गरम की थंड, आणि तापमान
एक हात गरम व दुसरा थंड पाण्यात ठेवल्यावर खोलीच्या तापमानाचे तेच पाणी एका हाताला थंड व दुसऱ्याला उबदार वाटते.
तापमान म्हणजे एखादी वस्तू किती गरम किंवा किती थंड आहे याचे माप. यासाठी स्पर्श विश्वासार्ह नाही, कारण त्वचेला आधी जे वाटले त्याच्याशी तो तुलना करतो. तापमापी तापमान अचूक मोजतो.
आकृतीत : हाताच्या आधीच्या अनुभवानुसार तेच पाणी उबदार किंवा थंड वाटते.
नियम 1 : स्पर्श का फसवतो — त्वचा तुलना करते, मोजत नाही.
- सोपे : त्याच खोलीत स्टीलचे ताट लाकडी ताटापेक्षा थंड वाटते.
- मध्यम : दोन्ही ताटांचे तापमान प्रत्यक्षात सारखेच.
- परीक्षेसाठी : म्हणून बोटे नव्हे तर उपकरण हवे.
नियम 2 : तापमान व उष्णता — तापमान हे माप आहे; पदार्थ नाही.
- सोपे : तापमान किती गरम ते सांगते; ते अंशांत मोजतात.
- मध्यम : त्याच तापमानाच्या मोठ्या भांड्यात जास्त उष्णता असते.
- परीक्षेसाठी : नेमके मूल्य हवे असेल तेव्हा तापमापी वापरा.
नेमके मूल्य हवे असताना स्पर्शाने तापमान ठरवू नका.
त्याच खोलीत स्टीलचे ताट लाकडी ताटापेक्षा थंड आहे असे म्हणणे.
"स्पर्श तुलना करतो, तापमापी मोजतो."
सरावासाठी प्रश्न
- 1फिबानने लांबोकचे तापमान मोजले —
- 2कृती 7.1 मध्ये उजवा हात कोमट पाण्यात आणि डावा हात बर्फाळ पाण्यात ठेवून नंतर दोन्ही नळाच्या पाण्यात घातले. नळाचे पाणी वाटते —
- 3जास्त गरम वस्तूचे —
- 4कृती 7.1 मध्ये C भांड्यात असते —
- 5कृती 7.1 दोन भागांत केली जाते —
- 6कृती 7.1 वरून काय दिसते?
- 7एखाद्या वस्तूच्या गरम-थंडपणाचे विश्वासार्ह माप म्हणजे तिचे —
- 8तापमान मोजणाऱ्या उपकरणाला म्हणतात —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तापमापीने
- 2उजव्या हाताला थंड आणि डाव्या हाताला उबदार
- 3तापमान थंड वस्तूपेक्षा जास्त असते
- 4बर्फाळ थंड पाणी
- 5अंदाज आणि निरीक्षण
- 6गरम-थंड ठरवण्यासाठी आपण नेहमी स्पर्शावर विश्वास ठेवू शकत नाही
- 7तापमान
- 8तापमापी
वैद्यकीय तापमापी
ताप आला की डॉक्टर किंवा आई जिभेखाली किंवा काखेत लहान तापमापी ठेवून शरीराचे तापमान किती आहे ते पाहतात.
वैद्यकीय तापमापी मानवी शरीराचे तापमान मोजतो. तो ३५ °C ते ४२ °C दाखवतो. शरीराचे सामान्य तापमान सुमारे ३७ °C. बल्बजवळ बाक (kink) असतो जो पारा खाली परतू देत नाही, म्हणून बाहेर काढल्यावर वाचता येते. वापरण्याआधी तो झटकून पारा खाली आणावा लागतो.
आकृतीत : पारा ३७ °C ला थांबतो; झटकेपर्यंत बाक त्याला तिथे धरून ठेवतो.
नियम 1 : बरोबर वापर — पायऱ्या क्रमाने पाळा.
- सोपे : जंतुनाशकाने धुवा व पारा ३५ °C खाली झटका.
- मध्यम : बल्ब जिभेखाली किंवा काखेत सुमारे एक मिनिट ठेवा.
- परीक्षेसाठी : बाहेर काढा व पाऱ्याची पातळी वाचा.
नियम 2 : काळजी व सुरक्षितता — पारा व काच जपून हाताळावी लागते.
- सोपे : कधीही गरम पाण्याने धुवू नका; ते फुटू शकते.
- मध्यम : गरम पाण्याचे तापमान मोजायला त्याचा वापर करू नका.
- परीक्षेसाठी : फुटला तर दूर राहा व मोठ्यांना सांगा; पारा हानिकारक आहे.
पाऱ्याच्या टोकाशी डोळ्यांची पातळी ठेवून तापमापी वाचा.
पुढची नोंद घेण्याआधी पारा झटकून खाली न आणणे.
"झटका, मिनिट ठेवा, वाचा, स्वच्छ करा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1डिजिटल क्लिनिकल तापमापी चालतो —
- 2क्लिनिकल तापमापी तापमान मोजतो जेव्हा तो ठेवतात —
- 3पाऱ्याचे तापमापी बदलले जात आहेत कारण पारा —
- 4निरोगी माणसाच्या शरीराचे सामान्य तापमान मानले जाते —
- 5लहान मुलांचे किंवा वृद्धांचे तापमान डिजिटल तापमापी — मध्येही ठेवून मोजता येतो.
- 6क्लिनिकल तापमापी साधारणपणे वापरतात —
- 7सेल्सिअस श्रेणीतील तापमानाचे एकक दर्शवतात —
- 8डिजिटल तापमापी तापमान ठरवतो —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बॅटरीवर
- 2व्यक्तीच्या शरीराच्या संपर्कात
- 3अत्यंत विषारी आहे आणि तापमापी फुटल्यास त्याची विल्हेवाट कठीण असते
- 437.0 °C
- 5काखेत
- 6सेल्सिअस मापनश्रेणी
- 7°C
- 8उष्णता-संवेदकांच्या मदतीने
तापमान मापन पद्धती व एकके
तुमच्या शहरातील हवामान अहवाल ३२ °C सांगतो, तर अमेरिकन संकेतस्थळ त्याच दिवशी ९० °F सांगू शकते; दोन्ही एकच उष्णता सांगतात.
तापमान बहुतेक देशांत सेल्सिअस अंशात (°C), काही ठिकाणी फॅरनहाइट अंशात (°F) व विज्ञानात केल्विन (K) मध्ये मोजतात. सेल्सिअस मापनात बर्फ ० °C ला वितळतो व पाणी १०० °C ला उकळते. केल्विन किंमत म्हणजे सेल्सिअस किंमत अधिक २७३.
सूत्र : K = °C + २७३
आकृतीत : तेच तीन बिंदू °C, °F व K मध्ये.
नियम 1 : स्थिर बिंदू — दोन सोपे बिंदू सेल्सिअस मापन ठरवतात.
- सोपे : बर्फ वितळणे ० °C (३२ °F, २७३ K).
- मध्यम : शरीराचे तापमान ३७ °C (९८.६ °F, ३१० K).
- परीक्षेसाठी : पाणी उकळणे १०० °C (२१२ °F, ३७३ K).
नियम 2 : सेल्सिअसचे केल्विन — सेल्सिअस किंमतीत २७३ मिळवा.
- सोपे : २५ °C = २५ + २७३ = २९८ K.
- मध्यम : ० °C = २७३ K.
- परीक्षेसाठी : केल्विनला अंश चिन्ह नसते : K लिहा, °K नाही.
प्रत्येक तापमानासोबत एकक लिहा : ३७ °C, ९८.६ °F, ३१० K.
एकाच गणितात °C व °F मिसळणे.
"शून्य बर्फ, शंभर वाफ, K साठी २७३ मिळवा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1फॅरनहीट श्रेणीतील तापमानाचे एकक दर्शवतात —
- 237.0 °C बरोबर —
- 3केल्विनचे चिन्ह —
- 4तीन तापमान श्रेणींना नावे दिली आहेत —
- 5एकापेक्षा जास्त अंशांसाठी एककाचे पूर्ण रूप लिहिताना वापरतात —
- 6वैज्ञानिक कामात साधारणपणे वापरली जाणारी श्रेणी —
- 7तापमानाचे SI एकक —
- 8सेल्सिअसचे केल्विनमध्ये रूपांतर करण्यासाठी —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1°F
- 298.6 °F
- 3K
- 4त्या विकसित करणाऱ्या शास्त्रज्ञांच्या सन्मानार्थ
- 5degrees (अनेकवचन)
- 6केल्विन श्रेणी
- 7केल्विन
- 8273.15 मिळवतात
तापमान मापन पद्धती व एकके
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाप्रयोगशाळा तापमापी
विज्ञान प्रयोगासाठी पाणी किती गरम आहे ते पाहायला आपण तापात वापरतात त्यापेक्षा खूप लांब तापमापी त्यात बुडवतो.
प्रयोगशाळा तापमापी द्रव व हवेचे तापमान मोजतो. तो सुमारे −१० °C ते ११० °C दाखवतो व त्याला बाक नसतो, म्हणून बाहेर काढताच पारा खाली येतो; म्हणून बल्ब द्रवात असतानाच वाचन करतात. तो सरळ उभा धरा, बल्ब द्रवात पण भिंतींना व तळाला न लागता ठेवा आणि डोळ्यांच्या पातळीला वाचा.
आकृतीत : बल्ब द्रवात, तापमापी सरळ, डोळे पाऱ्याच्या पातळीवर.
नियम 1 : बरोबर वाचन — प्रत्येक सवय निराळी चूक टाळते.
- सोपे : काचेला लागलेला बल्ब द्रवाचे नव्हे तर काचेचे तापमान दाखवतो.
- मध्यम : चुकीचे वाचन टाळायला डोळा पाऱ्याच्या टोकाशी सरळ ठेवा.
- परीक्षेसाठी : वाचण्याआधी बाहेर काढू नका; पारा लगेच खाली येतो.
नियम 2 : वैद्यकीय की प्रयोगशाळा? — दोन्ही तापमापींची तुलना करा.
- सोपे : वैद्यकीय : ३५–४२ °C, बाक आहे, शरीरासाठी.
- मध्यम : प्रयोगशाळा : −१० ते ११० °C, बाक नाही, द्रव व हवेसाठी.
- परीक्षेसाठी : उकळत्या पाण्यात वैद्यकीय तापमापी फुटेल.
वाचण्याआधी पारा चढायचा थांबेपर्यंत थांबा.
बल्ब बीकरच्या तळाला किंवा भिंतीला लावणे.
"सरळ, बल्ब आत, डोळा सरळ, जागेवरच वाचा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रयोगशाळेतील तापमापी म्हणजे एक बंद अरुंद काचनळी, तिच्या एका टोकाला —
- 2प्रयोगशाळेतील तापमापीत सहसा वापरलेला द्रव —
- 3प्रकरणातील प्रयोगशाळेतील तापमापीची कक्षा —
- 4पाण्यात बुडवलेला तापमापीचा बल्ब कशाला लागू नये?
- 5कोमट पाण्यातून तापमापी बाहेर काढल्यावर द्रवाची पातळी —
- 6तापमानाचे वाचन म्हणजे श्रेणीची ती खूण जिच्याशी —
- 7द्रवस्तंभ वर-खाली होतो —
- 80 °C आणि 10 °C दरम्यान 10 लहान विभाग आहेत. या तापमापीचे सर्वांत लहान वाचन —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1द्रव असलेला बल्ब असतो
- 2अल्कोहोल (लाल रंगाचे) किंवा पारा
- 3–10 °C ते 110 °C
- 4बीकरच्या तळाला किंवा बाजूंना
- 5खाली येऊ लागते
- 6द्रवस्तंभाची वरची पातळी जुळते
- 7तापमान बदलल्यामुळे
- 81 °C
हवेचे तापमान व हवामान
सकाळ थंड, दुपार गरम व रात्री पुन्हा थंडावा; दिवसाचा हवामान अहवाल सर्वाधिक व सर्वात कमी तापमान सांगतो.
हवेचे तापमान दिवसभर बदलते. ते सहसा दुपारी सर्वाधिक व सूर्योदयापूर्वी सर्वात कमी असते. कमाल–किमान तापमापी दोन्ही नोंदवतो. हवेचे तापमान मोजायला तापमापी सावलीत, भिंतींपासून दूर व थेट सूर्यप्रकाशापासून लांब ठेवा.
आकृतीत : तापमान दुपारपर्यंत वाढते व नंतर कमी होते.
नियम 1 : दिवसाची नोंद वाचणे — रेषाचित्र चढ-उतार स्पष्ट दाखवते.
- सोपे : सर्वाधिक किंमत म्हणजे कमाल; येथे दुपारी ३ वाजता ३५ °C.
- मध्यम : सर्वात कमी किंमत म्हणजे किमान; येथे पहाटे २२ °C.
- परीक्षेसाठी : दिवसाचा फरक = ३५ − २२ = १३ °C.
नियम 2 : सावली का, नोंद का — हवामान नोंदी शेती व प्रवास नियोजनाला मदत करतात.
- सोपे : उन्हात तापमापी हवेचे नव्हे तर सूर्याची उष्णता दाखवेल.
- मध्यम : अनेक दिवसांच्या रोजच्या नोंदी ऋतूचा आलेख दाखवतात.
- परीक्षेसाठी : हवामान अंदाजही या तापमान नोंदी वापरतात.
दिवसांची निष्पक्ष तुलना करायला रोज त्याच वेळी नोंद घ्या.
हवेचे तापमान मोजताना तापमापी उन्हात ठेवणे.
"सावली, तीच वेळ, कमाल व किमान नोंदवा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवामान अहवालात उल्लेख असतो —
- 2भिंतीवरचा खोलीचा तापमापी देतो —
- 3हवेच्या तापमानावर लक्ष ठेवले जाते —
- 4त्यांच्या कामामुळे भारताचे इतर देशांवरील अवलंबित्व कमी झाले —
- 5वैष्णवीचे तापमान सामान्य झाले —
- 6उन्हाळा जवळ येताना तापमान साधारणपणे —
- 7हिवाळ्यात तापमान साधारणपणे —
- 8हवेच्या तापमानाची माहिती इतर घटकांसोबत वापरली जाते —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दिवसाच्या कमाल आणि किमान हवेच्या तापमानाचा
- 2खोलीच्या तापमानाचा अंदाजे आकडा
- 3जगभरातील हवामान केंद्रांवर
- 4हवामान मापन उपकरणांसाठी
- 5तिसऱ्या दिवशी
- 6वाढते
- 7कमी होते
- 8हवामानाचा अंदाज बांधण्यासाठी