गोलीय आरसे: अंतर्गोल आणि बहिर्गोल
स्टीलच्या चमच्याच्या आतल्या बाजूत चेहरा उलटा दिसतो, तर त्याच्या पाठीत लहान सुलट चेहरा दिसतो. जत्रेत वक्र आरसे तुम्हाला उंच, रुंद किंवा लहान दाखवतात.
गोलीय आरसा म्हणजे ज्याचा परावर्तक पृष्ठभाग पोकळ गोलाचा भाग असतो असा आरसा. परावर्तक पृष्ठभाग आतल्या बाजूला वक्र असेल तर तो अंतर्गोल आरसा; बाहेरच्या बाजूला वक्र असेल तर बहिर्गोल आरसा.
मुख्य कल्पना 1 : वक्र आरशांचे दोन प्रकार — अंतर्गोल आरसा वाटीच्या आतल्या बाजूसारखा खोलगट असतो. बहिर्गोल आरसा वाटीच्या पाठीसारखा फुगीर असतो. आकृत्यांत मागची, परावर्तन न करणारी बाजू छायांकित दाखवतात. ओळखण्यासाठी आरसा टेबलावर परावर्तक बाजू वर करून ठेवा आणि डोळ्याच्या पातळीत बाजूने पाहा.
- सोपे : आतल्या बाजूला वक्र आरसा अंतर्गोल; बाहेरच्या बाजूला वक्र तो बहिर्गोल.
- मध्यम : टॉर्चचा परावर्तक आतल्या बाजूला वक्र असतो, म्हणून तो अंतर्गोल आरसा आहे.
- परीक्षा-प्रकार : बाजूने पाहिल्यावर ज्याचा परावर्तक पृष्ठभाग मध्यभागी खोलगट दिसतो तो अंतर्गोल, आणि तुमच्याकडे फुगलेला दिसतो तो बहिर्गोल.
आकृतीत : अंतर्गोल आरसा प्रकाशाकडे खोलगट, बहिर्गोल आरसा प्रकाशाकडे फुगलेला आणि सपाट आरसा चपटा आहे.
मुख्य कल्पना 2 : चमचाही एक आरसा — चकचकीत स्टीलच्या चमच्याची आतली बाजू अंतर्गोल आरशासारखी आणि बाहेरची बाजू बहिर्गोल आरशासारखी वागते. गोलीय आरसा सपाट काच घासून आणि पॉलिश करून वक्र बनवतात, पोकळ काचेचा गोळा कापून नाही. बाहेरच्या वक्र पृष्ठभागावर चांदीसारखा थर दिला तर अंतर्गोल आरसा मिळतो, आणि आतल्या वक्र पृष्ठभागावर दिला तर बहिर्गोल.
- सोपे : चमच्याच्या पाठीत चेहऱ्याची सुलट, लहान प्रतिमा दिसते.
- मध्यम : वक्र काचेच्या बाहेरच्या वक्र पृष्ठभागावर ॲल्युमिनियमचा थर दिला तर अंतर्गोल आरसा बनतो.
- परीक्षा-प्रकार : एकाच चमच्याच्या दोन बाजूंत वेगळी प्रतिमा दिसते कारण एक बाजू अंतर्गोल आणि दुसरी बहिर्गोल आरशासारखी वागते.
आकृतीत : चमचा उलटवला की आरशाचा प्रकार बदलतो आणि त्यामुळे प्रतिमाही बदलते.
अंतर्गोल आतल्या बाजूला वक्र आणि बहिर्गोल बाहेरच्या बाजूला वक्र; सपाट आरसा चपटा असतो.
गोलीय आरसा पोकळ काचेचा गोळा कापून बनतो असे समजणे. तो सपाट काच घासून आणि पॉलिश करून बनतो.
अंतर्गोलात गुहेसारखा खोलगटपणा असतो. आठवणीची युक्ती : अंतर्गोल = अंत:गुहा; बहिर्गोल = बाहेर फुगलेला.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | अंतर्गोल आरसा | बहिर्गोल आरसा |
|---|---|---|
| परावर्तक पृष्ठभाग | आतल्या बाजूला वक्र | बाहेरच्या बाजूला वक्र |
| चमच्याची आतली बाजू | हो | नाही |
| उदाहरण | टॉर्चचा परावर्तक | साइड-व्ह्यू आरसा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गोलीय आरसा म्हणजे काय?
- 2कोणता आरसा आतल्या बाजूला वक्र असतो?
- 3स्टीलच्या चमच्याची कोणती बाजू बहिर्गोल आरशासारखी असते?
- 4आकृतीत आरशाची परावर्तन न करणारी मागची बाजू कशी दाखवतात?
- 5बाजूच्या दृश्यावरून अंतर्गोल आणि बहिर्गोल आरसा कसा ओळखाल?
- 6गोलीय आरसा कसा बनवतात?
- 7वक्र काचेच्या आतल्या वक्र पृष्ठभागावर थर दिला. तो कोणता आरसा बनतो?
- 8एका मुलीला एका वक्र आरशात खूप मोठा चेहरा आणि दुसऱ्यात लहान चेहरा दिसला. यावरून काय कळते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ज्याचा परावर्तक पृष्ठभाग पोकळ गोलाचा भाग असतो असा आरसा.
- 2अंतर्गोल आरसा.
- 3बाहेरची, फुगीर बाजू.
- 4ती छायांकित दाखवतात.
- 5डोळा टेबलाच्या पातळीत ठेवा; परावर्तक पृष्ठभाग मध्यभागी खोलगट असेल तर अंतर्गोल, आणि तुमच्याकडे फुगलेला असेल तर बहिर्गोल.
- 6काचेचा सपाट तुकडा घासून आणि पॉलिश करून वक्र करून.
- 7बहिर्गोल आरसा, कारण थर दिलेला पृष्ठभाग तेव्हा बाहेरच्या बाजूला फुगलेला असतो.
- 8वेगवेगळे वक्र आरसे वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्रतिमा तयार करतात.
गोलीय आरशांच्या प्रतिमा आणि त्यांचे उपयोग
दंतवैद्य दाताजवळ लहान आरसा धरतो आणि दात मोठा दिसतो. मोटारसायकलस्वार साइड-व्ह्यू आरशात पाहतो तेव्हा मागचा सगळा रस्ता लहान चित्रात दिसतो.
अंतर्गोल आरसा वस्तूच्या अंतरानुसार मोठी, तेवढ्याच आकाराची किंवा लहान, सुलट किंवा उलट प्रतिमा देऊ शकतो. बहिर्गोल आरसा नेहमी सुलट आणि लहान प्रतिमा देतो.
मुख्य कल्पना 1 : प्रतिमा कशा बदलतात — वस्तू अगदी जवळ असताना अंतर्गोल आरसा सुलट आणि मोठी प्रतिमा देतो. वस्तू दूर गेली की प्रतिमा उलट होते, आधी मोठी आणि मग लहान होत जाते. बहिर्गोल आरसा नेहमी सुलट, लहान प्रतिमा देतो, आणि वस्तू दूर गेल्यावर ती थोडीच लहान होते. सपाट आरसा सुलट आणि तेवढ्याच आकाराची प्रतिमा देतो. पार्श्व उलटेपणा तिन्ही आरशांत दिसतो.
- सोपे : बहिर्गोल आरसा नेहमी सुलट आणि लहान प्रतिमा देतो.
- मध्यम : अगदी जवळ ठेवलेल्या वस्तूची अंतर्गोल आरसा सुलट, मोठी प्रतिमा देतो.
- परीक्षा-प्रकार : प्रत्येक अंतरावर सुलट, लहान प्रतिमा देणारा आरसा बहिर्गोलच असला पाहिजे.
आकृतीत : तोच अंतर्गोल आरसा दुरून लहान उलटी आणि जवळून मोठी सुलट प्रतिमा दाखवतो.
मुख्य कल्पना 2 : आरशांचे उपयोग — टॉर्चचे परावर्तक, गाड्यांचे हेडलाइट आणि दंतवैद्याचा आरसा अंतर्गोल असतात. बहुतेक आधुनिक दुर्बिणींचा मुख्य आरसा मोठा अंतर्गोल असतो. वाहनांचे साइड-व्ह्यू आरसे, रस्त्याच्या वळणावरचे सुरक्षा आरसे आणि दुकानांतील पहारा आरसे बहिर्गोल असतात, कारण ते सुलट प्रतिमा आणि रुंद दृश्य देतात. साइड-व्ह्यू आरशावर वस्तू दिसतात त्यापेक्षा जवळ असल्याचा इशारा असतो, कारण त्याच्या लहान प्रतिमांमुळे वस्तू लांब वाटतात.
- सोपे : वाहनांचे साइड-व्ह्यू आरसे बहिर्गोल असतात.
- मध्यम : दंतवैद्य अंतर्गोल आरसा वापरतो कारण तो जवळ धरलेल्या दाताचे मोठे दृश्य देतो.
- परीक्षा-प्रकार : तीव्र वळणावरचा बहिर्गोल आरसा दोन्ही बाजूंच्या चालकांना एकमेकांची वाहतूक दाखवतो, कारण तो रुंद भाग दाखवतो.
आकृतीत : अंतर्गोल आरसे प्रकाशासाठी आणि जवळून मोठे दृश्य पाहण्यासाठी; बहिर्गोल आरसे रुंद दृश्यासाठी.
अंतर्गोल आरसा : अंतराप्रमाणे आकार आणि दिशा बदलते. बहिर्गोल आरसा : नेहमी सुलट आणि लहान.
बहिर्गोल आरसा वस्तू मोठ्या करतो असे समजणे. तो त्या लहान करतो, पण जास्त भाग दाखवतो.
रुंद दृश्य म्हणजे बहिर्गोल; जवळून मोठे दृश्य म्हणजे अंतर्गोल. आठवणीची युक्ती : बहिर्गोल = बहु-क्षेत्र; अंतर्गोल = अगदी जवळून.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | अंतर्गोल आरसा | बहिर्गोल आरसा |
|---|---|---|
| प्रतिमा | मोठी किंवा लहान, सुलट किंवा उलट | नेहमी सुलट आणि लहान |
| दिसणारा भाग | अरुंद | रुंद |
| उपयोग | टॉर्च, दंतवैद्य | साइड-व्ह्यू आरसा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कोणता आरसा नेहमी सुलट आणि लहान प्रतिमा देतो?
- 2अंतर्गोल आरशाचा एक उपयोग सांगा.
- 3बहिर्गोल आरशाचा एक उपयोग सांगा.
- 4दंतवैद्य अंतर्गोल आरसा का वापरतो?
- 5साइड-व्ह्यू आरसा म्हणून बहिर्गोल आरसे का वापरतात?
- 6वस्तू दूर गेल्यावर अंतर्गोल आरशातील प्रतिमेचे काय होते?
- 7साइड-व्ह्यू आरशावर "आरशातील वस्तू दिसतात त्यापेक्षा जवळ आहेत" असे का लिहिलेले असते?
- 8एक मुलगी दुरून मोठ्या अंतर्गोल आरशाकडे चालत जाते. तिला दिसणाऱ्या प्रतिमेचे वर्णन करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बहिर्गोल आरसा.
- 2टॉर्चचा परावर्तक (तसेच हेडलाइट, दंतवैद्याचा आरसा, दुर्बिणीचा आरसा).
- 3साइड-व्ह्यू आरसा (तसेच वळणावरचा आरसा, दुकानातील आरसा).
- 4दाताजवळ धरल्यावर तो मोठे दृश्य देतो.
- 5ते सुलट प्रतिमा आणि मागच्या वाहतुकीचे रुंद दृश्य देतात.
- 6प्रतिमा उलट होते आणि लहान होत जाते.
- 7बहिर्गोल आरसा प्रतिमा लहान करतो, म्हणून वस्तू प्रत्यक्षापेक्षा लांब वाटतात.
- 8आधी लहान उलटी प्रतिमा जी मोठी होत जाते; अगदी जवळ गेल्यावर ती सुलट आणि मोठी होते.
परावर्तनाचे नियम
भिंतीवर तिरपा फेकलेला चेंडू तितक्याच तिरपेपणाने परत उडतो. स्नानगृहाच्या आरशावर टॉर्चचा झोत टाकला की तो समोरच्या भिंतीवर ठरलेल्या जागी पडतो.
आरशावर पडणारा किरण आपाती किरण आणि परत येणारा किरण परावर्तित किरण. किरण जिथे पडतो त्या बिंदूवर आरशाशी 90° कोन करणारी रेषा म्हणजे अभिलंब.
मुख्य कल्पना 1 : आपात कोन आणि परावर्तन कोन — अभिलंब आणि आपाती किरण यांमधील कोन म्हणजे आपात कोन (i); अभिलंब आणि परावर्तित किरण यांमधील कोन म्हणजे परावर्तन कोन (r). पहिला नियम : आपात कोन परावर्तन कोनाइतका असतो. दोन्ही कोन अभिलंबापासून मोजतात, आरशापासून नाही. अभिलंबाच्या दिशेने पडणाऱ्या किरणासाठी i = 0° आणि r = 0°, आणि तो त्याच मार्गाने परत येतो.
- सोपे : i 35° असेल तर r सुद्धा 35°.
- मध्यम : i 25° असेल तर परावर्तित किरण आरशाच्या पृष्ठभागाशी 90° − 25° = 65° कोन करतो.
- परीक्षा-प्रकार : आरशाच्या पृष्ठभागाशी 30° कोन करणाऱ्या किरणाचा i = 90° − 30° = 60°, म्हणून r = 60°, आणि आपाती व परावर्तित किरणांमधील कोन 120°.
आकृतीत : अभिलंबाच्या दोन्ही बाजूंचे कोन समान आहेत.
परावर्तनाचे नियम
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : एकच प्रतल आणि प्रत्येक आरसा — दुसरा नियम : आपाती किरण, अभिलंब आणि परावर्तित किरण एकाच प्रतलात असतात. चार्ट पेपरच्या प्रयोगात कागद वाकवल्यावर परावर्तित किरण दिसेनासा झाला आणि सपाट केल्यावर परत दिसला. दोन्ही नियम सपाट, अंतर्गोल आणि बहिर्गोल सर्व आरशांना लागू होतात. वक्र आरसाही प्रत्येक बिंदूवर ते पाळतो, पण त्याचा अभिलंब प्रत्येक बिंदूवर वेगळ्या दिशेला असतो, म्हणून समांतर किरण समांतर राहत नाहीत.
- सोपे : आपाती किरण, अभिलंब आणि परावर्तित किरण एकाच प्रतलात असतात.
- मध्यम : एकाच बिंदूवर वेगवेगळ्या कोनांनी पडणाऱ्या दोन किरणांचा अभिलंब तोच असतो.
- परीक्षा-प्रकार : वक्र आरशानंतर समांतर किरण पसरतात किंवा एकत्र येतात कारण अभिलंब बिंदूनुसार बदलतो, तरी प्रत्येक किरण नियम पाळतो.
आकृतीत : एक नियम कोनांच्या मापाबद्दल आणि दुसरा प्रतलाबद्दल आहे.
कोन अभिलंबापासून मोजतात, आणि नियम सर्व आरशांना लागू होतात.
आपात कोन आरशाच्या पृष्ठभागापासून मोजणे. तो अभिलंबापासून मोजतात.
आधी i शोधा, मग r म्हणजे तोच. आठवणीची युक्ती : i = r, किरण परत येतो तितक्याच कोनाने.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | आपात कोन | परावर्तन कोन |
|---|---|---|
| मधला कोन | अभिलंब आणि आपाती किरण | अभिलंब आणि परावर्तित किरण |
| चिन्ह | i | r |
| माप | r इतके | i इतके |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अभिलंब म्हणजे काय?
- 2परावर्तनाचा पहिला नियम सांगा.
- 3किरण अभिलंबाच्या दिशेने पडला तर i आणि r किती असतात?
- 4आपात कोन 40° आहे. परावर्तन कोन काढा.
- 5एक किरण आरशाच्या पृष्ठभागाशी 30° कोन करतो. परावर्तन कोन काढा.
- 6चार्ट पेपरचा प्रयोग काय सिद्ध करतो?
- 7आपात कोन 30° आहे. आपाती आणि परावर्तित किरणांमधील कोन काढा.
- 8वक्र आरशानंतर प्रत्येक किरण नियम पाळतो तरी समांतर किरण समांतर का राहत नाहीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आपात बिंदूवर आरशाशी 90° कोन करणारी रेषा.
- 2आपात कोन परावर्तन कोनाइतका असतो.
- 3दोन्ही 0° असतात, आणि किरण त्याच मार्गाने परत येतो.
- 440°.
- 5अभिलंबाशी कोन 90° − 30° = 60°, म्हणून r = 60°.
- 6आपाती किरण, अभिलंब आणि परावर्तित किरण एकाच प्रतलात असतात.
- 730° + 30° = 60°.
- 8वक्र पृष्ठभागावर प्रत्येक बिंदूवर अभिलंबाची दिशा वेगळी असते, म्हणून प्रत्येक किरण वेगळा वळतो.
आरशांद्वारे प्रकाशाचे अभिसरण आणि अपसरण
उन्हात धरलेला भिंगासारखा आरसा कागद धुमसवण्याइतका गरम ठिपका बनवू शकतो. दुकानाच्या कोपऱ्यातील गोल आरसा तुमचे दृश्य सगळ्या दुकानावर पसरवतो.
किरण जवळ आले की त्यांचे अभिसरण होते आणि दूर पसरले की अपसरण. अंतर्गोल आरसा समांतर किरणांचे अभिसरण करतो, बहिर्गोल आरसा अपसरण करतो, आणि सपाट आरसा ते समांतर ठेवतो.
मुख्य कल्पना 1 : तीन आरसे, तीन परिणाम — सपाट आरशाने परावर्तित समांतर किरणसमूह समांतरच राहतो. अंतर्गोल आरसा त्यांना एकत्र आणतो, म्हणून त्याला अभिसारी आरसा म्हणतात. बहिर्गोल आरसा त्यांना पसरवतो, म्हणून तो अपसारी आरसा. प्रत्येक किरण परावर्तनाचे नियम पाळतो; बाकीचे काम पृष्ठभागाचा आकार करतो.
- सोपे : अंतर्गोल आरसा समांतर किरणांना जवळ आणतो.
- मध्यम : परावर्तित किरणसमूह पसरत असेल तर आरसा बहिर्गोल आहे.
- परीक्षा-प्रकार : X समांतर किरण समांतरच ठेवतो, Y एकत्र आणतो आणि Z पसरवतो; X सपाट, Y अंतर्गोल आणि Z बहिर्गोल आहे.
आकृतीत : सपाट आरसा किरण समांतर ठेवतो, अंतर्गोल आरसा त्यांना गोळा करतो आणि बहिर्गोल आरसा पसरवतो.
मुख्य कल्पना 2 : कागद जाळणे आणि सौर संहत्रे — सूर्याकडे धरलेला अंतर्गोल आरसा परावर्तित प्रकाश लहान तेजस्वी ठिपक्यात गोळा करतो, जो कागद जाळण्याइतका गरम असतो. बहिर्गोल किंवा सपाट आरसा हे करू शकत नाही. सूर्यप्रकाश लहान क्षेत्रात गोळा करणारी साधने म्हणजे सौर संहत्रे. ती द्रव तापवून विजेसाठी वाफ बनवतात, किंवा मोठ्या प्रमाणातील स्वयंपाकासाठी आणि सौर भट्टीसाठी उष्णता देतात, जी पोलादही वितळवू शकते. सूर्याकडे किंवा त्याच्या प्रतिबिंबाकडे कधीही पाहू नका; प्रकाश फक्त कागदावर रोखा.
- सोपे : सौर चूल सूर्यप्रकाश एकवटणारे आरसे वापरून उष्णता देते.
- मध्यम : कागद आरशापासून योग्य अंतरावर असतानाच तीक्ष्ण, लहान तेजस्वी ठिपका मिळतो.
- परीक्षा-प्रकार : बहिर्गोल आरसा कागद जाळू शकत नाही कारण तो प्रकाश एकवटण्याऐवजी पसरवतो.
आकृतीत : एका ठिपक्यात गोळा झालेला सूर्यप्रकाश उष्णता देतो; डोळे कधीही मध्ये येऊ देऊ नका.
अंतर्गोल एकवटतो, बहिर्गोल पसरवतो, सपाट समांतर ठेवतो.
आरसा स्वतः उष्णता निर्माण करतो असे समजणे. उष्णता सूर्याच्या एकाच जागी गोळा झालेल्या प्रकाशातून येते.
अंतर्गोल = गोळा करतो. आठवणीची युक्ती : अंतर्गोल गोळा करतो, बहिर्गोल बाहेर उधळतो.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | अंतर्गोल आरसा | बहिर्गोल आरसा |
|---|---|---|
| परावर्तनानंतर समांतर किरणसमूह | एकत्र येतो | पसरतो |
| कागद जाळू शकतो का | हो | नाही |
| दुसरे नाव | अभिसारी आरसा | अपसारी आरसा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अभिसरण आणि अपसरण म्हणजे काय?
- 2कोणता आरसा समांतर किरणांचे अभिसरण करतो?
- 3कोणता आरसा समांतर किरण समांतरच ठेवतो?
- 4कागदावरील तेजस्वी ठिपका त्याला का जाळतो?
- 5सूर्य आणि आरसा वापरताना कोणता सुरक्षा नियम पाळावा?
- 6सौर संहत्र म्हणजे काय?
- 7बहिर्गोल आरसा कागद का जाळू शकत नाही?
- 8समांतर किरणसमूह X, Y, Z आरशांवर पडतात. X ते समांतर ठेवतो, Y गोळा करतो आणि Z पसरवतो. X, Y, Z ची नावे सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अभिसरण : जवळ येणे; अपसरण : दूर पसरणे.
- 2अंतर्गोल आरसा.
- 3सपाट आरसा.
- 4तिथे प्रकाश एकवटतो आणि पुरेशी उष्णता निर्माण होते.
- 5सूर्याकडे किंवा त्याच्या प्रतिबिंबाकडे कधीही पाहू नये; प्रकाश फक्त कागदावर केंद्रित करावा.
- 6आरसे किंवा भिंगे वापरून सूर्यप्रकाश लहान क्षेत्रात गोळा करणारे साधन.
- 7तो प्रकाश एका जागी गोळा करण्याऐवजी पसरवतो.
- 8X सपाट, Y अंतर्गोल आणि Z बहिर्गोल.
भिंगे: बहिर्गोल आणि अंतर्गोल
भिंगाने लहान छाप मोठी दिसते. चष्म्याचे भिंग, फोनच्या कॅमेऱ्याचे भिंग आणि आपल्या डोळ्यातील भिंग हे सर्व प्रकाश वाकवतात.
भिंग म्हणजे काच किंवा प्लास्टिकसारख्या पारदर्शक पदार्थाचा वक्र पृष्ठभाग असलेला तुकडा. बहिर्गोल भिंग मध्यभागी जाड असते आणि अंतर्गोल भिंग कडांना जाड असते. आपण भिंगातून वस्तू पाहतो, भिंगात नाही.
मुख्य कल्पना 1 : भिंगांतून दिसणाऱ्या प्रतिमा — बहिर्गोल भिंगाच्या अगदी मागे ठेवलेली वस्तू सुलट आणि मोठी दिसते; दूर गेल्यावर ती उलट दिसते, आधी मोठी आणि मग लहान. अंतर्गोल भिंग नेहमी सुलट, लहान प्रतिमा दाखवते. काचेवरील गोल पाण्याचा थेंब लहान बहिर्गोल भिंगासारखा काम करतो आणि खालची अक्षरे मोठी दाखवतो. मोठे करणारे भिंग हे बहिर्गोल भिंग असते.
- सोपे : मोठे करणारे भिंग हे बहिर्गोल भिंग आहे.
- मध्यम : अंतर्गोल भिंग नेहमी सुलट आणि लहान प्रतिमा दाखवते.
- परीक्षा-प्रकार : दुरून वस्तू उलट आणि जवळून सुलट व मोठी दाखवणारे भिंग बहिर्गोल असते.
आकृतीत : बहिर्गोल भिंग मध्यभागी फुगीर असते; अंतर्गोल भिंग मध्यभागी पातळ असते.
भिंगे: बहिर्गोल आणि अंतर्गोल
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : अभिसारी आणि अपसारी भिंगे — पातळ सपाट काचेची पट्टी समांतर किरणसमूह बदलू न देता आरपार जाऊ देते. बहिर्गोल भिंग तो एकत्र आणते, म्हणून ते अभिसारी भिंग आहे आणि सूर्यप्रकाशात कागद जाळू शकते. अंतर्गोल भिंग तो पसरवते, म्हणून ते अपसारी भिंग आहे आणि कागद जाळू शकत नाही. भिंगे चष्मे, कॅमेरे, दुर्बिणी आणि सूक्ष्मदर्शकांत वापरतात, आणि डोळ्यात आकार बदलू शकणारे बहिर्गोल भिंग असते.
- सोपे : बहिर्गोल भिंगाला अभिसारी भिंगही म्हणतात.
- मध्यम : अंतर्गोल भिंग प्रकाश पसरवते म्हणून कागद जाळू शकत नाही.
- परीक्षा-प्रकार : बहिर्गोल भिंग सूर्यप्रकाश एकवटून कागद जाळते, पण त्यातून सूर्याकडे कधीही पाहू नये.
आकृतीत : सपाट पट्टी किरणसमूह सरळ ठेवते, बहिर्गोल भिंग त्याला गोळा करते आणि अंतर्गोल भिंग पसरवते.
बहिर्गोल भिंग एकवटते आणि अंतर्गोल भिंग पसरवते; आरसे परावर्तन करतात तर भिंगातून प्रकाश आरपार जातो.
आरसे आणि भिंगे यांची गल्लत करणे. आरशात पाहतात, पण भिंगातून पाहतात.
मध्यभागी जाड = बहिर्गोल = एकवटते. आठवणीची युक्ती : बहिर्गोल गोळा करते, अंतर्गोल रुंद पसरवते.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | बहिर्गोल भिंग | अंतर्गोल भिंग |
|---|---|---|
| जाड भाग | मध्यभाग | कडा |
| समांतर किरणसमूह | एकत्र येतो | पसरतो |
| प्रतिमा | अंतरावर अवलंबून | नेहमी सुलट आणि लहान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भिंग म्हणजे काय?
- 2कोणते भिंग मध्यभागी जाड असते?
- 3अंतर्गोल भिंगाचे दुसरे नाव काय?
- 4पाण्याचा थेंब अक्षरे मोठी का दाखवतो?
- 5बहिर्गोल भिंग कागद जाळते पण अंतर्गोल का जाळत नाही?
- 6भिंगे वापरणारी दोन साधने सांगा.
- 7भिंगातून वस्तू दुरून उलट आणि जवळून सुलट व मोठी दिसते. ते कोणते भिंग?
- 8आपण वस्तू पाहतो त्या पद्धतीत भिंग आरशापेक्षा कसे वेगळे आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वक्र पृष्ठभाग असलेला पारदर्शक पदार्थाचा तुकडा.
- 2बहिर्गोल भिंग.
- 3अपसारी भिंग.
- 4त्याचा बाहेरच्या बाजूला वक्र पृष्ठभाग बहिर्गोल भिंगासारखा काम करतो.
- 5बहिर्गोल भिंग सूर्यप्रकाश एका ठिपक्यात एकवटते, पण अंतर्गोल तो पसरवते.
- 6उदाहरणार्थ चष्मे आणि कॅमेरे (तसेच दुर्बिणी, सूक्ष्मदर्शक).
- 7बहिर्गोल भिंग.
- 8भिंगातून प्रकाश आरपार जातो म्हणून आपण भिंगातून पाहतो, पण आरशात प्रकाश परत उसळतो म्हणून आरशात पाहतो.