मिश्रणे आणि त्यांचे प्रकार
लिंबू सरबतात लिंबाचा रस, साखर, मीठ आणि पाणी असते. भेळेच्या वाटीत चुरमुरे, कांदा, शेव आणि चटणी असते. दोन्हींत पदार्थ एकत्र मिसळलेले आहेत, तरी प्रत्येकाची चव स्वतःचीच राहते.
दोन किंवा अधिक पदार्थ मिसळून आणि प्रत्येकाने आपले गुणधर्म टिकवून जे बनते ते मिश्रण. त्यातील पदार्थ म्हणजे त्याचे घटक. ते एकमेकांशी रासायनिक अभिक्रिया करत नाहीत.
मुख्य कल्पना 1 : मिश्रणाचे दोन प्रकार — असमांगी मिश्रणात घटक डोळ्यांनी किंवा भिंगाने वेगळे दिसतात, जसे भेळेतील कांदा आणि शेव किंवा पाण्यातील वाळू. समांगी मिश्रणात घटक समान पसरलेले असतात आणि सूक्ष्मदर्शकातूनही वेगळे ओळखता येत नाहीत, जसे पाण्यातील साखर.
- सोपे : वाळू आणि पाणी हे असमांगी मिश्रण; पाण्यातील मीठ हे समांगी मिश्रण.
- मध्यम : तेल आणि पाणी असमांगी मिश्रण बनवतात, कारण तेल वेगळ्या थराने तरंगते.
- परीक्षा-प्रकार : मिश्रण प्रकारांची तक्ता : हवा म्हणजे वायूत वायू; सोडा वॉटर म्हणजे द्रवात वायू; व्हिनेगर म्हणजे द्रवात द्रव; समुद्राचे पाणी म्हणजे द्रवात स्थायू; बेकिंग पावडर म्हणजे स्थायूत स्थायू.
आकृतीत : भाग बोट दाखवून सांगता आले तर ते असमांगी; सगळे सारखे दिसले तर समांगी.
मुख्य कल्पना 2 : मिश्रधातू — मिश्रधातू म्हणजे धातूचे इतर पदार्थांशी, बहुधा इतर धातूंशी, बनलेले समांगी मिश्रण. स्टेनलेस स्टीलमध्ये लोखंड, निकेल, क्रोमियम आणि थोडा कार्बन असतो. पितळ म्हणजे तांबे आणि जस्त; कांस्य म्हणजे तांबे आणि कथील. मिश्रधातू शुद्ध धातूपेक्षा जास्त मजबूत आणि टिकाऊ असू शकतात म्हणून बनवतात. प्राचीन भारतात अशा धातू-मिश्रणाला मिश्रलोह म्हणत.
- सोपे : पितळ हे तांबे आणि जस्ताचे मिश्रण आहे.
- मध्यम : कांस्य म्हणजे तांबे आणि कथील; प्राचीन भारतीय ग्रंथांत त्याचा कांस्य म्हणून उल्लेख आहे.
- परीक्षा-प्रकार : स्टेनलेस स्टील सर्वत्र सारखे दिसते, कारण त्यातील लोखंड, निकेल, क्रोमियम आणि कार्बन समांगी मिसळलेले असतात.
आकृतीत : प्रत्येक मिश्रधातू म्हणजे समान मिसळलेले धातू, म्हणून तो एकाच धातूसारखा दिसतो.
मिश्रणात घटक आपले गुणधर्म टिकवतात आणि एकमेकांशी अभिक्रिया करत नाहीत.
भाग दिसत नाहीत म्हणून ते मिश्रण नाही असे समजणे. साखरेचे पाणी समांगी मिश्रण आहे.
विचारा : भाग दिसतात का? हो म्हणजे असमांगी; नाही म्हणजे समांगी. आठवणीची युक्ती : दिसणारे = वेगवेगळे दिसणारे = असमांगी.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | समांगी मिश्रण | असमांगी मिश्रण |
|---|---|---|
| भाग | दिसत नाहीत | दिसतात |
| पसरणे | समान | असमान |
| उदाहरण | पाण्यातील साखर | पाण्यातील वाळू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मिश्रणाच्या भागांना काय म्हणतात?
- 2समांगी मिश्रणाचे एक उदाहरण द्या.
- 3पितळेतील दोन धातू कोणते?
- 4भेळ असमांगी मिश्रण का आहे?
- 5मिश्रधातू म्हणजे काय? घटकांसह एक उदाहरण द्या.
- 6मिश्रणाचे घटक रासायनिक अभिक्रिया करतात का? स्पष्ट करा.
- 7समांगी की असमांगी ते सांगा : व्हिनेगर, गढूळ पाणी, कांस्य, तेल आणि पाणी.
- 8मैत्रीण म्हणते मीठ दिसत नाही म्हणून खारे पाणी मिश्रण नाही. तिची चूक दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1घटक.
- 2पाण्यातील साखर (तसेच हवा, पितळ, व्हिनेगर).
- 3तांबे आणि जस्त.
- 4त्याचे घटक, जसे चुरमुरे, कांदा आणि शेव, वेगवेगळे दिसतात.
- 5धातूचे इतर पदार्थांशी बनलेले समांगी मिश्रण; उदा. तांबे आणि कथील यांचे कांस्य.
- 6नाही. मिश्रणात प्रत्येक घटक आपले गुणधर्म टिकवतो आणि रासायनिक अभिक्रिया होत नाही.
- 7व्हिनेगर : समांगी; गढूळ पाणी : असमांगी; कांस्य : समांगी; तेल आणि पाणी : असमांगी.
- 8खारे पाणी समांगी मिश्रण आहे; त्याचे घटक वेगळे दिसत नाहीत, पण ते तिथे असतात आणि बाष्पीभवनाने पुन्हा वेगळे करता येतात.
हवा एक मिश्रण, चुन्याची निवळी आणि धूळ
बाहेर ठेवलेल्या थंड पाण्याच्या ग्लासाच्या बाहेरून लवकरच थेंब जमतात. सकाळच्या उन्हात खिडकीतून येणाऱ्या किरणात सूक्ष्म कण नाचताना दिसतात. दोन्ही सांगतात की हवा आपल्या कल्पनेपेक्षा जास्त काही वाहून नेते.
हवा हे मुख्यतः नायट्रोजन, ऑक्सिजन, आर्गॉन, कार्बन डायऑक्साइड आणि बाष्प यांचे समांगी मिश्रण आहे. त्यात नायट्रोजन सुमारे 78% असतो. श्वासासाठी ऑक्सिजन लागतो आणि तो ज्वलनाला मदत करतो; नायट्रोजन ज्वलनात भाग घेत नाही.
मुख्य कल्पना 1 : चुन्याची निवळी कार्बन डायऑक्साइड ओळखते — कॅल्शियम ऑक्साइड (कळीचा चुना) पाण्याशी जोरदार अभिक्रिया करून कॅल्शियम हायड्रॉक्साइड आणि उष्णता देतो. कॅल्शियम हायड्रॉक्साइडच्या निवळ द्रावणाला चुन्याची निवळी म्हणतात. ती काही तास हवेत उघडी ठेवली तर दुधाळ होते, कारण हवेतील कार्बन डायऑक्साइड तिच्याशी अभिक्रिया करतो : कॅल्शियम हायड्रॉक्साइड + कार्बन डायऑक्साइड यांपासून कॅल्शियम कार्बोनेट + पाणी मिळते. कॅल्शियम कार्बोनेट हा न विरघळणारा पांढरा स्थायू आहे.
- सोपे : चुन्याची निवळी कार्बन डायऑक्साइडशी भेटल्यावर दुधाळ होते.
- मध्यम : उबदार हवा थंड ग्लासाला लागली की थेंब जमतात, कारण हवेतील बाष्पाचे संघनन होते.
- परीक्षा-प्रकार : चुन्याच्या ताज्या निवळीच्या दोन नमुन्यांपैकी फक्त उघडा ठेवलेला दुधाळ होतो, कारण फक्त त्यालाच हवेचा कार्बन डायऑक्साइड मिळतो.
आकृतीत : हवा पोहोचल्यानंतरच निवळ द्रव दुधाळ होतो हे टप्पे दाखवतात.
मुख्य कल्पना 2 : धूळ हवेचा भाग नाही — उघड्या खिडकीजवळ ठेवलेल्या काळ्या कागदावर हळूहळू सूक्ष्म कण जमतात. यावरून हवेत धूळ तरंगते हे दिसते. धूळ आणि काजळी हे कणमय पदार्थ असून ते प्रदूषक मानतात, हवेचे घटक नाही, कारण त्यांचा प्रकार आणि संख्या ठिकाणानुसार व वेळेनुसार बदलते. कार्बन मोनॉक्साइड, ओझोन, नायट्रोजन डायऑक्साइड आणि सल्फर डायऑक्साइड हे वायुरूप प्रदूषक. हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) हवा किती स्वच्छ आहे ते सांगतो.
- सोपे : हवेतील धूळ आणि काजळी प्रदूषक आहेत.
- मध्यम : सूर्यकिरणात दिसणारे कण हवेत तरंगणारे धुळीचे कण असतात.
- परीक्षा-प्रकार : नायट्रोजन, ऑक्सिजन आणि इतर वायू हवेत नेहमी असतात, पण धुळीचे प्रमाण ठिकाणानुसार व वेळेनुसार बदलते, म्हणून धूळ हवेचा घटक नाही.
आकृतीत : नायट्रोजन हवेचा सर्वात मोठा भाग, मग ऑक्सिजन; बाकी सर्व वायू मिळून फारच कमी.
हवा हे वायूंचे समांगी मिश्रण; चुन्याची निवळी कार्बन डायऑक्साइडमध्ये दुधाळ होते; धूळ प्रदूषक आहे.
ऑक्सिजन हवेचा सर्वात मोठा भाग आहे असे समजणे. नायट्रोजन सुमारे 78% असतो.
निवळी दुधाळ म्हणजे कार्बन डायऑक्साइड. आठवणीची युक्ती : चुना दुधाळ = CO2 मिसळलेला.
फरक ओळखा
| घटक | हवेत | हवेचा घटक आहे का? |
|---|---|---|
| नायट्रोजन, ऑक्सिजन | नेहमी असतात | होय |
| कार्बन डायऑक्साइड | थोड्या प्रमाणात असतो | होय |
| धूळ, काजळी | ठिकाणानुसार बदलते | नाही, प्रदूषक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कोणता वायू हवेचा सुमारे 78% आहे?
- 2कोणता वायू चुन्याची निवळी दुधाळ करतो?
- 3AQI काय सांगतो?
- 4हवा मिश्रण का मानली जाते?
- 5चुन्याची निवळी दुधाळ होण्याचे शब्द-समीकरण लिहा.
- 6हवेत धूळ आहे हे कसे दाखवता येईल?
- 7चुन्याची ताजी निवळी एका बंद बाटलीत आणि एका उघड्या ताटलीत ठेवली. कोणती दुधाळ होते आणि का?
- 8धूळ हवेचा घटक का म्हणत नाहीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नायट्रोजन.
- 2कार्बन डायऑक्साइड.
- 3हवा किती स्वच्छ किंवा प्रदूषित आहे ते.
- 4तिचे वायू फक्त मिसळलेले असतात; ते आपले गुणधर्म टिकवतात आणि अभिक्रिया करत नाहीत.
- 5कॅल्शियम हायड्रॉक्साइड + कार्बन डायऑक्साइड यांपासून कॅल्शियम कार्बोनेट + पाणी.
- 6स्वच्छ काळा कागद उघड्या खिडकीजवळ काही तास ठेवा; त्यावर सूक्ष्म कण जमतात.
- 7उघडी ताटली, कारण तिला हवेचा कार्बन डायऑक्साइड मिळतो; बंद बाटलीला ताजी हवा मिळत नाही.
- 8तिचा प्रकार आणि प्रमाण ठिकाणानुसार व वेळेनुसार बदलते; ती प्रदूषक आहे.
शुद्ध पदार्थ आणि मूलद्रव्ये
तुपाच्या पाकिटावर 'शुद्ध' लिहिलेले असते. मिठाच्या पाकिटावरही. दुकानात शुद्ध म्हणजे त्यात स्वस्त काही मिसळलेले नाही. पण विज्ञानाच्या प्रयोगशाळेत या शब्दाचा अर्थ अधिक काटेकोर आहे.
विज्ञानात शुद्ध पदार्थात दुसरा कोणताही पदार्थ नसतो; त्याचे सर्व कण एकाच प्रकारचे असतात. शुद्ध पदार्थ एकतर मूलद्रव्य असतो किंवा संयुग. मूलद्रव्य आणखी साध्या पदार्थांत विभागता येत नाही आणि प्रत्येक मूलद्रव्य सारख्या अणूंचे बनलेले असते.
मुख्य कल्पना 1 : शुद्धतेचे दोन अर्थ — रोजच्या वापरात शुद्ध म्हणजे भेसळ नसलेले, म्हणजे स्वस्त किंवा निकृष्ट पदार्थ बेकायदेशीरपणे मिसळलेला नाही. विज्ञानात दिसायला शुद्ध वाटणारा पदार्थ एकापेक्षा जास्त पदार्थांचा असेल तर तो अशुद्ध असतो. दूध, पॅकबंद फळांचा रस आणि माती ही मिश्रणे; साखर आणि खाण्याचा सोडा हे शुद्ध पदार्थ.
- सोपे : भेसळ म्हणजे स्वस्त किंवा निकृष्ट पदार्थ बेकायदेशीरपणे मिसळणे.
- मध्यम : दूध स्वच्छ दिसते पण अनेक पदार्थांचे मिश्रण असते, म्हणून शास्त्रज्ञ त्याला अशुद्ध म्हणतो.
- परीक्षा-प्रकार : साखर शुद्ध पदार्थ आहे; फळांचा रस मिश्रण आहे.
आकृतीत : शुद्ध पदार्थात एकाच प्रकारचे कण असतात; मिश्रणात अनेक प्रकारचे.
मुख्य कल्पना 2 : मूलद्रव्ये, अणू आणि रेणू — मूलद्रव्ये सर्व पदार्थांचे बांधकाम घटक आहेत : सोने, चांदी, लोखंड, गंधक, कार्बन, हायड्रोजन, ऑक्सिजन. बहुतेक मूलद्रव्यांचे अणू एकटे राहू शकत नाहीत; दोन किंवा अधिक जुळून स्थिर रेणू बनतो, जसे हायड्रोजनचे दोन अणू मिळून हायड्रोजनचा एक रेणू. मूलद्रव्यांचे गट : धातू, अधातू आणि मधली धातुसदृश (मेटॅलॉइड). ज्ञात मूलद्रव्ये 118 आहेत. बहुतेक स्थायू, अकरा वायू आणि फक्त दोन, पारा आणि ब्रोमिन, खोलीच्या तापमानाला द्रव आहेत.
- सोपे : सोने आणि गंधक ही मूलद्रव्ये आहेत.
- मध्यम : सिलिकॉन आणि बोरॉन धातुसदृश आहेत; त्यांचे गुणधर्म धातू आणि अधातूंच्या मधले असतात.
- परीक्षा-प्रकार : खोलीच्या तापमानाला पारा द्रव धातू आणि ब्रोमिन द्रव अधातू आहे.
आकृतीत : प्रत्येक मूलद्रव्य या तीन गटांपैकी एकात येते.
शुद्ध पदार्थात एकाच प्रकारचे कण असतात; मूलद्रव्य आणखी साध्या पदार्थांत विभागता येत नाही.
स्वच्छ दिसणाऱ्या पदार्थाला शुद्ध पदार्थ म्हणणे. विज्ञानात शुद्ध म्हणजे फक्त एकाच प्रकारचे कण.
विचारा : किती प्रकारचे कण? एक म्हणजे शुद्ध; अनेक म्हणजे मिश्रण. आठवणीची युक्ती : एक प्रकार = शुद्ध; अनेक प्रकार = मिश्रण.
फरक ओळखा
| शब्द | रोजचा अर्थ | विज्ञानातील अर्थ |
|---|---|---|
| शुद्ध | स्वस्त काही मिसळलेले नाही | एकाच प्रकारचा कण |
| दूध | भेसळ नसेल तर शुद्ध | मिश्रण |
| सोने | शुद्ध दागिना | मूलद्रव्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मूलद्रव्य म्हणजे काय?
- 2दोन धातू आणि दोन अधातूंची नावे सांगा.
- 3सध्या किती मूलद्रव्ये ज्ञात आहेत?
- 4विज्ञानात दूध अशुद्ध का म्हणतात?
- 5मूलद्रव्याचा रेणू म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 6खोलीच्या तापमानाला द्रव असणारी दोन मूलद्रव्ये सांगा.
- 7शुद्ध पदार्थ की मिश्रण ते सांगा : साखर, माती, खाण्याचा सोडा, पॅकबंद फळांचा रस.
- 8शुद्ध या शब्दाचा रोजचा आणि वैज्ञानिक अर्थ यांतील फरक स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आणखी साध्या पदार्थांत विभागता न येणारा शुद्ध पदार्थ.
- 2धातू : सोने, लोखंड; अधातू : कार्बन, गंधक.
- 3118.
- 4त्यात एकापेक्षा जास्त पदार्थ असतात, म्हणून ते मिश्रण आहे.
- 5एकाच मूलद्रव्याचे दोन किंवा अधिक अणू जुळून बनलेला स्थिर कण, जसे हायड्रोजनचे दोन अणू असलेला हायड्रोजनचा रेणू.
- 6पारा आणि ब्रोमिन.
- 7साखर आणि खाण्याचा सोडा : शुद्ध पदार्थ; माती आणि पॅकबंद फळांचा रस : मिश्रणे.
- 8रोजच्या वापरात शुद्ध म्हणजे स्वस्त पदार्थ मिसळलेला नाही; विज्ञानात शुद्ध म्हणजे पदार्थात फक्त एकाच प्रकारचे कण आहेत.
शुद्ध पदार्थ आणि मूलद्रव्ये
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासंयुगे
हायड्रोजन हे इंधन आहे जे पॉप आवाजाने जळते आणि ऑक्सिजन जळण्यास मदत करतो. तरीही दोन्हींपासून बनलेले पाणी आग विझवते. मीठही असेच : मऊ धातू आणि घातक वायूपासून बनलेले, पण आपल्या जेवणात सुरक्षित.
वेगवेगळी मूलद्रव्ये निश्चित प्रमाणात रासायनिकरीत्या जुळून पूर्णपणे नवा पदार्थ बनतो, त्याला संयुग म्हणतात. त्याचे गुणधर्म त्याच्या मूलद्रव्यांपेक्षा वेगळे असतात आणि त्याची मूलद्रव्ये कोणत्याही भौतिक पद्धतीने वेगळी करता येत नाहीत.
मुख्य कल्पना 1 : पाणी हे संयुग आहे — थोडे आम्ल मिसळलेल्या पाण्यातून वीज नेली की दोन वायूंचे बुडबुडे, प्रत्येक टोकाजवळ एक, जमा होतात. एक वायू पॉप आवाजाने जळतो : हायड्रोजन. दुसऱ्यात मेणबत्ती जास्त तेजाने जळते : ऑक्सिजन. हे वायू पाण्याची वाफ नाहीत, नाहीतर त्यांचे संघनन होऊन पुन्हा पाणी झाले असते. पाण्यात हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन अणूंचे प्रमाण 2:1 आहे. सोडियम क्लोराइडमध्ये सोडियम आणि क्लोरिन 1:1 प्रमाणात असतात.
- सोपे : पाणी हे हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे संयुग आहे.
- मध्यम : पॉप आवाज हायड्रोजन दाखवतो; तेजस्वी ज्योत ऑक्सिजन दाखवते.
- परीक्षा-प्रकार : जमा झालेले वायू पाण्याची वाफ असू शकत नाहीत, कारण वाफेचे संघनन होऊन पुन्हा द्रव पाणी झाले असते.
आकृतीत : पाणी दोन वेगळ्या वायूंत विभागते, म्हणून ते मूलद्रव्य नाही.
संयुगे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : साखरही संयुग आहे — कोरडी साखर हळूहळू तापवली की ती तपकिरी, मग काळी होते आणि नळीच्या थंड उघड्या टोकाजवळ पाण्याचे थेंब जमतात. काळा कार्बन मागे राहतो. नळी गरम असल्याने पाणी हवेतून येऊ शकत नाही, म्हणजे ते साखरेतून येते. पाण्यात हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन असतात, म्हणून साखर हे कार्बन, हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे संयुग आहे, मूलद्रव्य नव्हे.
- सोपे : कोरडी साखर तापवल्याने कार्बन आणि पाणी मिळते.
- मध्यम : साखर मूलद्रव्य नाही, कारण ती आणखी साध्या पदार्थांत विभागते.
- परीक्षा-प्रकार : खारे पाणी आटवून मीठ पाण्यापासून वेगळे होते, पण मिठाचे सोडियम आणि क्लोरिनमध्ये विभाजन होत नाही.
आकृतीत : पाणी हे संयुग आपल्या दोन्ही मूलद्रव्यांपेक्षा वेगळे वागते.
संयुगात निश्चित प्रमाण आणि नवे गुणधर्म असतात; त्याची मूलद्रव्ये भौतिक पद्धतीने वेगळी होत नाहीत.
पाण्याला हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे मिश्रण म्हणणे. ती 2:1 निश्चित प्रमाणात रासायनिकरीत्या जुळलेली असतात.
निश्चित प्रमाण आणि नवे गुणधर्म म्हणजे संयुग. आठवणीची युक्ती : संयुग = कायमचे जुळलेले.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | मूलद्रव्य | संयुग |
|---|---|---|
| कशाचे बनलेले | एकाच प्रकारचा अणू | दोन किंवा अधिक मूलद्रव्ये |
| विघटन | होत नाही | होते, मूलद्रव्यांत |
| उदाहरण | ऑक्सिजन | पाणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाण्यातील दोन मूलद्रव्ये कोणती?
- 2पाण्यात हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन अणूंचे प्रमाण किती?
- 3ज्योतीजवळ कोणता वायू पॉप आवाज करतो?
- 4पाण्यापासून मिळालेले वायू पाण्याची वाफ का असू शकत नाहीत?
- 5साखर मूलद्रव्य का नाही?
- 6संयुगाची मूलद्रव्ये भौतिक पद्धतीने वेगळी का करता येत नाहीत?
- 7मीठ मऊ धातू आणि घातक वायूपासून बनलेले असूनही खाण्यास सुरक्षित आहे. यावरून काय कळते?
- 8मैत्रीण म्हणते पाणी म्हणजे हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे मिश्रण. तिची चूक दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन.
- 22:1.
- 3हायड्रोजन.
- 4वाफेचे संघनन होऊन पुन्हा पाणी झाले असते.
- 5तापवल्यावर ती कार्बन आणि पाणी या साध्या पदार्थांत विभागते.
- 6ती घट्टपणे रासायनिकरीत्या जुळलेली असतात.
- 7संयुगाचे गुणधर्म त्याच्या मूलद्रव्यांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे असतात.
- 8ती 2:1 निश्चित प्रमाणात रासायनिकरीत्या जुळलेली असतात आणि पाण्याचे गुणधर्म नवे असतात, म्हणून ते संयुग आहे.
मिश्रण विरुद्ध संयुग आणि खनिजे
लोखंडी खिळे आणि गंधक पूड वाटीत नुसती मिसळली तर चुंबक लोखंड ओढून काढू शकतो. पण दोन्ही एकत्र तापवले तर नवा काळा स्थायू तयार होतो आणि चुंबकाचा काही परिणाम होत नाही. तेच दोन पदार्थ, पण दोन अगदी वेगळे निकाल.
मिश्रण आपल्या घटकांचे गुणधर्म टिकवते आणि भौतिक पद्धतीने वेगळे करता येते. संयुग हे स्वतःचे गुणधर्म असलेला नवा पदार्थ असतो. खनिजे म्हणजे पृथ्वीत आढळणारे, निश्चित रासायनिक रचना असलेले नैसर्गिक स्थायू पदार्थ; बहुतेक संयुगे असतात, काही शुद्ध मूलद्रव्ये.
मुख्य कल्पना 1 : लोखंड आणि गंधक, दोन निकाल — नमुना A, फक्त मिसळलेला लोखंडाचा किसा आणि गंधक पूड, हे मिश्रण आहे : दोन्ही दिसतात, चुंबक लोखंड ओढून काढतो, आणि सौम्य हायड्रोक्लोरिक आम्लाने हायड्रोजन मिळतो, जो रंगहीन, वासहीन आणि पॉप आवाजाने जळणारा वायू आहे, तर गंधक पिवळा स्थायू म्हणून मागे राहतो. नमुना B, तापवून बनवलेला, आयर्न सल्फाइड हे संयुग आहे : सर्वत्र सारखा काळा पदार्थ, चुंबक त्याला आकर्षित करत नाही. सौम्य हायड्रोक्लोरिक आम्लाने हायड्रोजन सल्फाइड मिळतो, जो रंगहीन आणि कुजक्या अंड्यासारख्या वासाचा वायू आहे.
- सोपे : नमुना A मिश्रण आहे आणि नमुना B संयुग आहे.
- मध्यम : चुंबक आयर्न सल्फाइडला आकर्षित करत नाही, कारण तो लोखंड नसून नवा पदार्थ आहे.
- परीक्षा-प्रकार : आम्ल-चाचणीत वेगळे वायू मिळतात : मिश्रणातून हायड्रोजन, संयुगातून हायड्रोजन सल्फाइड.
आकृतीत : तीच दोन मूलद्रव्ये फक्त मिसळली की मिश्रण आणि एकत्र तापवली की संयुग बनते.
मुख्य कल्पना 2 : खनिजे आणि उपयोग — बहुतेक खडक खनिजांची मिश्रणे असतात. सोने आणि गंधक यांसारखी स्वतंत्र (नेटिव) खनिजे शुद्ध मूलद्रव्ये आहेत; क्वार्ट्झ, कॅल्साइट, अभ्रक आणि टॅल्क ही संयुगे आहेत. टॅल्कम पावडर टॅल्कपासून बनते आणि सिमेंट कॅल्साइट, क्वार्ट्झ, अल्युमिना आणि आयर्न ऑक्साइडपासून. लाकूड, स्टील आणि काँक्रीट ही बांधकामातील मिश्रणे आहेत आणि स्टेनलेस स्टीलसारखे मिश्रधातू शुद्ध लोखंडापेक्षा मजबूत असतात. सर्व काही पदार्थ नसते : प्रकाश, उष्णता आणि वीज पदार्थ नाहीत.
- सोपे : टॅल्कम पावडर टॅल्क खनिजापासून बनते.
- मध्यम : बहुतेक खडक वेगवेगळ्या खनिजांची मिश्रणे असतात.
- परीक्षा-प्रकार : मॅग्नेशियम, ऑक्सिजन आणि मॅग्नेशियम ऑक्साइड हे अनुक्रमे मूलद्रव्य, मूलद्रव्य आणि संयुग आहेत.
आकृतीत : खनिजे बहुतेक संयुगे असतात, काही मूलद्रव्ये, आणि ती आपल्याला रोजचे पदार्थ देतात.
मिश्रण : गुणधर्म टिकतात, वेगळे करता येते. संयुग : नवा पदार्थ, निश्चित प्रमाण.
आयर्न सल्फाइड म्हणजे फक्त लोखंड आणि गंधकाचे मिश्रण असे समजणे. तापवल्यावर नवे संयुग बनले आहे.
चुंबक आणि आम्लाने तपासा. आठवणीची युक्ती : मिसळले = चुंबक चालतो; जुळले = चुंबक चालत नाही.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | मिश्रण | संयुग |
|---|---|---|
| गुणधर्म | घटक आपले टिकवतात | पूर्णपणे नवे |
| प्रमाण | कोणतेही | निश्चित |
| पृथक्करण | भौतिक पद्धतींनी | भौतिक पद्धतींनी नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोखंडाचा किसा आणि गंधक फक्त मिसळले तर काय तयार होते?
- 2ते एकत्र तापवले तर काय तयार होते?
- 3टॅल्कम पावडर कोणत्या खनिजापासून बनते?
- 4चुंबक आयर्न सल्फाइडला आकर्षित का करत नाही?
- 5मिश्रणाला सौम्य हायड्रोक्लोरिक आम्ल लावल्यावर कोणता वायू मिळतो?
- 6दोन स्वतंत्र खनिजांची नावे सांगा.
- 7मॅग्नेशियम ऑक्सिजनमध्ये जळून मॅग्नेशियम ऑक्साइड बनते. तिन्ही पदार्थांचे वर्गीकरण करा.
- 8मिश्रण आणि संयुग यांतील दोन फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मिश्रण.
- 2संयुग, आयर्न सल्फाइड.
- 3टॅल्क.
- 4तो लोखंडापेक्षा वेगळे गुणधर्म असलेला नवा पदार्थ आहे.
- 5हायड्रोजन वायू.
- 6सोने आणि गंधक.
- 7मॅग्नेशियम : मूलद्रव्य; ऑक्सिजन : मूलद्रव्य; मॅग्नेशियम ऑक्साइड : संयुग.
- 8मिश्रण घटकांचे गुणधर्म टिकवते आणि भौतिक पद्धतीने वेगळे करता येते; संयुगाचे गुणधर्म नवे असतात, प्रमाण निश्चित असते आणि ते भौतिक पद्धतींनी विभागता येत नाही.