तारे व तारकासमूह
निरभ्र रात्री हजारो लहान चमकणारे ठिपके दिसतात. ते खूप दूर असल्यानेच लहान दिसतात.
तारा म्हणजे स्वतःचा प्रकाश व उष्णता निर्माण करणारा तप्त वायूचा प्रचंड गोळा. सूर्य आपला सर्वात जवळचा तारा. नक्षीसारख्या दिसणाऱ्या ताऱ्यांच्या गटांना तारकासमूह म्हणतात, उदा. सप्तर्षी व मृग.
आकृतीत : सप्तर्षीच्या वाडग्याच्या दोन टोकाचे तारे ध्रुवताऱ्याकडे दाखवतात.
नियम 1 : तारा म्हणजे काय — तारे स्वतःच्या प्रकाशाने चमकतात.
- सोपे : सूर्य तारा आहे; जवळ असल्याने मोठा दिसतो.
- मध्यम : इतर तारे फार दूर असल्याने ठिपक्यांसारखे दिसतात.
- परीक्षेसाठी : तारे तप्त वायू; त्यांना घन पृष्ठभाग नसतो.
नियम 2 : तारकासमूह — तेजस्वी ताऱ्यांना जोडणाऱ्या रेषांची कल्पना करा.
- सोपे : सप्तर्षीत सात तेजस्वी तारे असतात.
- मध्यम : मृग नक्षत्रात तीन ताऱ्यांचा पट्टा असलेला शिकारी दिसतो.
- परीक्षेसाठी : वेगवेगळ्या संस्कृतींनी तीच रचना वेगळी नावे दिली.
आधी एक तारकासमूह शिका व त्यावरून इतर शोधा.
तारकासमूहातील तारे अवकाशात एकमेकांजवळ असतात असे समजणे.
"तारा : स्वतःचा प्रकाश; तारकासमूह : रचना."
सरावासाठी प्रश्न
- 1आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय संघाने अधिकृतरीत्या किती तारकासमूह मान्य केले?
- 2तारे का चमकतात? कारण त्यांच्याकडे असतो त्यांचा स्वतःचा —
- 3आकाशात विशिष्ट आकृती बनवणाऱ्या ताऱ्यांच्या समूहांना पारंपरिक रीतीने काय म्हणतात?
- 4मृग नक्षत्र (ओरायन) हे सहसा कशाच्या रूपात दाखवले जाते?
- 5ओरायनच्या कथेत बैलाचा तारकासमूह कोणता आहे?
- 6सप्तर्षी (बिग डिपर) कोणत्या तारकासमूहात आहे?
- 7पूर्वी ताऱ्यांच्या आकृतींचा मुख्य उपयोग कशासाठी होत असे?
- 8होकायंत्राचा शोध लागण्यापूर्वी खलाशी दिशा कशाने शोधत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1८८
- 2प्रकाश
- 3तारकासमूह
- 4शिकाऱ्याच्या
- 5वृषभ (टॉरस)
- 6अर्सा मेजर
- 7दिशा शोधण्यासाठी आणि तारे ओळखण्यासाठी
- 8ताऱ्यांच्या आकृत्यांनी
रात्रीचे आकाश निरीक्षण
तासभर आकाश पाहिले तर तारे सूर्याप्रमाणेच हळूहळू पूर्वेकडून पश्चिमेकडे सरकतात.
पृथ्वी स्वतःभोवती फिरत असल्याने तारे पूर्वेला उगवून पश्चिमेला मावळल्यासारखे दिसतात. ध्रुवतारा उत्तर ध्रुवाच्या जवळपास वर असल्याने स्थिर दिसतो व उत्तर दिशा दाखवतो. तारे लुकलुकतात, पण ग्रह स्थिर प्रकाशाने चमकतात.
आकृतीत : पृथ्वी फिरल्याने तारे ध्रुवताऱ्याभोवती वर्तुळे काढतात.
नियम 1 : दिसणारी गती — लक्षात ठेवा : हलते ती पृथ्वी.
- सोपे : आकाश फिरल्यासारखे दिसते, पण पृथ्वी उलट दिशेने फिरते.
- मध्यम : ध्रुवतारा जवळजवळ हलत नाही.
- परीक्षेसाठी : ध्रुवताऱ्याकडे तोंड केले की तुम्ही उत्तरेकडे पाहता.
नियम 2 : निरीक्षणाच्या सूचना — बाहेर जाण्याआधी नियोजन करा.
- सोपे : दिव्यांपासून दूर अंधाऱ्या जागी जा.
- मध्यम : डोळ्यांना काही मिनिटे सवय होऊ द्या.
- परीक्षेसाठी : तारा-नकाशा वापरा व प्रत्येक वेळी वेळ नोंदवा.
दुर्बिणीतून किंवा द्विनेत्रीतून कधीही सूर्याकडे पाहू नका.
तारे खरोखर पृथ्वीभोवती फिरतात असे म्हणणे.
"पृथ्वी फिरते, तारे फिरल्यासारखे, ध्रुवतारा स्थिर."
सरावासाठी प्रश्न
- 1आकाशनिरीक्षणाला जाताना दिशा शोधण्यासाठी काय सोबत घेऊ शकता?
- 2मोठ्या शहरांत कमी तारे दिसतात, मुख्यतः कशामुळे?
- 3रात्रीच्या वेळी कृत्रिम प्रकाशाचे अतिरिक्त प्रमाण असण्याला काय म्हणतात?
- 4गडद आकाश राखीव क्षेत्रे (डार्क स्काय रिझर्व्ह) का तयार केली जातात?
- 5रात्री आकाशनिरीक्षणासाठी अंधाऱ्या मोकळ्या जागी कोणासोबत जावे?
- 6सप्तर्षीवरून ध्रुवतारा शोधताना, सप्तर्षीच्या कशाच्या टोकाच्या दोन ताऱ्यांतून काल्पनिक रेषा काढावी?
- 7रात्रीचे आकाश सर्वांत चांगले कोठून दिसते?
- 8खेड्यांतून जास्त तारे दिसतात, कारण तिथे —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1होकायंत्र
- 2प्रकाश प्रदूषण, धूर आणि धूळ यामुळे
- 3प्रकाश प्रदूषण
- 4संशोधनासाठी अंधारे आकाश जपण्यासाठी
- 5मोठ्या व्यक्तीसोबत
- 6वाटीच्या
- 7मोकळ्या आणि अंधाऱ्या जागेतून
- 8प्रकाश प्रदूषण कमी असते
सूर्य व ग्रह
सूर्य रोज आपल्याला प्रकाश व ऊब देतो. आपल्यासह आठ जग त्याच्याभोवती फिरतात.
सूर्य हा सूर्यमालेच्या केंद्रातील तारा आहे. आठ ग्रह कक्षा नावाच्या मार्गांनी त्याच्याभोवती फिरतात : बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरू, शनी, युरेनस व नेपच्यून. पहिले चार लहान व खडकाळ; नंतरचे चार प्रचंड. ग्रह स्वतःचा प्रकाश निर्माण करत नाहीत.
आकृतीत : आकार प्रमाणात नाहीत : गुरू सर्वात मोठा ग्रह.
सूर्य व ग्रह
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : ग्रहांचा क्रम — सूर्यापासून बाहेर मोजा.
- सोपे : बुध सूर्याजवळ; नेपच्यून सर्वात दूर.
- मध्यम : पृथ्वी सूर्यापासून तिसरा ग्रह.
- परीक्षेसाठी : गुरू सर्वात मोठा; बुध सर्वात लहान.
नियम 2 : ग्रह व तारे — तारे प्रकाश निर्माण करतात; ग्रह परावर्तित करतात.
- सोपे : ग्रह सूर्यप्रकाश परावर्तित करून चमकतात.
- मध्यम : ग्रह स्थिर चमकतो; तारा लुकलुकतो.
- परीक्षेसाठी : फक्त पृथ्वीवर जीवन असल्याचे माहीत.
क्रम लक्षात ठेवण्यासाठी ग्रहांच्या पहिल्या अक्षरांवरून यमक बनवा.
सूर्याला ग्रह म्हणणे किंवा नऊ ग्रह मोजणे.
"सूर्य मध्यभागी; आठ ग्रह; पृथ्वी तिसरी."
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास साधारण किती वेळ लागतो?
- 2सूर्याचा व्यास पृथ्वीच्या व्यासाच्या सुमारे किती पट आहे?
- 3सूर्यमालेत किती ग्रह आहेत?
- 4सूर्याच्या सर्वांत जवळचा ग्रह कोणता?
- 5कोणत्या ग्रहाला ‘लाल ग्रह’ म्हणतात?
- 6सूर्य हा —
- 7सूर्य हा अतिशय तप्त —
- 8सूर्य पृथ्वीपासून सुमारे किती अंतरावर आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एक वर्ष
- 2१०० पट
- 3आठ
- 4बुध
- 5मंगळ
- 6तारा आहे
- 7वायूंचा गोळा आहे
- 8१५ कोटी किमी
चंद्र, उपग्रह, लघुग्रह व धूमकेतू
चंद्र आकाशात पृथ्वीमागे फिरतो, आणि कधीकधी काही रात्री शेपटी असलेली तेजस्वी रेघ दिसते.
उपग्रह ग्रहाभोवती फिरतो. चंद्र हा पृथ्वीचा नैसर्गिक उपग्रह; हवामान व संदेशवहन उपग्रह कृत्रिम असतात. लघुग्रह म्हणजे खडकाचे तुकडे, अनेक मंगळ व गुरू यांच्या दरम्यान. धूमकेतू हा बर्फ व धुळीचा गोळा; त्याची तेजस्वी शेपटी नेहमी सूर्याच्या उलट दिशेला असते.
आकृतीत : धूमकेतूची शेपटी सूर्याच्या उलट; लघुग्रह खडकाचे तुकडे.
नियम 1 : नैसर्गिक व कृत्रिम उपग्रह — ते कोणी बनवले ते विचारा.
- सोपे : चंद्र नैसर्गिक; पृथ्वीला एकच.
- मध्यम : माणूस हवामान, टीव्ही व नकाशांसाठी उपग्रह सोडतो.
- परीक्षेसाठी : भारताने इस्रोच्या रॉकेटने अनेक उपग्रह सोडले आहेत.
नियम 2 : लघुग्रह व धूमकेतू — खडक विरुद्ध बर्फ.
- सोपे : लघुग्रह खडकाळ, शेपटी नसते.
- मध्यम : धूमकेतूला शेपटी फक्त सूर्याजवळ येते.
- परीक्षेसाठी : उल्का म्हणजे लहान दगड हवेत जळताना दिसणारी रेघ.
धूमकेतूची शेपटी म्हणजे सूर्याने उडवलेला "झेंडा" असे लक्षात ठेवा.
धूमकेतूची शेपटी गाडीच्या धुरासारखी मागे असते असे समजणे.
"चंद्र नैसर्गिक, उपग्रह निर्मित, लघुग्रह खडक, धूमकेतू बर्फ."
सरावासाठी प्रश्न
- 1चंद्र पृथ्वीपासून सुमारे किती दूर आहे?
- 2पृथ्वीला किती चंद्र आहेत?
- 3मंगळाला किती चंद्र आहेत?
- 4चंद्राला पृथ्वीभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास सुमारे किती दिवस लागतात?
- 5चंद्राचा व्यास पृथ्वीच्या व्यासाच्या सुमारे —
- 6ग्रहांभोवती फिरणाऱ्या वस्तूंना काय म्हणतात?
- 7ग्रहांच्या नैसर्गिक उपग्रहांना काय म्हणतात?
- 8चंद्रावरील बहुतेक विवरे कशाच्या आदळण्याने तयार झाली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1३,८४,००० किमी
- 2एक
- 3दोन
- 4२७ दिवस
- 5एक-चतुर्थांश आहे
- 6उपग्रह
- 7चंद्र
- 8अवकाशातील लघुग्रह किंवा खडक
सूर्यमाला, दीर्घिका व विश्व
घर गल्लीत, गल्ली शहरात, शहर देशात; अवकाशाचीही अशीच एकात एक रचना.
सूर्य व त्याचे ग्रह, चंद्र, लघुग्रह, धूमकेतू मिळून सूर्यमाला बनते. अब्जावधी तारे मिळून दीर्घिका; आपली दीर्घिका आकाशगंगा. सर्व दीर्घिका मिळून विश्व. अवकाशातील अंतरे इतकी प्रचंड की शास्त्रज्ञ प्रकाशवर्ष वापरतात.
आकृतीत : सूर्यमाला आकाशगंगेत; आकाशगंगा ही अनेक दीर्घिकांपैकी एक.
नियम 1 : एकात एक पातळ्या — लहान मोठ्यात.
- सोपे : पृथ्वी सूर्यमालेत.
- मध्यम : सूर्यमाला आकाशगंगेत.
- परीक्षेसाठी : दीर्घिका मिळून विश्व.
नियम 2 : प्रकाशवर्ष — ते अंतर मोजते, वेळ नाही.
- सोपे : प्रकाश एका वर्षात जाणारे अंतर.
- मध्यम : प्रकाश एका सेकंदात सुमारे ३ लाख km जातो.
- परीक्षेसाठी : आता दिसणारा ताऱ्याचा प्रकाश खूप आधी निघालेला असतो.
लहानापासून मोठ्याकडे क्रम सांगा : पृथ्वी, सूर्यमाला, दीर्घिका, विश्व.
प्रकाशवर्ष हे वेळेचे एकक समजणे.
"पृथ्वी, सूर्यमाला, दीर्घिका, विश्व."
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रॉक्सिमा सेंटॉरी आपल्यापासून सुमारे किती au अंतरावर आहे?
- 2सूर्य, आठ ग्रह, त्यांचे चंद्र आणि अनेक लहान पिंड मिळून काय बनते?
- 3सूर्यमालेतील सर्वांत मोठा आणि सर्वांत जड पिंड कोणता?
- 4सूर्यानंतर आपल्याला सर्वांत जवळचा तारा कोणता?
- 5आपल्या घरच्या दीर्घिकेचे नाव काय?
- 6इतर ताऱ्यांभोवती फिरणाऱ्या शोधलेल्या ग्रहांना काय म्हणतात?
- 7सूर्यमालेतील जवळजवळ सर्व ऊर्जा कोण निर्माण करतो?
- 8ग्रह आणि चंद्र का चमकतात? कारण ते —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1२६९०००
- 2सूर्यमाला
- 3सूर्य
- 4प्रॉक्सिमा सेंटॉरी
- 5आकाशगंगा (मिल्की वे)
- 6बाह्यग्रह (एक्झोप्लॅनेट)
- 7सूर्य
- 8सूर्यप्रकाश परावर्तित करतात