वेचणे, मळणी व उफणणे
स्वयंपाकाआधी डाळीतले खडे वेचतो; कापणीनंतर शेतकरी पीक झोडपून दाणे सुटे करतात व वारा भुसा उडवून लावतो.
मिश्रण म्हणजे दोन किंवा अधिक गोष्टींचे मिसळणे. वेचणे म्हणजे दिसणारे तुकडे हाताने काढणे. मळणी म्हणजे दाणे कणसापासून सुटे करणे. उफणणे म्हणजे वाऱ्याने हलका भुसा उडवून लावणे, जड दाणे खाली पडतात.
आकृतीत : वारा हलका भुसा नेतो; जड दाणे खाली पडतात.
नियम 1 : वेचणे — तुकडे दिसण्याइतके मोठे व कमी असतील तेव्हा वापरा.
- सोपे : तांदूळ किंवा डाळीतले खडे काढणे.
- मध्यम : टोपलीतली खराब फळे काढणे.
- परीक्षेसाठी : जास्त मालासाठी ते खूप संथ आहे.
नियम 2 : मळणी व उफणणे — आधी दाणे सुटे करा, मग भुसा उडवा.
- सोपे : मळणी : कापलेले पीक झोडपून दाणे सोडवणे.
- मध्यम : भुसा दाण्यापेक्षा हलका असल्याने उफणणे चालते.
- परीक्षेसाठी : त्याला वाऱ्याची गरज; वारा नसेल तर ते जमत नाही.
भागांत काय फरक आहे ते पाहून पद्धत निवडा : आकार, वजन किंवा दिसणे.
वारा नसताना किंवा जड अशुद्धीसाठी उफणणे वापरणे.
"दिसते ते वेचा, झोडपून सोडवा, हलके वाऱ्याने."
सरावासाठी प्रश्न
- 1कोणत्या पद्धतीत वारा किंवा हवेची फुंकर वापरली जाते?
- 2मिश्रणातील नको असलेले कण हाताने वेचून काढण्याला काय म्हणतात?
- 3हाताने वेचणे हे कणांच्या कोणत्या फरकावर आधारित असते?
- 4आजी धान्यातील लहान खडे काढते, कारण धान्य कसे व्हावे असे तिला वाटते?
- 5पारंपरिक पद्धतीने शेतकरी पाखडण्यासाठी सूप वापरतो. सूप म्हणजे काय?
- 6भाजलेले शेंगदाणे चोळून फुंकल्यावर कोणता भाग उडून जातो?
- 7हाताने वेचणे कधी सोयीचे असते?
- 8मल्लीने पुलावातील अख्खी मिरी वेगळी केली, हे कशाचे उदाहरण आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पाखडणे
- 2हाताने वेचणे
- 3आकार, रंग आणि आकृती
- 4स्वयंपाकासाठी योग्य
- 5बांबूचे सूप (ताटली)
- 6काढलेली साले
- 7काढायचे कण कमी प्रमाणात असून हाताने सहज उचलता येतात तेव्हा
- 8हाताने वेचणे
चाळणे, घुसळणे व चुंबकीय पद्धत
आई पीठ चाळून गुठळ्या काढते, दही घुसळून लोणी वेगळे करते, आणि चुंबक वाळूच्या ढिगातून टाचण्या ओढून घेतो.
चाळणे म्हणजे छिद्रांच्या चाळणीने लहान तुकडे खाली व मोठे वर ठेवणे. घुसळणे म्हणजे द्रव वेगाने फिरवून लोण्यासारखा हलका भाग वर आणणे. चुंबकीय पद्धत म्हणजे चुंबकाने मिश्रणातील लोखंड ओढून घेणे.
आकृतीत : चाळणी आकाराने वेगळे करते; चुंबक फक्त लोखंड ओढतो.
नियम 1 : चाळणे — छिद्रे मोठ्या तुकड्यांपेक्षा लहान हवीत.
- सोपे : पीठ चाळणे व बांधकामावर वाळू चाळणे.
- मध्यम : वेगवेगळ्या चाळण्यांची छिद्रे वेगवेगळ्या आकाराची.
- परीक्षेसाठी : चहाची गाळणी लहान चाळणीच आहे.
नियम 2 : घुसळणे व चुंबक — गुणधर्माशी पद्धत जुळवा.
- सोपे : घुसळून दही किंवा सायीतून लोणी वेगळे होते.
- मध्यम : चुंबक फक्त लोखंड, निकेल व कोबाल्ट ओढतो.
- परीक्षेसाठी : भंगारात व लोहचूर काढण्यासाठी वापर.
चुंबक वाळू, प्लॅस्टिक, लाकूड उचलत नाही; फक्त लोखंडासाठी वापरा.
चुंबक प्रत्येक धातू ओढतो असे समजणे.
"आकाराला छिद्रे, हलक्याला फिरवा, लोखंडाला चुंबक."
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोणी वेगळे झाल्यावर मागे काय उरते?
- 2चाळताना पिठाचे बारीक कण कुठे जातात?
- 3कोंडा आणि लहान खडे यांसारखे मोठे कण कुठे राहतात?
- 4बांधकामाच्या ठिकाणी चाळणीने काय वेगळे केले जाते?
- 5चुंबकीय पदार्थाचे एक सामान्य उदाहरण कोणते?
- 6घन-घन मिश्रणातील घटकांचे काय वेगवेगळे असेल तर चाळणे वापरता येते?
- 7चाळणीची छिद्रे कशी असतील तर चाळणे उपयोगी पडत नाही?
- 8गव्हाच्या पिठातील कोंडा काढण्यासाठी मामी काय वापरते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ताक
- 2चाळणीच्या छिद्रांतून खाली पडतात
- 3चाळणीवर
- 4वाळूतील दगडगोटे
- 5लोखंड
- 6आकार
- 7मिश्रणातील सर्व कणांपेक्षा मोठी
- 8चाळण
बाष्पीभवनाने मीठ वेगळे करणे
समुद्राचे पाणी किनाऱ्यावरच्या उथळ वाफ्यांत सोडतात; काही दिवसांनी पाणी जाते व पांढरे मीठ उरते.
खारे पाणी उन्हात ठेवले तर पाणी बाष्पीभवनाने वाफ होते, पण मीठ उडत नाही व स्फटिक म्हणून मागे राहते. यामुळे विरघळलेला घन पदार्थ द्रवापासून वेगळा होतो. रुंद उथळ भांडे, ऊन व वारा असल्यास ते जलद होते.
आकृतीत : पाणी वाफ होऊन जाते; मिठाचे स्फटिक भांड्यात राहतात.
नियम 1 : ही पद्धत कशी चालते — फक्त द्रव उडतो, घन नव्हे.
- सोपे : उष्णता व वारा बाष्पीभवन वाढवतात.
- मध्यम : रुंद भांडे जास्त पृष्ठभाग देते व लवकर सुकते.
- परीक्षेसाठी : उरलेले मीठ घन स्फटिक असतात, गोळा करता येतात.
नियम 2 : कुठे वापरतात — द्रवातील कोणत्याही विरघळलेल्या घनासाठी चालते.
- सोपे : समुद्रकिनाऱ्यावरचे मिठागर.
- मध्यम : घरी खारट द्रावणापासून ताटलीत मीठ मिळवणे.
- परीक्षेसाठी : पाणी परत मिळत नाही; त्यासाठी संघनन हवे.
गरम खारे द्रावण निष्काळजीपणे उकळू नका; ऊन वापरा किंवा मोठ्यांना सांगा.
मीठही पाण्यासोबत उडते असे समजणे.
"पाणी जाते, मीठ राहते."
सरावासाठी प्रश्न
- 1बाष्पापासून पुन्हा पाणी मिळवण्याची प्रक्रिया कोणती?
- 2साधे मीठ कशापासून मिळवले जाते?
- 3समुद्राचे पाणी हे कशाचे मिश्रण आहे?
- 4खळग्यांत उरलेल्या घन पदार्थापासून साधे मीठ कसे मिळवतात?
- 5कृती ९.३ मध्ये मिठाचे द्रावण कशात तापवतात?
- 6औषधी वनस्पती सावलीत वाळवल्याने काय होते?
- 7मीठ मिळवण्यासाठी समुद्राचे पाणी कुठे ठेवले जाते?
- 8खळग्यांतील पाण्याचे संपूर्ण बाष्पीभवन झाल्यावर काय उरते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संघनन
- 2समुद्राच्या पाण्यापासून
- 3पाण्यात विरघळलेल्या क्षारांचे आणि इतर पदार्थांचे
- 4पुढील शुद्धीकरणाने
- 5चिनी मातीच्या बशीत
- 6जास्तीच्या पाण्याचे बाष्पीभवन होते
- 7ऊन आणि हवा मिळणाऱ्या उथळ खळग्यांत
- 8घन मिश्रण, ज्यातून मीठ शुद्ध करतात
अवसादन, निवळणे व गाळणे
बादलीत ठेवलेले गढूळ पावसाचे पाणी काही वेळाने वरून निवळते; मग निवळलेले पाणी ओतून घेतो किंवा कापडातून गाळतो.
अवसादन म्हणजे जड अविद्राव्य कण तळाशी बसू देणे. निवळणे (निथळणे) म्हणजे वरचे निवळलेले द्रव हळूच ओतून घेणे. गाळणे म्हणजे द्रव कागद किंवा कापडातून नेऊन बारीक कण अडवणे. तिन्ही मिळून गढूळ पाणी स्वच्छ होते.
आकृतीत : बसू द्या, वरचे पाणी ओता, मग उरलेले गाळा.
नियम 1 : बसवा व ओता — धीर धरा व भांडे हलवू नका.
- सोपे : जड माती आधी बसते.
- मध्यम : हळू ओतल्यास गाळ मागे राहतो.
- परीक्षेसाठी : पाणी व तेल वेगळे करण्यासही वापर.
नियम 2 : गाळणे — बारीक कणांसाठी गाळणी हवी.
- सोपे : गाळणी कागद, कापड किंवा चहाची गाळणी चालते.
- मध्यम : जे द्रव खाली येते ते गाळित द्रव.
- परीक्षेसाठी : गाळणीने विरघळलेले मीठ निघत नाही.
गाळल्याने अविद्राव्य घाण जाते पण पाणी पिण्यास सुरक्षित होत नाही.
गाळणी विरघळलेले मीठ किंवा साखर काढेल असे वाटणे.
"बसू द्या, ओता, गाळा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1द्रवातील जड, अविद्राव्य घटक तळाशी बसण्याला काय म्हणतात?
- 2भांडे हळूच कलते करून द्रव ओतून घेणे आणि खाली बसलेला घन पदार्थ ठेवणे, याला काय म्हणतात?
- 3गाळण्याने काय वेगळे केले जाते?
- 4गाळताना कुपीत जमा होणाऱ्या स्वच्छ द्रवाला काय म्हणतात?
- 5कोळ्याच्या जाळ्यातून पाणी निघून जाणे हे कशासारखे आहे?
- 6निवळून ओतल्याने चहापत्ती पूर्णपणे वेगळी होत नाही, कारण?
- 7चहा गाळणीतून ओतून चहापत्ती वेगळी करणे म्हणजे काय?
- 8कापडाचा तुकडा गाळणी म्हणून काम करू शकतो, कारण त्यात काय असते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अवसादन
- 2निवळून ओतणे
- 3द्रवातील अविद्राव्य घन घटक
- 4निस्यंद
- 5गाळण्यासारखे
- 6काही चहापत्ती चहासोबत येऊ शकते
- 7गाळणे
- 8विणलेल्या धाग्यांमध्ये अतिशय सूक्ष्म छिद्रे
पद्धत निवडणे व रोजचे उपयोग
स्वयंपाकी तांदूळ धुतो (बसवून ओततो), पीठ चाळतो व गाळणीने चहापत्ती काढतो : प्रत्येक कामाला वेगळी पद्धत.
गुणधर्मांतील फरक पाहून पद्धत निवडा : आकार (चाळणे), वजन (उफणणे), चुंबकत्व (चुंबक), विद्राव्यता (गाळणे, बाष्पीभवन). अनेक भागांच्या मिश्रणाला अनेक पायऱ्या लागतात, प्रत्येक पायरी एक भाग काढते.
आकृतीत : लोखंड + वाळू + मीठ : चुंबक, मग पाणी व गाळणे, मग बाष्पीभवन.
नियम 1 : गुणधर्म व पद्धत जुळवा — भागांत काय वेगळे ते विचारा.
- सोपे : आकार भिन्न : चाळणे.
- मध्यम : लोखंड असल्यास : चुंबक.
- परीक्षेसाठी : विरघळलेला घन : बाष्पीभवन.
नियम 2 : पायऱ्यांचा क्रम — जो भाग सर्वात सोपा तो आधी काढा.
- सोपे : पाणी घालण्याआधी चुंबकाने लोखंड काढा.
- मध्यम : पाणी घाला, मग वाळू गाळून काढा.
- परीक्षेसाठी : शेवटी निवळलेले खारे पाणी बाष्पीभवनाने मीठ देते.
पायऱ्या क्रमाने लिहा व प्रत्येक पायरी कोणता गुणधर्म वापरते ते सांगा.
वाळू काढण्याआधी बाष्पीभवन निवडणे; मीठ घाणेरडे राहते.
"वेगळा गुणधर्म, वेगळी पद्धत, क्रमाने."
सरावासाठी प्रश्न
- 1बटाटे, मीठ आणि भुसा यांच्या मिश्रणात आधी कोणती कृती करणे योग्य?
- 2कापलेल्या ताटांतून दाणे वेगळे करण्याची पद्धत कोणती?
- 3मिश्रणातील पदार्थ वेगळे का करतात?
- 4बांधकाम साहित्यातून भुसा आणि लोखंडी खिळे वेगळे करण्यासाठी काय वापरतात?
- 5वाळूतील गारगोटी वेगळी करण्यासाठी काय वापरतात?
- 6दही घुसळून लोणी मिळवणे यात काय वेगळे होते?
- 7नाकातील केसांचे काय काम असते?
- 8फुलांच्या ढिगातून झेंडूची फुले उचलून हार करणे म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बटाटे हाताने वेचणे
- 2मळणी
- 3नको असलेले घटक काढण्यासाठी किंवा दोन उपयुक्त घटक वेगळे करण्यासाठी
- 4चुंबकीय पृथक्करण
- 5चाळणे
- 6दोन उपयुक्त घटक, लोणी आणि ताक
- 7श्वासातील धूळ अडवणे, गाळणीप्रमाणे
- 8हाताने वेचणे
पद्धत निवडणे व रोजचे उपयोग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा