हवा व वारा
हवा दिसत नाही, तरी फडफडणारा झेंडा, उडणारा पतंग व आपला श्वास ती असल्याचे दाखवतात.
हवा म्हणजे वायूंचे मिश्रण; मुख्यतः नायट्रोजन व ऑक्सिजन, थोडा कार्बन डायॉक्साइड व पाण्याची वाफ. सजीवांना त्यातील ऑक्सिजन लागतो. वारा म्हणजे वाहती हवा. आपण तो पवनचक्क्या, शिडाच्या नावा, पतंग उडवणे व कपडे वाळवण्यासाठी वापरतो.
आकृतीत : वारा पवनचक्की फिरवतो व शिडे ढकलतो.
नियम 1 : हवेत काय असते — हवा मिश्रण आहे, एक वायू नव्हे.
- सोपे : सुमारे चार-पंचमांश नायट्रोजन व एक-पंचमांश ऑक्सिजन.
- मध्यम : वनस्पती CO२ वापरतात; प्राणी ऑक्सिजन.
- परीक्षेसाठी : वाहती हवा बिया, वास व आवाजही वाहून नेते.
नियम 2 : वाऱ्याचे उपयोग — वारा ऊर्जेचा मोफत स्रोत.
- सोपे : पवनचक्क्या वीज बनवतात.
- मध्यम : शिडाच्या नावा वाऱ्याने चालतात.
- परीक्षेसाठी : वारा शेतकऱ्यांना धान्य उफणण्यास मदत करतो.
हवेला कधीही "रिकामी" म्हणू नका; ती जागा घेणारे मिश्रण आहे.
हवा म्हणजे फक्त ऑक्सिजन असे समजणे.
"हवा : मिश्रण; वारा : गतीतील हवा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1आपल्या शरीराला कार्ये करण्यासाठी हवेतील कोणता वायू लागतो?
- 2हवेचा सर्वांत मोठा भाग कोणता वायू आहे?
- 3हवेत सुमारे किती टक्के ऑक्सिजन असतो?
- 4हवेत नायट्रोजन सुमारे किती टक्के असतो?
- 5हवा असल्याचे कोणत्या गोष्टीवरून कळते?
- 6आर्गॉन, कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर वायू मिळून हवेत सुमारे किती असतात?
- 7वारा हळूवार वाहत असेल तर त्याला काय म्हणतात?
- 8पवनचक्कीची पाती वाऱ्याने फिरतात; तिचा उपयोग कशासाठी करता येतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऑक्सिजन
- 2नायट्रोजन
- 3२१%
- 4७८%
- 5झाडाची पाने सळसळणे
- 6१%
- 7झुळूक
- 8वीज निर्माण करण्यासाठी किंवा पाणी वर खेचण्यासाठी
पाणी : उपयोग, नासाडी व संवर्धन
रात्रभर टिपकणारा नळ सकाळपर्यंत बादली भरतो; ते पाणी कोणी प्यायलेच नाही.
आपण पाणी पिण्यास, स्वयंपाक, धुण्यास, शेती व उद्योगात वापरतो. पृथ्वीवरचे बहुतेक पाणी खारे समुद्राचे; थोडेच गोडे. म्हणून त्याचे संवर्धन करा : गळती थांबवा, नळ बंद करा, पाणी पुन्हा वापरा व पर्जन्यजल संधारण करा.
आकृतीत : गोड्या पाण्याचा वाटा थोडा, म्हणून प्रत्येक थेंब महत्त्वाचा.
नियम 1 : उपयोग व नासाडी — पाणी कुठे वाया जाते ते पाहा.
- सोपे : शेती सर्वाधिक पाणी वापरते.
- मध्यम : दात घासताना चालू नळ लिटरभर पाणी घालवतो.
- परीक्षेसाठी : गळणारे पाइप शांतपणे पाणी वाया घालवतात.
नियम 2 : पाणी वाचवणे — लहान सवयी मिळून मोठा फरक.
- सोपे : शॉवर किंवा नळीऐवजी बादली वापरा.
- मध्यम : धुण्याचे उरलेले पाणी झाडांना घाला.
- परीक्षेसाठी : छपरावरचे पावसाचे पाणी साठवा.
घरचे नळ गळतात का ते पाहा व सांगा.
समुद्राचे पाणी थेट पिता येते असे समजणे.
"दुरुस्त करा, बंद करा, पुन्हा वापरा, साठवा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा सुमारे किती भाग पाण्याने व्यापलेला आहे?
- 2गोड्या पाण्याचा स्रोत कोणता?
- 3पृथ्वीवरील बहुतेक पाणी कुठे आढळते?
- 4पाण्याची गळती दुरुस्त केल्याने काय होते?
- 5राजस्थानमध्ये ज्यांना बावडी म्हणतात त्यांना गुजरातमध्ये काय म्हणतात?
- 6समुद्राचे पाणी घरगुती, शेतीसाठी आणि औद्योगिक वापरासाठी योग्य नसते, कारण ते —
- 7घरगुती, शेती आणि औद्योगिक वापरासाठी आपल्याला कोणते पाणी लागते?
- 8बर्फाच्या थरांतील किंवा जमिनीखालील गोडे पाणी —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दोन-तृतीयांश
- 2नद्या आणि सरोवरे
- 3महासागर आणि समुद्रांत
- 4पाण्याची नासाडी कमी होते
- 5वाव
- 6खारट असते
- 7गोडे पाणी
- 8मिळवणे कठीण असते
पाणी : उपयोग, नासाडी व संवर्धन
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासूर्य व जंगलांपासून ऊर्जा
कापड उन्हात लवकर वाळते व गाव जवळच्या झाडांच्या लाकडावर स्वयंपाक करते.
सूर्य प्रकाश व उष्णतेच्या रूपात सौरऊर्जा देतो; ती सौरचुली, सौर जलतापक व वीज बनवणाऱ्या सौर पॅनेलांत वापरतात. जंगले इंधनाचे लाकूड, अन्न, औषधे व कच्चा माल देतात; झाडे ऑक्सिजन देतात व माती धरून ठेवतात. जंगले बेपर्वा तोडल्याने हे सर्व बिघडते.
आकृतीत : सौर पॅनेल सूर्यप्रकाशाची वीज बनवते; जंगले अनेक गोष्टी देतात.
नियम 1 : सौरऊर्जा — ऊन फुकट व संपत नाही.
- सोपे : सौरचुली ऊन वापरून अन्न शिजवतात.
- मध्यम : सौर पॅनेल पथदिवे लावतात.
- परीक्षेसाठी : स्वच्छ उन्हाळ्या दिवशी उत्तम चालतात.
नियम 2 : जंगले — जंगले म्हणजे निसर्गाची फुफ्फुसे व कोठार.
- सोपे : जंगले लाकूड, फळे, मध व औषधे देतात.
- मध्यम : झाडांची मुळे माती वाहून जाण्यापासून रोखतात.
- परीक्षेसाठी : एक झाड तोडले तर एक लावा.
तुमच्या घरातली जंगलातून मिळालेली एक वस्तू सांगा.
सौर पॅनेल रात्री चालतात असे समजणे.
"सूर्य : प्रकाश, उष्णता. जंगल : लाकूड, अन्न, हवा."
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीवरील ऊर्जेचा मुख्य स्रोत कोणता?
- 2वनस्पती सूर्यप्रकाशाचा उपयोग कशासाठी करतात?
- 3सूर्याची ऊर्जा थेट कशामध्ये वापरली जाते?
- 4जंगल म्हणजे असे मोठे क्षेत्र ज्यात —
- 5वनमहोत्सव हा वनांचा उत्सव कोणत्या महिन्यात साजरा होतो?
- 6चरणाऱ्या गायीच्या संवादात, गायीला सूर्याकडून ऊर्जा मिळते हे विधान बरोबर आहे, कारण —
- 7सौर पॅनेल सूर्याची ऊर्जा घेऊन काय तयार करतात?
- 8सौर जलतापक (सोलर वॉटर हीटर) सूर्याची ऊर्जा कशासाठी वापरतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूर्य
- 2अन्न तयार करण्यासाठी
- 3सौर शेगडी (सोलर कुकर)
- 4विविध प्रकारच्या वनस्पतींची दाट वाढ असते
- 5जुलै
- 6गवताला वाढण्यासाठी सूर्यप्रकाश लागतो
- 7वीज
- 8पाणी गरम करण्यासाठी
माती, खडक, खनिजे व जीवाश्म इंधने
ज्या मातीत आपण पिके घेतो ती कधी खडक होती, आणि वीजकेंद्रातला कोळसा कधी जंगल होता.
माती खडक फुटून व वनस्पती-प्राण्यांचे अवशेष कुजून हळूहळू तयार होते. आपण ती पिके, मडकी व विटा यांसाठी वापरतो. खडक बांधकामाचा दगड देतात आणि खनिजे खाणीतून धातूंसाठी काढतात. जीवाश्म इंधने - कोळसा, खनिज तेल व नैसर्गिक वायू - मृत वनस्पती-प्राण्यांपासून लाखो वर्षांत तयार झाली.
आकृतीत : जमिनीचे थर : वर माती, खाली खडक, खोलवर जीवाश्म इंधने.
नियम 1 : माती, खडक, खनिजे — प्रत्येकाचे स्वतःचे उपयोग.
- सोपे : मातीत पिके; चिकणमातीपासून मडकी व विटा.
- मध्यम : ग्रॅनाइट व संगमरवर बांधकामात वापरतात.
- परीक्षेसाठी : खाणीतील लोहखनिजापासून पोलाद.
नियम 2 : जीवाश्म इंधने — त्यांना बनायला लाखो वर्षे लागली.
- सोपे : कोळसा वीज बनवतो व कारखाने चालवतो.
- मध्यम : खनिज तेलापासून पेट्रोल, डिझेल, LPG.
- परीक्षेसाठी : ती लवकर पुन्हा बनत नाहीत; जाळल्याने धूर होतो.
माती बनायला शेकडो वर्षे लागतात, म्हणून तिचे रक्षण करा.
जीवाश्म इंधने कधीच संपणार नाहीत असे समजणे.
"माती खडकातून; जीवाश्म इंधन प्राचीन जीवांतून."
सरावासाठी प्रश्न
- 1छप्पर घालण्यासाठी कोणता खडक वापरतात?
- 2जीवाश्म इंधने तयार होण्यास किती काळ लागतो?
- 3माती कशाच्या विघटनाने (तुकडे होऊन) तयार होते?
- 4माती तयार होण्यास किती वेळ लागतो?
- 5वेगवेगळ्या ठिकाणची माती हाताळल्यानंतर आपण काय करावे?
- 6ग्रॅनाइट, वालुकाश्म आणि कोणता यांचा महत्त्वाच्या खडकांत समावेश होतो?
- 7मोबाईल फोनमध्ये सुमारे डझनभर खनिजे असतात, उदाहरणार्थ —
- 8माती उलटीपालटी करून भुसभुशीत करण्यास कोण मदत करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्लेट
- 2लाखो वर्षे
- 3खडकांच्या
- 4हजारो वर्षे
- 5हात नीट धुवावेत
- 6संगमरवर
- 7सोने, चांदी, तांबे आणि कोबाल्ट
- 8गांडुळे
माती, खडक, खनिजे व जीवाश्म इंधने
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानैसर्गिक संसाधने : नवीकरणीय व अनवीकरणीय
पावसानंतर विहीर पुन्हा भरते, पण रिकामी झालेली कोळशाची खाण पुन्हा भरत नाही.
निसर्गाने दिलेल्या गोष्टी म्हणजे नैसर्गिक संसाधने. सूर्यप्रकाश, वारा, पाणी ही नवीकरणीय संसाधने पुन्हा पुन्हा मिळतात. कोळसा, खनिज तेल, खनिजे ही अनवीकरणीय संसाधने मर्यादित आहेत. ती टिकवण्यासाठी कमी वापर, पुनर्वापर व पुनर्चक्रीकरण करा.
आकृतीत : नवीकरणीय परत मिळतात; अनवीकरणीय मर्यादित.
नियम 1 : दोन प्रकार — विचारा : आपल्या आयुष्यात पुन्हा मिळेल का?
- सोपे : सूर्यप्रकाश, वारा, नद्या : नवीकरणीय.
- मध्यम : कोळसा, खनिज तेल, नैसर्गिक वायू : अनवीकरणीय.
- परीक्षेसाठी : जंगले लावली तरच नवीकरणीय.
नियम 2 : सुज्ञ वापर — भविष्यासाठी संसाधने टिकवा.
- सोपे : कमी : वापरात नसलेले दिवे, पंखे बंद करा.
- मध्यम : पुनर्वापर : कापडी पिशवी पुन्हा पुन्हा वापरा.
- परीक्षेसाठी : पुनर्चक्रीकरण : कागद, काच, धातू पुनर्चक्रणाला द्या.
कोणत्याही संसाधनाबद्दल विचारा : ते पुन्हा मिळते का, किती वेगाने?
निसर्ग बनवतोच म्हणून सर्व संसाधने नवीकरणीय समजणे.
"नवीकरणीय परत; अनवीकरणीय संपते; ३R."
सरावासाठी प्रश्न
- 1नवीकरणीय संसाधनाचे उदाहरण कोणते?
- 2निसर्गाकडून मिळणाऱ्या संसाधनांना काय म्हणतात?
- 3माणसांनी तयार केलेल्या संसाधनांना काय म्हणतात?
- 4योग्य कालावधीत पुन्हा निर्माण होणाऱ्या संसाधनांना काय म्हणतात?
- 5मर्यादित प्रमाणात असलेली आणि योग्य कालावधीत पुन्हा न भरून येणारी संसाधने कोणती?
- 6खनिजे ही —
- 7यापैकी कोणते मानवनिर्मित संसाधन आहे?
- 8यापैकी कोणते नैसर्गिक संसाधन आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पाणी
- 2नैसर्गिक संसाधने
- 3मानवनिर्मित संसाधने
- 4नवीकरणीय संसाधने
- 5अनवीकरणीय संसाधने
- 6अनवीकरणीय संसाधने आहेत
- 7विजेचा बल्ब
- 8हवा