आहे की मानवनिर्मित?
- 4एका जागेत कडुनिंबाची 15 रोपे आणि तुळशीची 6 रोपे आहेत. किती समष्टी आहेत?
- 5समुदाय आणि समष्टी यांपैकी मोठे कोणते?
- 6दोन निर्जीव घटकांतील एक आंतरक्रिया सांगा.
- 7अधिवासात फक्त एकाच प्रकारचा सजीव का असू शकत नाही?
- 8प्रत्येक आंतरक्रिया सजीव-निर्जीव, निर्जीव-निर्जीव की सजीव-सजीव ते सांगा : (अ) बेडूक कीटक खातो, (ब) मुळे माती धरतात, (क) वाऱ्याने तळ्यावर लाटा येतात.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अधिवासात ठराविक वेळी असणाऱ्या एकाच प्रकारच्या सजीवांचा गट.
- 2जलीय : तळे किंवा नदी; स्थलीय : जंगल किंवा गवताळ प्रदेश.
- 3मानवनिर्मित.
- 4दोन समष्टी.
- 5समुदाय.
- 6सूर्यप्रकाशामुळे तळ्याचे पाणी बाष्पीभवन पावते.
- 7सर्वांना तेच अन्न, पाणी आणि जागा लागेल, म्हणून टंचाई निर्माण होईल.
- 8(अ) सजीव-सजीव, (ब) सजीव-निर्जीव, (क) निर्जीव-निर्जीव.
उत्पादक, उपभोक्ते आणि विघटक
पावसाळ्यात राजूला कुजलेल्या ओंडक्यावर उगवलेली अळिंबी, मेलेला भुंगा नेणाऱ्या मुंग्या आणि जवळ गवत खाणारे हरीण दिसते. सगळे खात आहेत, पण वेगवेगळ्या पद्धतीने.
उत्पादक (स्वयंपोषी) प्रकाशसंश्लेषणाने स्वतःचे अन्न बनवतात; हिरवी झाडे उत्पादक आहेत. उपभोक्ते (परपोषी) अन्नासाठी इतर सजीवांवर अवलंबून असतात. विघटक (मृतोपजीवी), जसे बुरशी आणि जीवाणू, मृत पदार्थांचे सोप्या पदार्थांत विघटन करतात आणि पोषक द्रव्ये मातीत परत देतात.
मुख्य कल्पना 1 : उपभोक्त्यांचे प्रकार — शाकाहारी फक्त वनस्पती खातात (हरीण, ससा). मांसाहारी फक्त प्राणी खातात (वाघ, शिक्रा). सर्वाहारी वनस्पती आणि प्राणी दोन्ही खातात (कावळा, उंदीर, कोल्हा).
- सोपे : ससा फक्त वनस्पती खातो, म्हणून तो शाकाहारी आहे.
- मध्यम : बिया आणि कीटक खाणारा पक्षी सर्वाहारी आहे.
- परीक्षा-प्रकार : झाड, हरीण, वाघ आणि अळिंबी यांपैकी झाड उत्पादक, हरीण व वाघ उपभोक्ते आणि अळिंबी विघटक आहे.
आकृतीत : उपभोक्त्यांचे गट ते काय खातात त्यावरून पडतात : वनस्पती, प्राणी किंवा दोन्ही.
मुख्य कल्पना 2 : विघटन आणि पुनर्वापर — बुरशी आणि जीवाणू मृत वनस्पती व प्राण्यांचे विघटन करतात आणि लहान भुंगे व माश्या शेणाचे विघटन करण्यास मदत करतात. पोषक द्रव्ये मातीत परत जातात, जिथून वनस्पती ती पुन्हा घेतात. निसर्गात काहीही वाया जात नाही; सर्व काही पुन्हा वापरले जाते. विघटक नसते तर मृत पदार्थ साचले असते.
- सोपे : मृत पदार्थांवर उगवणारी अळिंबी विघटक आहे.
- मध्यम : हत्तीच्या शेणावरील भुंगे आणि माश्या त्याचे विघटन करून पोषक द्रव्ये पुन्हा वापरात आणतात.
- परीक्षा-प्रकार : सर्व विघटक नाहीसे झाले तर मृत पदार्थ साचतील आणि मातीतील पोषक द्रव्ये कमी होतील, म्हणून वनस्पतींना त्रास होईल.
आकृतीत : उत्पादक अन्न बनवतात, उपभोक्ते ते खातात आणि विघटक उरलेल्याचा पुनर्वापर करतात.
उत्पादक अन्न बनवतात, उपभोक्ते खातात, विघटक पुनर्वापर करतात.
अळिंबी झाडासारखी दिसते म्हणून ती उत्पादक समजणे. ती सूर्यप्रकाशाने अन्न बनवू शकत नाही.
ती बनवते, खाते की पुनर्वापर करते ते विचारा. आठवणीची युक्ती : उ-उ-वि = उत्पादक उगवतात, उपभोक्ते उचलतात, विघटक विरघळवतात.
फरक ओळखा
| गट | अन्न कसे मिळवतो | उदाहरण |
|---|---|---|
| उत्पादक | स्वतःचे अन्न बनवतो | गवत, झाड |
| उपभोक्ता | इतर सजीवांना खातो | हरीण, वाघ, कावळा |
| विघटक | मृत पदार्थांचे विघटन करतो | अळिंबी, जीवाणू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उत्पादक काय करतात?
- 2एक शाकाहारी आणि एक मांसाहारी प्राणी सांगा.
- 3विघटकाचे एक उदाहरण द्या.
- 4सर्वाहारी म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 5अळिंबी उत्पादक का नाही?
- 6विघटन मातीला काय परत देते?
- 7जंगलातील सर्व विघटक नाहीसे झाले तर काय होईल?
- 8एका शेतकऱ्याला पडलेली पाने नाहीशी होताना आणि माती सुपीक होताना दिसते. त्याचे कारण सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ते प्रकाशसंश्लेषणाने स्वतःचे अन्न बनवतात.
- 2शाकाहारी : हरीण; मांसाहारी : वाघ.
- 3अळिंबी, बुरशी किंवा जीवाणू.
- 4वनस्पती आणि प्राणी दोन्ही खाणारा प्राणी, उदा. कावळा.
- 5ती सूर्यप्रकाशाने अन्न बनवू शकत नाही; ती मृत पदार्थांवर जगते.
- 6पोषक द्रव्ये.
- 7मृत पदार्थ साचतील आणि पोषक द्रव्ये मातीत परत जाणार नाहीत, म्हणून वनस्पतींना त्रास होईल.
- 8बुरशी आणि जीवाणूंसारख्या विघटकांनी पानांचे पोषक द्रव्यांत विघटन केले, ज्यामुळे माती सुपीक झाली.
अन्नसाखळ्या, अन्नजाळे आणि पोषण स्तर
बाजरीच्या शेतावर एक भुकेला गरुड घिरट्या घालतो. गरुड उंदीर खातो आणि उंदीर बाजरीचे दाणे खातात. यांपैकी एकही काढला तर इतरांवर परिणाम होतो.
कोण कोणाला खातो हे दाखवणाऱ्या साध्या क्रमाला अन्नसाखळी म्हणतात. बाण अन्नाकडून खाणाऱ्याकडे जातो. साखळीतील सजीवाच्या स्थानाला त्याचा पोषण स्तर म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : साखळ्या आणि स्तर — साखळी उत्पादकापासून पहिल्या स्तरावर सुरू होते. शाकाहारी दुसऱ्या स्तरावर, लहान मांसाहारी तिसऱ्या स्तरावर आणि मोठे मांसाहारी पुढच्या स्तरावर येतात. गवत, टोळ, बेडूक, साप, गरुड यामध्ये बेडूक तिसऱ्या स्तरावर आहे.
- सोपे : गवत, ससा, बिबट्या ही एक अन्नसाखळी आहे.
- मध्यम : गवत, टोळ, बेडूक, साप, गरुड यामध्ये साप चौथ्या स्तरावर आहे.
- परीक्षा-प्रकार : सूर्य, गवत, टोळ, बेडूक, साप या साखळीत सूर्य स्तर म्हणून मोजत नाहीत, म्हणून साप चौथ्या स्तरावर आहे.
आकृतीत : प्रत्येक बाण अन्न एका सजीवाकडून ते खाणाऱ्या सजीवाकडे नेतो.
अन्नसाखळ्या, अन्नजाळे आणि पोषण स्तर
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : मनोरे आणि अन्नजाळे — वरच्या स्तरांवर सजीव कमी असतात, म्हणून संख्यांचा मनोरा बनतो आणि पायाशी उत्पादक असतात. एका सजीवाला अनेकदा अनेक प्रकारचे सजीव खातात, म्हणून अन्नसाखळ्या एकमेकांत गुंफून अन्नजाळे बनते. एका समष्टीतील बदल मग जाळ्यातून पुढे पसरतो.
- सोपे : मनोऱ्याचा पाया उत्पादकांचा असतो, ज्यांची संख्या सर्वात जास्त असते.
- मध्यम : अन्नसाखळ्या एकमेकांत गुंफतात, कारण एका सजीवाला दोन किंवा अधिक प्रकारचे सजीव खाऊ शकतात.
- परीक्षा-प्रकार : 60 बाजरीची रोपे, 12 उंदीर आणि 2 गरुड असतील तर पायाशी बाजरी, मध्ये उंदीर आणि वर गरुड येतात.
आकृतीत : प्रत्येक वरच्या स्तरावर त्याच्या खालच्या स्तरापेक्षा कमी सजीव असतात.
बाण अन्नाकडून खाणाऱ्याकडे जातो आणि उत्पादक पहिल्या स्तरावर असतात.
बाण खाणाऱ्याकडून अन्नाकडे काढणे.
कोण खातो हे शोधण्यासाठी बाणाचे टोक पाहा. आठवणीची युक्ती : बाण खाणाऱ्यापाशी पोहोचतो.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अन्नसाखळी | कोण कोणाला खातो याची एक रेषा | गवत, ससा, बिबट्या |
| अन्नजाळे | अनेक साखळ्या एकत्र जोडलेल्या | गवत, ससा, उंदीर, कोल्हा, गरुड |
| पोषण स्तर | साखळीतील स्थान | ससा दुसऱ्या स्तरावर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्नसाखळी काय दाखवते?
- 2बाण कोणत्या दिशेला जातो?
- 3पहिल्या पोषण स्तरावर कोणते सजीव असतात?
- 4गवत, टोळ, बेडूक, साप या साखळीत साप कोणत्या पोषण स्तरावर आहे?
- 5अन्नसाखळ्या जाळ्यात का गुंफतात?
- 6शेतात बाजरीची 40 रोपे, 9 उंदीर आणि 1 गरुड आहे. मनोऱ्याच्या पायाशी कोण असेल?
- 7गवत, टोळ, बेडूक, साप या साखळीत बेडूक नाहीसे झाले तर टोळ आणि सापांचे काय होईल?
- 8भारताने बेडकाच्या पायांच्या निर्यातीवर बंदी का घातली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1परिसंस्थेत कोण कोणाला खातो.
- 2अन्नाकडून (खाल्ल्या जाणाऱ्या सजीवाकडून) खाणाऱ्याकडे.
- 3उत्पादक, म्हणजे हिरवी झाडे.
- 4चौथ्या पोषण स्तरावर.
- 5कारण एका सजीवाला दोन किंवा अधिक प्रकारचे सजीव खाऊ शकतात.
- 6बाजरी, कारण तिची संख्या सर्वात जास्त आहे.
- 7टोळ वाढतील आणि साप कमी होतील.
- 8बेडूक कमी झाल्याने कीड वाढली, म्हणून शेतकरी जास्त हानिकारक कीटकनाशके वापरू लागले.
अन्नसाखळ्या, अन्नजाळे आणि पोषण स्तर
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासहसंबंध, समतोल आणि परिसंस्थेची काळजी
मधमाशी आंब्याच्या फुलातला मकरंद पिते, फांदीवर ऑर्किड बसलेले असते आणि भटक्या कुत्र्याला गोचीड चिकटलेली असते. या तीन जोड्यांमध्ये तीन वेगळ्या प्रकारचे संबंध आहेत.
सहोपकारितेत दोन्ही सजीवांना फायदा होतो; सहभोजितेत एकाला फायदा होतो आणि दुसऱ्यावर परिणाम होत नाही; परजीवनात एकाला फायदा होतो आणि दुसऱ्याचे नुकसान होते. सजीव अन्न, पाणी, जागा आणि सूर्यप्रकाश यांसाठी स्पर्धाही करतात.
मुख्य कल्पना 1 : सहसंबंध आणि स्पर्धा — मधमाशी आणि फूल सहोपकारिता दाखवतात, झाडावरचे ऑर्किड सहभोजिता दाखवते आणि कुत्र्यावरची गोचीड परजीवन दाखवते. स्पर्धा समष्टींना नियंत्रणात ठेवते, म्हणून एकच जात सर्वत्र पसरत नाही. परिसंस्थेचा समतोल गतिशील असतो, स्थिर नाही.
- सोपे : मधमाशी आणि फूल दोघांना फायदा, म्हणून ती सहोपकारिता.
- मध्यम : गोचिडाला फायदा आणि कुत्र्याला त्रास, म्हणून ते परजीवन.
- परीक्षा-प्रकार : स्पर्धा एका जातीला खूप वाढू देत नाही आणि परिसंस्थेचा समतोल राखते.
आकृतीत : संबंधाला नाव देण्यासाठी कोणाला फायदा आणि कोणाचे नुकसान ते मोजा.
मुख्य कल्पना 2 : परिसंस्थेची काळजी — जंगले ताजी हवा, अन्न, लाकूड आणि औषधे देतात, आणि सुंदरबनातील खारफुटी वादळात जोरदार वारे व लाटा मंद करते. जंगलतोड, प्रदूषण, साधनांचा अतिवापर आणि आक्रमक परजातींमुळे परिसंस्थांना धोका असतो, म्हणून राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये त्यांचे संरक्षण करतात. शेतीही शाश्वत हवी : रसायनांचा अतिवापर आणि एकच पीक पुन्हा पुन्हा घेणे माती आणि परागीभवन करणाऱ्यांना हानिकारक ठरते, तर कंपोस्ट आणि वेगवेगळी पिके आलटून पालटून घेणे उपयोगी ठरते.
- सोपे : जंगले ताजी हवा, अन्न, लाकूड आणि औषधे देतात.
- मध्यम : खारफुटी जोरदार वारे व लाटा मंद करते, म्हणून तिच्या मागचे गाव वादळात कमी बाधित होते.
- परीक्षा-प्रकार : रसायनांचा अतिवापर मातीतील सूक्ष्मजीव कमी करतो आणि मातीचे आरोग्य बिघडवतो; कंपोस्ट आणि पीक फेरपालट मातीचे रक्षण करतात.
आकृतीत : परिसंस्थेतील एकच बदल इतर बदलांची साखळी सुरू करू शकतो.
नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित बदलांमुळे परिसंस्थेचा समतोल बिघडू शकतो.
सहभोजितेत दुसऱ्या सजीवाचे नुकसान होते असे समजणे. त्याला फायदाही नाही आणि नुकसानही नाही.
कोणाला फायदा आणि कोणाचे नुकसान ते मोजा. आठवणीची युक्ती : सहोपकारिता = आपण दोघे जिंकतो; सहभोजिता = मी जिंकतो, तुझ्यावर परिणाम नाही; परजीवन = मी जिंकतो, तू हरतोस.
फरक ओळखा
| संबंध | पहिला सजीव | दुसरा सजीव |
|---|---|---|
| सहोपकारिता | फायदा | फायदा |
| सहभोजिता | फायदा | परिणाम नाही |
| परजीवन | फायदा | नुकसान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ज्या संबंधात दोन्ही सजीवांना फायदा होतो त्याचे नाव सांगा.
- 2परजीवनाचे एक उदाहरण द्या.
- 3जंगले आपल्याला देणारे दोन लाभ सांगा.
- 4सहभोजिता म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 5स्पर्धा परिसंस्थेला कशी उपयोगी पडते?
- 6खारफुटी किनाऱ्यावर राहणाऱ्या लोकांना कशी मदत करते?
- 7एकाच जमिनीवर तेच पीक पुन्हा पुन्हा घेणे हानिकारक का आहे?
- 8शाळेच्या बागेत फुलपाखरे कमी दिसतात. त्यांना परत आणण्यासाठी दोन उपाय सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सहोपकारिता.
- 2कुत्र्यावरची गोचीड.
- 3ताजी हवा, अन्न, लाकूड आणि औषधे यांपैकी कोणतेही दोन.
- 4एका सजीवाला फायदा होतो आणि दुसऱ्यावर परिणाम होत नाही, उदा. झाडावर उगवणारे ऑर्किड.
- 5ती समष्टींचे आकार नियंत्रणात ठेवते, म्हणून एकच जात सर्वत्र पसरत नाही.
- 6वादळात ती जोरदार वारे आणि लाटा मंद करते.
- 7त्यामुळे जैवविविधता कमी होते, परागीभवन करणाऱ्यांना हानी होते आणि मातीचा कस घटतो.
- 8फुलझाडे लावा आणि कीटकनाशके वापरणे टाळा.