सजीवांची वैशिष्ट्ये
पिल्लू खाते, वाढते, खेळते; शेजारी पडलेला दगड वर्षानुवर्षे तसाच राहतो.
सजीवांना अन्न व हवा लागते, ते वाढतात, श्वसनासाठी ऑक्सिजन घेतात, आजूबाजूच्या बदलांना प्रतिसाद देतात, टाकाऊ पदार्थ काढतात (उत्सर्जन), प्रजनन करतात व शेवटी मरतात. निर्जीव वस्तूंत यापैकी काहीच नसते. बहुतेक सजीव पेशी नावाच्या सूक्ष्म घटकांचे बनलेले असतात.
आकृतीत : सजीव सर्व कसोट्या पार करतो; दगड सर्वांत नापास.
नियम 1 : तपासणी यादी — प्रत्येक वैशिष्ट्याने एकेक तपासा.
- सोपे : अन्न, वाढ व श्वसन : सर्व सजीवांना हवे.
- मध्यम : प्रतिसाद : कुत्रा आवाजाकडे वळतो; रोप प्रकाशाकडे वाकते.
- परीक्षेसाठी : प्रजननामुळे सजीवाचा प्रकार नष्ट होत नाही.
नियम 2 : सर्व चिन्हे सर्वांत दिसत नाहीत — सर्व चिन्हे एकत्र वापरा.
- सोपे : झाडे चालत नाहीत, तरी सजीव आहेत.
- मध्यम : बी स्थिर दिसते पण सजीव असते व रुजू शकते.
- परीक्षेसाठी : चालणारी गाडी किंवा वाहणारी नदी सजीव नाही.
फक्त हालचालीवरून सजीव ठरवू नका; अन्न, वाढ व प्रजननही तपासा.
जे हलते ते नेहमी सजीव असे समजणे.
"खा, वाढ, श्वास, प्रतिसाद, टाकाऊ, प्रजनन."
सरावासाठी प्रश्न
- 1यापैकी कोणता सजीव आहे?
- 2समुद्रकिनाऱ्यावर सापडलेले शिंपले प्रत्यक्षात काय असू शकते?
- 3वाढ आणि विकासासाठी अन्नाची गरज असण्याला काय म्हणतात?
- 4स्वतःसारखी नवी पिढी निर्माण करण्याला काय म्हणतात?
- 5अन्न, हवा आणि पाणी उपलब्ध असूनही कोणत्याही सजीव वैशिष्ट्याचे प्रदर्शन न करणारा सजीव कसा मानला जातो?
- 6मोटार रस्त्यावर चालते तरी ती निर्जीव आहे, कारण ती —
- 7सर्व सजीवांची वैशिष्ट्ये कोणत्या संचात दिली आहेत?
- 8हवा आत घेणे आणि बाहेर सोडणे ही कोणत्या प्रक्रियेचा भाग आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कबूतर
- 2जिवंत गोगलगायीच्या शरीराचा भाग
- 3पोषण
- 4प्रजनन
- 5मृत
- 6वाढत नाही, श्वसन करत नाही आणि प्रजनन करत नाही
- 7हालचाल, अन्न, वाढ, श्वसन, उत्सर्जन, उद्दीपनांना प्रतिसाद, प्रजनन
- 8श्वसनाचा
वनस्पती सजीव म्हणून
कपाटात अंधारात ठेवलेले कुंडीतले रोप पिवळे पडते; खिडकीजवळचे हिरवे राहते व काचेकडे वाकते.
वनस्पती पानांत सूर्यप्रकाश, पाणी व कार्बन डायॉक्साइड वापरून प्रकाशसंश्लेषणाने स्वतःचे अन्न बनवतात व ऑक्सिजन सोडतात. त्या श्वसन करतात, वाढतात, उद्दीपनाला प्रतिसाद देतात, उत्सर्जन करतात व प्रजनन करतात. मुळे पाणी व खनिजे घेतात; खोड ती वर नेते.
आकृतीत : पाने सूर्यप्रकाश, पाणी व CO२ वापरून अन्न बनवतात व ऑक्सिजन सोडतात.
नियम 1 : अन्न बनवणे — हिरवी पाने म्हणजे वनस्पतीचे स्वयंपाकघर.
- सोपे : क्लोरोफिलमुळे पाने हिरवी दिसतात व प्रकाश पकडतात.
- मध्यम : वनस्पती आपण घेतो तो ऑक्सिजन सोडतात.
- परीक्षेसाठी : प्रकाशाविना वनस्पती अन्न बनवू शकत नाही.
नियम 2 : इतर जीवन चिन्हे — वनस्पती हळू प्रतिसाद देतात.
- सोपे : सूर्यफूल सूर्याकडे वळते.
- मध्यम : लाजाळू स्पर्श केला की पाने मिटते.
- परीक्षेसाठी : वनस्पती दिवसा व रात्री दोन्ही वेळा श्वसन करतात.
वनस्पतींच्या अन्नाचे तीन कच्चे पदार्थ सांगा : सूर्यप्रकाश, पाणी, कार्बन डायॉक्साइड.
वनस्पती मातीतून प्राण्यांप्रमाणे अन्न घेतात असे समजणे.
"प्रकाश + पाणी + CO२ पानात : अन्न + ऑक्सिजन."
सरावासाठी प्रश्न
- 1वनस्पती वाढ दाखवतात का?
- 2बिया तयार होऊन त्यांतून नवी रोपे उगवणे हे कोणते जीवनलक्षण दाखवते?
- 3वनस्पतींची वाढ आणि प्रतिसाद मोजण्यासाठी क्रेस्कोग्राफ यंत्र कोणत्या शास्त्रज्ञाने बनवले?
- 4वनस्पती एका जागेवरून दुसरीकडे जात नाहीत तरी त्या काय दाखवतात?
- 5कीटकभक्षी वनस्पती कीटकांवर कशासाठी अवलंबून असतात?
- 6वेली कशा प्रकारे हालचाल दाखवतात?
- 7लाजाळू (छुईमुई) वनस्पती आपली पाने कधी मिटते?
- 8सर्व सजीव श्वसन करतात. यामध्ये कोणाचा समावेश होतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1होय, वनस्पतीही वाढतात
- 2प्रजनन
- 3जगदीशचंद्र बोस
- 4फुले उमलणे यासारख्या हालचाली
- 5पोषणासाठी
- 6जवळच्या वस्तूंभोवती गुंडाळून घेऊन
- 7तिला स्पर्श केल्यावर
- 8प्राण्यांसह वनस्पतींचाही
बियांचे अंकुरण
ओल्या कापडात भिजवलेल्या हरभऱ्याला दोन दिवसांत लहान पांढरे शेपूट फुटते.
अंकुरण म्हणजे बीजातून नवीन रोप सुरू होणे. बीजाला पाणी, हवा (ऑक्सिजन) व योग्य तापमान लागते. बी फुगते, आधी मूळ (मूलांकुर) बाहेर येऊन खाली जाते, मग खोड (प्रांकुर) पहिल्या पानांसह वर वाढते.
आकृतीत : आधी मूळ बाहेर येते, मग पानांचे खोड.
नियम 1 : आवश्यक परिस्थिती — एकेक परिस्थिती काढून तपासा.
- सोपे : कोरडे बी रुजत नाही; पाणी हवे.
- मध्यम : खोल पाण्याखालील बीला हवा न मिळाल्याने ते न रुजू शकते.
- परीक्षेसाठी : खूप थंड किंवा गरम जागी अंकुरण थांबते.
नियम 2 : पायऱ्या — घटनांचा क्रम पाहा.
- सोपे : बी पाणी घेऊन फुगते.
- मध्यम : बीजावरण फुटते व मूळ खाली वाढते.
- परीक्षेसाठी : खोड वर वाढते व हिरवी पाने उघडतात.
बी रुजवताना माती किंवा कापूस ओला ठेवा, पण पाण्यात बुडवू नका.
बी रुजायला सूर्यप्रकाश लागतो असे समजणे.
"पाणी, हवा, ऊब : आधी मूळ, मग खोड."
सरावासाठी प्रश्न
- 1कृती १०.२ मध्ये ओल्या मातीची व अंधारात ठेवलेली कुंडी कोणती?
- 2कृती १०.२ मध्ये कोणत्या कुंडीला पाणी दिले नाही?
- 3कृती १०.२ मध्ये ओली माती आणि सूर्यप्रकाश असलेली कुंडी कोणती?
- 4कृती १०.२ मध्ये मातीवर जास्त पाणी साचवलेली कुंडी कोणती?
- 5कोणत्या बियांना रुजण्यासाठी प्रकाश लागतो?
- 6बी उगवून त्याला अंकुर फुटण्याला काय म्हणतात?
- 7बियाच्या बाहेरील आवरणाला काय म्हणतात?
- 8बिया कोणत्या ठिकाणची हवा वापरतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कुंडी C
- 2कुंडी A
- 3कुंडी D
- 4कुंडी B
- 5कोलियस आणि पेटुनिया
- 6रुजवण (अंकुरण)
- 7बीजावरण
- 8मातीच्या कणांमधील मोकळ्या जागेतील
वनस्पतीची वाढ, हालचाल व जीवनचक्र
आंब्याची कोय रोप बनते, मग झाड होते, फुले येतात व नवीन बिया असलेली फळे लागतात.
वनस्पती वाढते; मूळ खाली व खोड वर जाते. भाग हळू हालचाल करतात : खोड प्रकाशाकडे वाकते, मुळे पाण्याकडे वाढतात. जीवनचक्र बीपासून रोप, मग पूर्ण वाढलेली वनस्पती, मग फूल व फळ आणि त्यात नवीन बिया. वनस्पतींचे आयुष्य कमी-जास्त असते.
आकृतीत : चक्र चालू राहते : नव्या बिया नवी रोपे सुरू करतात.
नियम 1 : वाढ व हालचाल — दिवसांमध्ये हळू बदल पाहा.
- सोपे : वेळेनुसार उंची व पानांची संख्या वाढते.
- मध्यम : खिडकीजवळचे रोप प्रकाशाकडे वाकते.
- परीक्षेसाठी : काही फुले दिवसा उमलतात व रात्री मिटतात.
नियम 2 : वनस्पतीचे जीवनचक्र — बी ते बी.
- सोपे : फुलांतून फळे व फळांत बिया.
- मध्यम : वार्षिक एक हंगाम जगतात; झाडे अनेक वर्षे.
- परीक्षेसाठी : बिया वारा, पाणी किंवा प्राण्यांमार्फत पसरतात.
जीवनचक्र बीपासून सुरू करा व नव्या बीवर संपवा.
रोप व फळ यांमधील फुलाचा टप्पा सोडणे.
"बी, रोप, वनस्पती, फूल, फळ, बी."
सरावासाठी प्रश्न
- 1जगदीशचंद्र बोस यांचे क्रेस्कोग्राफ काय दाखवते?
- 2सरळ ठेवलेल्या रोपात मूळ कोणत्या दिशेने वाढते?
- 3सरळ ठेवलेल्या रोपात खोड (प्ररोह) कोणत्या दिशेने वाढते?
- 4प्रकाश फक्त एकाच दिशेने आल्यास प्ररोह —
- 5बीपासून रोप आणि पुन्हा पुढच्या पिढीच्या बिया या पूर्ण प्रक्रियेला काय म्हणतात?
- 6घेवड्याच्या रोपाचे फळ कोणते?
- 7रोप उलटे ठेवल्यास मूळ —
- 8रोप उलटे ठेवल्यास प्ररोह —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वनस्पती किती वेगाने वाढतात
- 2खालच्या दिशेने
- 3वरच्या दिशेने
- 4प्रकाशाच्या दिशेने वाढतो
- 5वनस्पतीचे जीवनचक्र
- 6बिया असलेली शेंग
- 7वाकून खालच्या दिशेने वाढते
- 8वाकून वरच्या दिशेने वाढतो
प्राण्यांची जीवनचक्रे
पाने खाणारी अळी अजून फुलपाखरू नाही; उडण्याआधी तिचा आकार पूर्ण बदलतो.
प्रत्येक प्राणी जन्मापासून प्रौढावस्थेपर्यंत टप्प्यांतून जातो. फुलपाखरू : अंडे, अळी, कोश व प्रौढ. बेडूक : अंडे, भेकरू, पिल्लू व प्रौढ. मांजर व माणूस यांसारखे काही प्राणी प्रौढांसारखी दिसणारी पिल्ले जन्मास घालतात.
आकृतीत : फुलपाखरू व बेडूक खूप रूप बदलतात; कोंबडी फक्त मोठी होते.
नियम 1 : फुलपाखरू व बेडूक — प्रत्येक टप्पा पुढच्यापेक्षा वेगळा दिसतो.
- सोपे : फुलपाखरू : अंडे, अळी, कोश, प्रौढ.
- मध्यम : अळी खूप खाऊन वाढते; कोश विश्रांतीत.
- परीक्षेसाठी : बेडूक : अंडे, शेपटीचे भेकरू, पिल्लू, प्रौढ.
नियम 2 : इतर प्राणी — काही पिल्ले लहान प्रौढांसारखी दिसतात.
- सोपे : कोंबडी : अंडे, पिल्लू, कोंबडी/कोंबडा.
- मध्यम : झुरळ : अंडे, पिल्लू, प्रौढ.
- परीक्षेसाठी : सस्तन पिल्लांना जन्म देतात व दूध पाजतात.
टप्पे क्रमाने लिहा व कोण खातो, कोण विश्रांती घेतो ते सांगा.
भेकरू हा बेडकापासून वेगळा प्राणी समजणे.
"अंडे, अळी, कोश, प्रौढ."
सरावासाठी प्रश्न
- 1डासांच्या जीवनचक्रात किती अवस्था असतात?
- 2रेशीम पतंगाला किती जीवनावस्था असतात?
- 3डासांच्या जीवनअवस्थांचा बरोबर क्रम कोणता?
- 4साचलेल्या पाण्यावर रॉकेल फवारतात, कारण ते —
- 5मादी डास कोणते आजार पसरवू शकतात?
- 6तळ्याच्या काठावरील अंड्यांचा पांढरा, चिकट गोळा कोणत्या नावाने ओळखतात?
- 7डासांच्या अळ्या आणि कोश कुठे राहतात?
- 8डासांच्या अळ्या आणि कोश पाण्याच्या पृष्ठभागावर कशासाठी येतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चार
- 2चार
- 3अंडे, अळी, कोश, प्रौढ
- 4पाण्यावर थर तयार करून अळ्या आणि कोशांना हवा घेऊ देत नाही
- 5मलेरिया, डेंग्यू आणि चिकनगुनिया
- 6बेडकाच्या अंड्यांचा पुंजका
- 7पाण्यात
- 8श्वसनासाठी हवा घेण्यासाठी