प्रकरण 8: पाण्याच्या अवस्थांचा प्रवास

आकृतीत : बर्फात कण घट्ट, पाण्यात सैल व वाफेत दूर दूर असतात.

नियम 1 : आकार व आकारमान — प्रत्येक अवस्था भांड्यात कशी वागते ते पाहा.

• सोपे : बर्फ कोणत्याही ग्लासात आपला आकार टिकवतो.
• मध्यम : पाणी ग्लासाचा आकार घेते पण आकारमान तेच राहते.
• परीक्षेसाठी : वाफ संपूर्ण खोली व्यापते; तिला ठराविक आकार किंवा आकारमान नसते.

नियम 2 : न दिसणारी वाफ ओळखणे — जी वाफ दिसते ती खरी वाफ नाही.

• सोपे : खरी पाण्याची वाफ हा हवेतील रंगहीन वायू आहे.
• मध्यम : किटलीवरचा पांढरा ढग म्हणजे वाफ थंड होऊन झालेले पाण्याचे थेंब.
• परीक्षेसाठी : समुद्रसपाटीला बर्फ ० °C ला वितळतो व पाणी १०० °C ला उकळते.

आकृतीत : पृष्ठभागावरून वाफ निघून गेल्याने काही दिवसांत पाण्याची पातळी खाली जाते.

नियम 1 : कुठे व केव्हा घडते — द्रवाच्या पृष्ठभागाकडे पाहा.

• सोपे : रस्त्यावरचे डबके हळूहळू सुकते.
• मध्यम : बाष्पीभवन फक्त पृष्ठभागावर होते, म्हणून द्रवाच्या आत काहीच घडत नाही.
• परीक्षेसाठी : ते खोलीच्या तापमानालाही होते.

नियम 2 : बाष्पीभवन की उकळणे — दोन्हींतून वाफ बनते पण निराळ्या मार्गाने.

• सोपे : बाष्पीभवन हळू, फक्त पृष्ठभागावरून व कोणत्याही तापमानाला.
• मध्यम : उकळणे जलद, संपूर्ण द्रवात बुडबुडे येतात व पाण्यासाठी १०० °C हवे.
• परीक्षेसाठी : उन्हात कपडे लवकर सुकतात कारण उष्णतेत बाष्पीभवन जलद.

आकृतीत : हवेतील वाफ थंड ग्लासावर थंड होऊन बाहेर थेंब बनतात.

नियम 1 : थंड झाल्याने थेंब बनतात — पृष्ठ जितका थंड तितके जास्त थेंब.

• सोपे : थंड रात्री गवतावर दव साठते.
• मध्यम : उबदार श्वास आरशावर लागला की तो धुसर होतो.
• परीक्षेसाठी : धुके म्हणजे जमिनीजवळचा थेंबांचा ढग.

नियम 2 : बाष्पीभवन व संघनन एकमेकांच्या उलट — द्रवाकडून वाफेकडे व परत.

• सोपे : बाष्पीभवन : द्रव ते वाफ, उष्णता शोषली जाते.
• मध्यम : संघनन : वाफ ते द्रव, उष्णता बाहेर पडते.
• परीक्षेसाठी : तेच पाणी पुन्हा पुन्हा फिरते.

आकृतीत : उष्णता शोषल्याने घन → द्रव → वायू; उष्णता सोडल्याने उलट.

नियम 1 : बाष्पीभवन कशाने जलद होते — चार गोष्टी पाणी किती लवकर सुकेल ते ठरवतात.

• सोपे : उष्ण हवेत कपडे थंड हवेपेक्षा लवकर सुकतात.
• मध्यम : पसरलेले कपडे घडी केलेल्या ढिगापेक्षा लवकर सुकतात.
• परीक्षेसाठी : वारा मदत करतो, पण दमट हवा सुकणे हळू करते.

नियम 2 : बाष्पीभवनाने थंडावा — बाष्पीभवन होणारे पाणी ज्यावर आहे त्याची उष्णता घेते.

• सोपे : त्वचेवरचा घाम उडताना शरीर थंड करतो.
• मध्यम : मातीच्या माठातले पाणी बाहेर झिरपून उडत असल्याने थंड राहते.
• परीक्षेसाठी : गरम कपाळावर ओली पट्टी उष्णता कमी करते.

झटपट तक्ता

आकृतीत : सूर्य, बाष्पीभवन, ढग, पाऊस, मग परत समुद्र : जलचक्र.

नियम 1 : जलचक्राचे टप्पे — पाण्याचा क्रमाने मागोवा घ्या.

• सोपे : सूर्याच्या उष्णतेने समुद्र व तलावांतून पाणी उडते.
• मध्यम : वाफ उंचावर थंड होऊन संघनन होते व ढग बनतात.
• परीक्षेसाठी : पाऊस, बर्फ किंवा गारा पाणी जमिनीवर परत आणतात.

नियम 2 : जलचक्र महत्त्वाचे का — ते आपल्याला पुन्हा पुन्हा गोडे पाणी देते.

• सोपे : समुद्राचे पाणी खारे, पण पाऊस गोडा कारण फक्त वाफ वर जाते.
• मध्यम : भूजल विहिरी व बोअरवेल भरते.
• परीक्षेसाठी : पाणी व झाडे वाचवल्याने जलचक्र चालू राहते.