चंद्राच्या कला
दिवाळीच्या रात्री आकाशात चंद्र अजिबात नसतो, पण सुमारे दोन आठवड्यांनी तेजस्वी गोल चंद्र उगवतो. चंद्र रोज वेगळा का दिसतो, असा नेहाला प्रश्न पडतो.
पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या चंद्राच्या प्रकाशित भागाच्या बदलत्या आकारांना चंद्राच्या कला म्हणतात. संपूर्ण चक्राला सुमारे 29.5 दिवस लागतात.
मुख्य कल्पना 1 : कलांचे चक्र — अमावस्येनंतर प्रकाशित भाग सुमारे 15 दिवस वाढतो (वर्धमान, शुक्ल पक्ष) आणि पौर्णिमेला पूर्ण होतो. मग तो सुमारे 15 दिवस कमी होतो (क्षीण, कृष्ण पक्ष) आणि पुन्हा अमावस्या येते. प्रकाशित भागाचा अर्ध्याहून कमी भाग दिसला तर तो चंद्रकोर; अर्ध्याहून जास्त दिसला तर गिबस.
- सोपे : पौर्णिमेला संपूर्ण तेजस्वी गोल दिसतो; अमावस्येला चंद्र दिसत नाही.
- मध्यम : अमावस्येनंतर सुमारे एका आठवड्याने अर्धचंद्र दिसतो; आणखी एका आठवड्याने पौर्णिमा येते.
- परीक्षा-प्रकार : 3 मार्चला पौर्णिमा असेल तर पुढची पौर्णिमा सुमारे 29.5 दिवसांनी, म्हणजे साधारण 1 एप्रिलला येते.
आकृतीत : वरची ओळ अमावस्येपासून प्रकाशित भाग वाढताना दाखवते; खालची ओळ पौर्णिमेपासून सुरू होऊन पुन्हा अमावस्येकडे कमी होताना दाखवते.
मुख्य कल्पना 2 : चंद्र कधी पाहावा — वर्धमान चंद्र सूर्यास्तानंतर संध्याकाळच्या आकाशात दिसतो. क्षीण चंद्र सूर्योदयापूर्वी सकाळच्या आकाशात दिसतो. चंद्र रोज सुमारे 50 मिनिटे उशिरा उगवतो आणि तो दिवसाही अनेकदा दिसतो.
- सोपे : वाढणारा चंद्र सूर्यास्तानंतर लगेच आकाशात पाहा.
- मध्यम : पौर्णिमेचा चंद्र सूर्यास्ताच्या सुमारास उगवतो, तर अमावस्येचा चंद्र सूर्यासोबत उगवतो, म्हणून तो दिसत नाही.
- परीक्षा-प्रकार : चंद्र आज संध्याकाळी 7:00 वाजता उगवला तर उद्या सुमारे 7:50 ला आणि परवा सुमारे 8:40 ला उगवेल.
आकृतीत : वाढणारा चंद्र संध्याकाळी आणि कमी होणारा चंद्र सकाळी पाहावा.
कला सुमारे दर 29.5 दिवसांनी पुन्हा येतात. पौर्णिमा म्हणजे पूर्ण चंद्र; अमावस्या म्हणजे नवचंद्र.
चंद्र फक्त रात्रीच दिसतो असे समजणे. तो दिवसाच्या आकाशातही अनेकदा दिसतो.
चंद्र वाढतोय की कमी होतोय ते पाहा. आठवणीची युक्ती : वर्धमान = "वाट पाहा संध्याकाळची"; क्षीण = "क्षणात सकाळी उठा".
फरक ओळखा
| कला | कधी दिसतो | प्रकाशित भाग |
|---|---|---|
| वर्धमान चंद्र | संध्याकाळी | वाढणारा |
| क्षीण चंद्र | सकाळी | कमी होणारा |
| पौर्णिमेचा चंद्र | रात्रभर | संपूर्ण गोल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पूर्ण चंद्राच्या दिवसाला काय म्हणतात?
- 2चंद्र न दिसणाऱ्या दिवसाला काय म्हणतात?
- 3प्रकाशित भागाचा अर्ध्याहून कमी भाग दिसतो तेव्हा कोणता आकार दिसतो?
- 410 मे रोजी पौर्णिमा होती. पुढची पौर्णिमा साधारण कधी येईल?
- 5क्षीण चंद्र दिवसाच्या कोणत्या वेळी सहज दिसतो?
- 6पौर्णिमेला चंद्र संध्याकाळी 6:30 ला उगवला. दुसऱ्या दिवशी तो साधारण कधी उगवेल?
- 7आरव म्हणतो की त्याने मध्यरात्री आकाशात उंच पातळ चंद्रकोर पाहिली. हे शक्य आहे का? का?
- 8पौर्णिमेनंतर अमावस्येपर्यंत दिसणारे आकार क्रमाने सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पौर्णिमा.
- 2अमावस्या.
- 3चंद्रकोर.
- 4साधारण 8 ते 9 जूनला, म्हणजे सुमारे 29.5 दिवसांनी.
- 5सकाळी, सूर्योदयापूर्वी.
- 6साधारण संध्याकाळी 7:20 ला, म्हणजे सुमारे 50 मिनिटे उशिरा.
- 7शक्य नाही. चंद्रकोर आकाशात सूर्याच्या जवळ असते, म्हणून ती सूर्यास्तानंतर किंवा सूर्योदयापूर्वी क्षितिजाजवळच दिसते.
- 8क्षीण गिबस, अर्धचंद्र, क्षीण चंद्रकोर आणि मग अमावस्या.
चंद्राच्या कला का होतात
अंधाऱ्या खोलीत टॉर्चमुळे फुटबॉलचा एक अर्धा भाग उजळतो, तुम्ही कुठेही उभे असा. चेंडूभोवती फिरताना त्या उजळलेल्या भागाचा मोठा किंवा लहान भाग तुम्हाला दिसतो.
चंद्राकडे स्वतःचा प्रकाश नाही; तो सूर्यप्रकाश परावर्तित करून चमकतो. चंद्राचा अर्धा भाग नेहमी सूर्याकडे असतो आणि प्रकाशित असतो. चंद्र पृथ्वीभोवती महिन्याभरात एक फेरी मारतो, तेव्हा आपल्याला त्या प्रकाशित अर्ध्याचा जास्त किंवा कमी भाग दिसतो; याच कला आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : चेंडू-दिवा प्रतिकृती — दिवा म्हणजे सूर्य, चेंडू म्हणजे चंद्र आणि तुमचे डोके म्हणजे पृथ्वी असे मानू. चेंडू डोक्याभोवती वर्तुळात फिरवला की नवचंद्र, चंद्रकोर, अर्धचंद्र, गिबस आणि पूर्णचंद्र यांसारखे आकार क्रमाने दिसतात.
- सोपे : तुमच्या आणि दिव्याच्या मध्ये धरलेल्या चेंडूची फक्त अंधारी बाजू दिसते, अमावस्येच्या चंद्रासारखी.
- मध्यम : दिव्याच्या विरुद्ध दिशेला धरलेल्या चेंडूचा संपूर्ण उजळ भाग तुमच्याकडे असतो, पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा.
- परीक्षा-प्रकार : दोन अर्धचंद्र स्थानी चेंडू अगदी अर्धा उजळ दिसतो आणि विभाजक रेषा सरळ असते; चंद्रकोर आणि गिबस स्थानी ती रेषा वक्र दिसते.
आकृतीत : चंद्राचा प्रकाशित अर्धा भाग नेहमी सूर्याकडे असतो. पृथ्वीवरून पौर्णिमेला तो पूर्ण दिसतो आणि अमावस्येला अजिबात दिसत नाही.
चंद्राच्या कला का होतात
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : कला म्हणजे पृथ्वीची सावली नव्हे — पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडली की चंद्रग्रहण होते, ते फक्त पौर्णिमेला. चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडली की सूर्यग्रहण होते, ते फक्त अमावस्येला. चंद्राची कक्षा थोडी तिरपी असल्याने ग्रहणे दर महिन्याला होत नाहीत.
- सोपे : कला आपल्या पाहण्याच्या कोनामुळे होतात; ग्रहणे सावल्यांमुळे होतात.
- मध्यम : चंद्रग्रहण फक्त पौर्णिमेला होऊ शकते; सूर्यग्रहण फक्त अमावस्येला.
- परीक्षा-प्रकार : ग्रहणात पृथ्वीची सावली चंद्रावर फक्त काही तास असते, पण कला महिनाभर हळूहळू बदलतात; म्हणून सावली हे त्यांचे कारण असू शकत नाही.
आकृतीत : कला महिनाभर होतात; ग्रहणांना सावली लागते आणि ती फक्त पौर्णिमा किंवा अमावस्येला होतात.
चंद्र परावर्तित सूर्यप्रकाशाने चमकतो आणि त्याचा अर्धा भाग नेहमी प्रकाशित असतो.
कला पृथ्वीच्या सावलीमुळे होतात असे समजणे.
दिवा, चेंडू आणि डोके डोळ्यांसमोर आणा. आठवणीची युक्ती : कला = कोन (पाहण्याचा); ग्रहण = ग्रासणारी सावली.
फरक ओळखा
| घटना | कारण | कधी होते |
|---|---|---|
| कला | पाहण्याचा बदलता कोन | दर महिन्याला |
| चंद्रग्रहण | चंद्रावर पृथ्वीची सावली | फक्त पौर्णिमेला |
| सूर्यग्रहण | पृथ्वीवर चंद्राची सावली | फक्त अमावस्येला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चंद्र का चमकतो?
- 2चेंडू-प्रतिकृतीत दिवा कशाचे प्रतिनिधित्व करतो?
- 3सूर्यग्रहण कोणत्या दिवशी होऊ शकते?
- 4अमावस्येला आपल्याला चंद्र का दिसत नाही?
- 5ग्रहणे दर महिन्याला का होत नाहीत?
- 6चेंडू-प्रतिकृतीत पृथ्वी कशाला मानतात?
- 7मीना म्हणते की काल दिसलेला अर्धचंद्र पृथ्वीच्या सावलीमुळे होता. दोन ओळींत तिला सुधारा.
- 8चंद्राचे पूर्ण चक्र 29.5 दिवसांचे असेल, तर अमावस्येपासून पौर्णिमेपर्यंत सुमारे किती दिवस लागतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तो सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो; त्याच्याकडे स्वतःचा प्रकाश नाही.
- 2सूर्याचे.
- 3अमावस्येला, म्हणजे नवचंद्राच्या दिवशी.
- 4फक्त त्याचा अंधारा अर्धा भाग पृथ्वीकडे असतो; प्रकाशित अर्धा भाग आपल्यापासून दूर असतो.
- 5चंद्राची कक्षा थोडी तिरपी असल्याने सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र क्वचितच एका सरळ रेषेत येतात.
- 6तुमचे डोके.
- 7कला सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांच्या बदलत्या कोनामुळे होतात. पृथ्वीची सावली फक्त पौर्णिमेला चंद्रग्रहण करते.
- 8सुमारे 15 दिवस, म्हणजे 29.5 दिवसांच्या चक्राचा निम्मा काळ.
दिवस, महिना, वर्ष आणि दिनदर्शिका
प्रियाचा वाढदिवस वर्षातून एकदा येतो, तिचे वेळापत्रक रोज बदलते आणि ग्रंथालयाचे कार्ड महिन्याला नूतनीकरण करावे लागते. आपण वेळ मोजण्यासाठी तीन नैसर्गिक घड्याळे वापरतो : पृथ्वीचे स्वतःभोवती फिरणे, चंद्राचे चक्र आणि पृथ्वीचा सूर्याभोवतीचा प्रवास.
पृथ्वी स्वतःभोवती एकदा फिरण्यास लागणारा वेळ म्हणजे दिवस, सुमारे 24 तास. चंद्राच्या कलांचे एक चक्र म्हणजे चांद्र महिना, सुमारे 29.5 दिवस. पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी मारण्यास लागणारा वेळ म्हणजे वर्ष, सुमारे 365¼ दिवस. दिनदर्शिका दिवसांची महिन्यांत आणि वर्षांत मांडणी करते.
मुख्य कल्पना 1 : सौर दिनदर्शिका आणि लीप वर्ष — सौर दिनदर्शिका पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या प्रवासावर आधारलेली असते. सामान्य वर्षात 365 दिवस असतात, पण पृथ्वीला आणखी पाव दिवस लागतो. म्हणून प्रत्येक चौथ्या वर्षी 29 फेब्रुवारी हा एक जादा दिवस जोडतात आणि त्या वर्षात 366 दिवस असतात. शतकी वर्ष 400 ने भाग जात असेल तरच लीप वर्ष असते.
- सोपे : 2028 ला 4 ने भाग जातो, म्हणून ते लीप वर्ष आहे; 2027 नाही.
- मध्यम : चार पाव दिवस म्हणजे 4 × ¼ = 1 पूर्ण दिवस.
- परीक्षा-प्रकार : लीप वर्षे नसती तर 40 वर्षांनी दिनदर्शिका ऋतूंपासून सुमारे 40 × ¼ = 10 दिवस मागे पडली असती.
आकृतीत : प्रत्येक नैसर्गिक घड्याळ वेगळा कालावधी मोजते : दिवस, महिना आणि वर्ष.
मुख्य कल्पना 2 : चांद्र दिनदर्शिका सरकत राहते — केवळ चांद्र दिनदर्शिकेत सुमारे 29.5 दिवसांचे 12 महिने असतात. म्हणजे सुमारे 354 दिवस, जे सौर वर्षापेक्षा जवळजवळ 11 दिवसांनी कमी असतात. म्हणून तिचे सण ऋतूंच्या हिशोबात दरवर्षी सुमारे 11 दिवस आधी येतात.
- सोपे : चांद्र वर्षात 12 × 29.5 = 354 दिवस.
- मध्यम : दरवर्षी 365 − 354 = 11 दिवसांची तफावत.
- परीक्षा-प्रकार : 3 वर्षांनी सरकणे 3 × 11 = 33 दिवस, म्हणजे सुमारे एक महिना.
आकृतीत : चांद्र वर्ष सौर वर्षापेक्षा सुमारे 11 दिवसांनी कमी असते.
सौर वर्ष सुमारे 365¼ दिवसांचे आणि चांद्र वर्ष सुमारे 354 दिवसांचे असते.
बारा चांद्र महिने म्हणजे अगदी एक सौर वर्ष असे समजणे.
लीप वर्षाला 4 ने भाग जातो; शतकी वर्षाला 400 ने. आठवणीची युक्ती : "लीप = चार" : 2024, 2028 हो; 2000 हो, 1900 नाही.
फरक ओळखा
| दिनदर्शिका | आधार | वर्षाची लांबी |
|---|---|---|
| सौर | पृथ्वीची कक्षा | 365 किंवा 366 दिवस |
| चांद्र | चंद्राच्या कला | सुमारे 354 दिवस |
| लीप वर्ष | जादा दिवस, 29 फेब्रुवारी | 366 दिवस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लीप वर्षात किती दिवस असतात?
- 2लीप वर्षात जादा दिवस कोणत्या महिन्यात जोडतात?
- 3एक दिवस कशाचे मोजमाप करतो?
- 42032 हे लीप वर्ष आहे का?
- 5प्रत्येकी 29.5 दिवसांच्या 12 चांद्र महिन्यांत किती दिवस होतात?
- 6365 दिवसांच्या सौर वर्षापेक्षा चांद्र वर्ष किती दिवसांनी कमी असते?
- 72041 ते 2060 (दोन्ही धरून) या काळात किती लीप वर्षे येतात?
- 8केवळ चांद्र सण 20 जूनला आला होता. दोन वर्षांनी तो साधारण कधी येईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1366 दिवस.
- 2फेब्रुवारी; तेव्हा त्याला 29 दिवस असतात.
- 3पृथ्वीला स्वतःभोवती एक फेरी फिरण्यास लागणारा वेळ, सुमारे 24 तास.
- 4हो, कारण 2032 ला 4 ने भाग जातो.
- 512 × 29.5 = 354 दिवस.
- 6365 − 354 = 11 दिवस.
- 75 : 2044, 2048, 2052, 2056 आणि 2060 ही वर्षे.
- 8सुमारे 2 × 11 = 22 दिवस आधी, म्हणजे साधारण 29 मे रोजी.
दिवस, महिना, वर्ष आणि दिनदर्शिका
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाचांद्र-सौर दिनदर्शिका, भारतीय दिनदर्शिका आणि सण
दिवाळी दरवर्षी ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर यांच्यात फिरते, तरीही ती नेहमी त्याच ऋतूत येते. फक्त चंद्रावर चालणारा सण दरवर्षी सुमारे 11 दिवस आधी सरकला असता.
चांद्र-सौर दिनदर्शिका महिन्यांसाठी चंद्र वापरते आणि सूर्य व ऋतूंशी जुळवून घेण्यासाठी अधूनमधून एक जादा महिना जोडते. भारताची अधिकृत राष्ट्रीय दिनदर्शिका शक संवतावर आधारलेली आहे आणि ती 1957 मध्ये स्वीकारली गेली.
मुख्य कल्पना 1 : चांद्र-सौर दिनदर्शिका आणि सण — 29 किंवा 30 दिवसांच्या चांद्र महिन्याचे सुमारे 15 दिवसांचे दोन भाग असतात : शुक्ल पक्ष आणि कृष्ण पक्ष. दरवर्षीची 11 दिवसांची तफावत तीन वर्षांत सुमारे एक महिना होते, म्हणून अधिक मास नावाचा जादा महिना जोडतात. होळी (पौर्णिमा) आणि दिवाळी (अमावस्येची रात्र) हे सण चांद्र दिवसांनुसार येतात, म्हणून त्यांच्या ग्रेगरियन तारखा बदलतात पण ऋतू तोच राहतो.
- सोपे : भारतीय चांद्र-सौर दिनदर्शिकेतील जादा महिन्याला अधिक मास म्हणतात.
- मध्यम : प्रत्येक चांद्र महिन्यात सुमारे 15 दिवसांचे दोन पक्ष असतात.
- परीक्षा-प्रकार : होळी पौर्णिमेच्या दिवशी आणि दिवाळी अमावस्येच्या रात्री येते.
आकृतीत : फक्त चांद्र-सौर दिनदर्शिका चंद्राला अनुसरते आणि तरीही सण त्यांच्या ऋतूत ठेवते.
मुख्य कल्पना 2 : भारतीय राष्ट्रीय दिनदर्शिका — तिला 12 महिने असतात आणि ती चैत्रापासून सुरू होते, साधारण 22 मार्चला (लीप वर्षात 21 मार्चला). सामान्य वर्षात 365 दिवस असतात : चैत्र 30, पुढचे पाच महिने प्रत्येकी 31 आणि शेवटचे सहा प्रत्येकी 30. लीप वर्षात चैत्र 31 दिवसांचा होतो. प्रजासत्ताक दिनासारखे (26 जानेवारी) राष्ट्रीय दिवस सौर दिनदर्शिकेनुसार असतात आणि त्यांच्या तारखा ठरावीक असतात.
- सोपे : पहिला महिना चैत्र आहे आणि एकूण 12 महिने आहेत.
- मध्यम : 30 + 5 × 31 + 6 × 30 = 30 + 155 + 180 = 365 दिवस.
- परीक्षा-प्रकार : लीप वर्षात चैत्र 31 दिवसांचा होतो, म्हणून वर्षात 366 दिवस असतात.
आकृतीत : चैत्रापासून सुरू होणारे बारा महिने क्रमाने.
चांद्र-सौर दिनदर्शिका म्हणजे चांद्र महिने आणि अधूनमधून एक जादा महिना.
दिवाळीसारख्या सणाची ग्रेगरियन तारीख ठरावीक असते असे समजणे.
तारीख दरवर्षी बदलत असेल तर ती चंद्राला अनुसरते; ठरावीक असेल तर सूर्याला. आठवणीची युक्ती : चंद्र चालतो, सूर्य स्थिर राहतो.
फरक ओळखा
| दिनदर्शिका | महिने कशाला अनुसरतात | जादा काय लागते |
|---|---|---|
| चांद्र | चंद्र | काही नाही, म्हणून सरकते |
| सौर | पृथ्वीची कक्षा | लीप दिवस |
| चांद्र-सौर | चंद्र व सूर्य | जादा महिना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतीय चांद्र-सौर दिनदर्शिकेतील जादा महिन्याला काय म्हणतात?
- 2भारतीय राष्ट्रीय दिनदर्शिकेचा पहिला महिना कोणता?
- 3राष्ट्रीय दिनदर्शिकेत किती महिने असतात?
- 4होळी चंद्राच्या कोणत्या दिवशी साजरी होते?
- 5दिवाळीची ग्रेगरियन तारीख दरवर्षी का बदलते?
- 6सामान्य वर्षात चैत्र साधारण कोणत्या ग्रेगरियन तारखेला सुरू होतो?
- 7चांद्र-सौर सण आपल्या ऋतूत राहतो, पण केवळ चांद्र सण का राहत नाही?
- 8लीप वर्षात राष्ट्रीय दिनदर्शिकेतील कोणत्या महिन्याला जादा दिवस मिळतो आणि तेव्हा त्यात किती दिवस असतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अधिक मास.
- 2चैत्र.
- 3बारा.
- 4पौर्णिमेच्या दिवशी.
- 5दिवाळी चांद्र दिवसांनुसार येते, पण ग्रेगरियन दिनदर्शिका सूर्याला अनुसरते.
- 6साधारण 22 मार्चला.
- 7चांद्र-सौर दिनदर्शिका दरवर्षीची 11 दिवसांची तफावत भरण्यासाठी सुमारे तीन वर्षांनी जादा महिना जोडते; केवळ चांद्र दिनदर्शिका जोडत नाही.
- 8चैत्र; तेव्हा त्याला 31 दिवस असतात.
कृत्रिम उपग्रह
अनिलच्या घराच्या छतावरील टीव्ही डिश नेहमी आकाशातील त्याच ठिकाणी रोखलेला असतो आणि त्याच्या आईच्या फोनवर हवामानाच्या अंदाजासोबत ढगांची छायाचित्रे दिसतात. या दोन्ही गोष्टी आपल्या डोक्यावर खूप उंचावर फिरणाऱ्या यंत्रांवर अवलंबून आहेत.
मोठ्या वस्तूभोवती फिरणाऱ्या वस्तूला उपग्रह म्हणतात. चंद्र हा पृथ्वीचा नैसर्गिक उपग्रह आहे. माणसांनी बनवून रॉकेटने अवकाशात सोडलेली यंत्रे म्हणजे कृत्रिम उपग्रह. भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट 1975 मध्ये सोडला गेला आणि इस्रो भारताचे उपग्रह बनवते व सोडते.
मुख्य कल्पना 1 : उपग्रह काय करतात — संपर्क उपग्रह टीव्ही, फोन आणि इंटरनेट संदेश वाहून नेतात. हवामान उपग्रह ढग आणि चक्रीवादळांची छायाचित्रे घेतात. दिशादर्शक उपग्रह (जीपीएस, नाविक) नकाशावर ठिकाण दाखवतात. दूरसंवेदन उपग्रह खूप उंचावरून पिके, जंगले आणि नद्यांची छायाचित्रे घेतात.
- सोपे : संपर्क उपग्रहांमुळे टीव्ही आणि फोनचे संदेश दूरच्या ठिकाणी पोहोचतात.
- मध्यम : हवामान उपग्रह येणारे चक्रीवादळ दाखवतात, म्हणून किनारपट्टीवरील गावांना आधी इशारा मिळतो.
- परीक्षा-प्रकार : शेतांच्या उपग्रह छायाचित्रांमुळे प्रत्येक शेतात न जाता पिकाखालील जमीन किती आहे याचा अंदाज अधिकाऱ्यांना येतो.
आकृतीत : प्रत्येक प्रकारचा उपग्रह एकच काम करतो : संदेश वाहणे, हवामान पाहणे किंवा ठिकाण शोधणे.
मुख्य कल्पना 2 : कक्षा आणि उपग्रह पाहणे — कमी उंचीवरील कक्षेतील उपग्रह पृथ्वीभोवती सुमारे 90 मिनिटांत एक फेरी मारतो आणि काही मिनिटांत आपले आकाश ओलांडतो. भूस्थिर उपग्रह पृथ्वीच्या फिरण्याच्या दिशेनेच 24 तासांत एक फेरी मारतो, म्हणून तो आकाशात स्थिर दिसतो. त्यांचा मोठा बाजूचा वेग गुरुत्वाकर्षणाशी संतुलित होतो म्हणून उपग्रह वर राहतात, आणि ते हवेच्या वर उडतात, कारण हवेने त्यांचा वेग कमी केला असता. सूर्यास्तानंतर उपग्रह सूर्यप्रकाशाने उजळलेल्या स्थिर, हलणाऱ्या ठिपक्यासारखा दिसू शकतो.
- सोपे : टीव्ही डिश भूस्थिर उपग्रहाकडे रोखलेला असतो.
- मध्यम : कमी कक्षेतील उपग्रह दिवसात पृथ्वीभोवती सुमारे 16 फेऱ्या मारतो, कारण 24 तास ÷ 1.5 तास = 16.
- परीक्षा-प्रकार : न लुकलुकता आकाशात फिरणारा स्थिर प्रकाश उपग्रह असतो; तारे लुकलुकतात आणि हळू हलतात.
आकृतीत : आतली कक्षा जवळची आणि वेगवान आहे; बाहेरच्या कक्षेला 24 तास लागतात, म्हणून तो उपग्रह एकाच ठिकाणाच्या वर राहतो.
कृत्रिम उपग्रह माणसांनी बनवलेला असतो; चंद्र नैसर्गिक उपग्रह आहे.
अवकाशात गुरुत्वाकर्षण नसते म्हणून उपग्रह तरंगतात असे समजणे. गुरुत्वाकर्षण त्यांना अजूनही खेचत असते.
आकाशात स्थिर म्हणजे 24 तासांची कक्षा; वेगाने हलणारा ठिपका म्हणजे कमी कक्षा. आठवणीची युक्ती : भूस्थिर = "भूमीसोबत स्थिर".
फरक ओळखा
| उपग्रह | कक्षेचा वेळ | जमिनीवरून कसा दिसतो |
|---|---|---|
| कमी कक्षा | सुमारे 90 मिनिटे | आकाशात वेगाने सरकतो |
| भूस्थिर | 24 तास | आकाशात स्थिर |
| चंद्र (नैसर्गिक) | सुमारे एक महिना | कला दाखवतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताच्या पहिल्या कृत्रिम उपग्रहाचे नाव सांगा.
- 2उपग्रहांना अवकाशात कोण नेते?
- 3हवामान उपग्रहाचा एक उपयोग सांगा.
- 4टीव्ही डिश आकाशातील एकाच ठरावीक जागी का रोखलेला असतो?
- 5सूर्यास्तानंतर आपल्याला उपग्रह तेजस्वी ठिपका म्हणून का दिसतो?
- 6चंद्र आणि इन्सॅट यांपैकी नैसर्गिक उपग्रह कोणता?
- 7सूर्यास्तानंतर लगेच एक स्थिर, न लुकलुकणारा प्रकाश सुमारे 4 मिनिटांत आकाश ओलांडतो. तो काय असावा आणि कसे ओळखाल?
- 8उपग्रह खाली न पडता पृथ्वीभोवती का फिरत राहतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आर्यभट, 1975 मध्ये सोडलेला.
- 2रॉकेट.
- 3तो अंदाज आणि पूर्वसूचनेसाठी ढग व चक्रीवादळे दाखवतो.
- 4टीव्ही उपग्रह भूस्थिर असतो, म्हणून तो सतत एकाच ठिकाणाच्या वर राहतो.
- 5तो सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो.
- 6चंद्र.
- 7उपग्रह, कारण तारे लुकलुकतात आणि हळू हलतात, तर वेगाने हलणारा स्थिर ठिपका सूर्याने उजळलेला उपग्रह असतो.
- 8ते बाजूला खूप वेगाने जात असतात आणि गुरुत्वाकर्षण त्यांना खेचते, म्हणून ते पृथ्वीभोवती वक्र मार्गाने फिरतात.