पदार्थ व वस्तूंचे वर्गीकरण
शाळेच्या दप्तरात स्टीलचा डबा, प्लॅस्टिकची बाटली, कागदाचे पुस्तक व कापडाची टोपी असते. आपण वापरतो ती प्रत्येक वस्तू कोणत्या ना कोणत्या पदार्थाची बनलेली असते.
पदार्थ म्हणजे वस्तू ज्याची बनलेली आहे ते : लाकूड, धातू, काच, प्लॅस्टिक, कापूस, कागद. एक वस्तू अनेक पदार्थांची असू शकते व एक पदार्थ अनेक वस्तू बनवतो. वस्तू दिसणे, स्पर्श किंवा पाणी व प्रकाशाशी वर्तन अशा समान गुणधर्मावरून गटात लावतात.
आकृतीत : खुर्ची लाकूड, धातू किंवा प्लॅस्टिकची असू शकते; लाकडापासून खुर्ची, दार, पेन्सिल बनतात.
नियम 1 : वस्तू व पदार्थ — विचारा : ती कशाची बनली आहे?
- सोपे : चमचा स्टील, लाकूड किंवा प्लॅस्टिकचा असू शकतो.
- मध्यम : काचेपासून खिडकी, बाटली व चष्मा बनतात.
- परीक्षेसाठी : सायकलीत धातू, रबर व प्लॅस्टिक एकत्र वापरतात.
नियम 2 : गुणधर्मानुसार गट — एक गुणधर्म निवडा व त्यावरून वर्गीकरण करा.
- सोपे : चकाकीवरून : चमकदार धातू व निस्तेज लाकूड.
- मध्यम : पाण्यावरून : तरंगणाऱ्या व बुडणाऱ्या वस्तू.
- परीक्षेसाठी : दुसरा गुणधर्म घेतल्यास गट बदलतात.
गट करताना कोणता गुणधर्म वापरला ते प्रत्येक वेळी सांगा.
एक वस्तू एकाच पदार्थाची असते असे समजणे.
"वस्तू, पदार्थ, गुणधर्म, गट."
सरावासाठी प्रश्न
- 1एखादी वस्तू बनवण्यासाठी वापरलेल्या कोणत्याही घटकाला म्हणतात —
- 2यापैकी कोणता पदार्थ वस्तू बनवण्यासाठी वापरला जातो?
- 3पेन प्लॅस्टिक, धातू आणि शाई यांपासून बनलेले असू शकते. यावरून दिसते की —
- 4भाजलेल्या मातीला म्हणतात —
- 5कृती 6.4 मध्ये प्रत्येक चेंडू ठराविक उंचीवरून सोडतात, कारण —
- 6वस्तूंचे गट करण्याच्या पद्धतीला म्हणतात —
- 7वस्तूंचे वर्गीकरण करता येते —
- 8वस्तू बनवण्यासाठी कोणता पदार्थ निवडायचा हे कशावरून ठरते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पदार्थ (साहित्य)
- 2माती
- 3वस्तूच्या वेगवेगळ्या भागांसाठी वेगवेगळे पदार्थ वापरता येतात
- 4टेराकोटा
- 5त्याच्या उसळीची उंची तुलना करण्यासाठी
- 6वर्गीकरण
- 7सामायिक गुणधर्मावरून
- 8त्याचे गुणधर्म आणि वस्तूचा उद्देश
पदार्थ व वस्तूंचे वर्गीकरण
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडापदार्थांचे दिसणे व कठीणपणा
स्टीलचा पेला चकाकतो, मातीचे मडके निस्तेज दिसते; खिळा लाकडावर ओरखडा काढतो पण लाकूड खिळ्यावर नाही.
धातू चकचकीत दिसतात व त्यांना चमक आहे असे म्हणतात; इतर बहुतेक पदार्थ निस्तेज. पदार्थ खडबडीत किंवा गुळगुळीत, आणि कठीण किंवा मऊ असतात. कठीणपणा खरवडून तपासतात : कठीण पदार्थ मऊ पदार्थावर ओरखडा काढतो.
आकृतीत : धातू चकचकीत व कठीण; कापूस व स्पंज निस्तेज व मऊ.
नियम 1 : चमक व पोत — ठरवण्याआधी पाहा व स्पर्श करा.
- सोपे : नवे नाणे व तांब्याचे भांडे चकचकीत.
- मध्यम : घासकागद खडबडीत व काचेची पट्टी गुळगुळीत.
- परीक्षेसाठी : निस्तेज म्हणजे कमकुवत नव्हे : लाकूड खूप कठीण असू शकते.
नियम 2 : कठीणपणाची खरवड चाचणी — एक पदार्थ दुसऱ्यावर घासा व कोणावर खूण पडते ते पाहा.
- सोपे : लोखंडी खिळा लाकडावर ओरखडा काढतो, म्हणून लोखंड कठीण.
- मध्यम : नखाने खडूवर ओरखडा येतो, म्हणून खडू नखापेक्षा मऊ.
- परीक्षेसाठी : कापूस व स्पंजसारखे मऊ पदार्थ सहज दाबले जातात.
वस्तू खराब होऊ नये म्हणून कठीणपणा न दिसणाऱ्या जागी हलकेच तपासा.
प्रत्येक चकचकीत वस्तू धातू असते असे म्हणणे.
"धातू चमकतात; कठीण मऊला ओरखडतो."
सरावासाठी प्रश्न
- 1काही धातू मंद का दिसतात?
- 2कोणत्या गटात फक्त धातू आहेत?
- 3लोखंडापेक्षा मऊ पदार्थ कोणता?
- 4वर्गीकरणाच्या आव्हानात प्रकाश पडल्यावर कोणता पदार्थ चमकेल?
- 5ज्यांचा पृष्ठभाग साधारणपणे चकचकीत असतो अशा पदार्थांना म्हणतात —
- 6चमक असलेले पदार्थ सहसा असतात —
- 7ज्या पदार्थांना सहज दाबता किंवा खरचटता येते ते —
- 8यापैकी सहज दाबले जाणारे कोणते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवा आणि ओलावा यांचा परिणाम होतो
- 2लोखंड, तांबे, अॅल्युमिनियम
- 3रबर
- 4तांब्याची तार
- 5चकचकीत (चमकदार)
- 6धातू
- 7मऊ
- 8खोडरबर
पारदर्शक, अर्धपारदर्शक व अपारदर्शक पदार्थ
स्वच्छ खिडकीतून रस्ता स्पष्ट दिसतो, स्नानगृहाच्या काचेतून फक्त धूसर दिसते व लाकडी दारातून काहीच दिसत नाही.
पारदर्शक पदार्थातून जवळजवळ सर्व प्रकाश जातो, म्हणून आरपार स्पष्ट दिसते. अर्धपारदर्शक पदार्थातून थोडा प्रकाश जातो, म्हणून वस्तू धूसर दिसतात. अपारदर्शक पदार्थातून प्रकाश जात नाही व सावली पडते.
आकृतीत : काचेतून प्रकाश पूर्ण, बटर पेपरमधून अर्धा व लाकडातून मुळीच जात नाही.
नियम 1 : विजेरीने चाचणी — प्रत्येक पदार्थावर विजेरी चमकवा व मागून पाहा.
- सोपे : स्वच्छ काच व पाणी पारदर्शक.
- मध्यम : बटर पेपर व धुरकट काच अर्धपारदर्शक.
- परीक्षेसाठी : लाकूड, धातू व पुठ्ठा अपारदर्शक.
नियम 2 : उपयोग व सावल्या — कामाला साजेसा पदार्थ निवडा.
- सोपे : खिडक्या पारदर्शक काचेच्या; स्नानगृहाच्या खिडक्या खासगीपणासाठी अर्धपारदर्शक.
- मध्यम : फक्त अपारदर्शक वस्तू गडद सावली करतात.
- परीक्षेसाठी : अर्धपारदर्शक वस्तूची सावली फिकट पडते.
रंगावरून नव्हे तर पदार्थातून काय दिसते त्यावरून ठरवा.
रंगीत काच पारदर्शक नसतो असे मानणे.
"स्पष्ट दिसते, धूसर दिसते, काहीच नाही."
सरावासाठी प्रश्न
- 1बंद लाकडी खिडकीतून शीताचा भाऊ मुलांना पाहू शकला असता का?
- 2बाहेरचे स्पष्ट दिसावे अशा खिडकीसाठी कोणता पदार्थ सर्वोत्तम?
- 3ज्यांमधून वस्तू स्पष्ट दिसतात अशा पदार्थांना म्हणतात —
- 4यापैकी पारदर्शी कोणते?
- 5ज्यांमधून वस्तू दिसतात पण स्पष्ट दिसत नाहीत अशा पदार्थांना म्हणतात —
- 6शीताच्या भावाने काचेच्या खिडकीतून मुलांना पाहिले. ती काच —
- 7बटर पेपर —
- 8ज्यांमधून काहीच दिसत नाही अशा पदार्थांना म्हणतात —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नाही, लाकूड अपारदर्शी आहे
- 2पारदर्शी काच
- 3पारदर्शी
- 4काच
- 5पारभासी
- 6पारदर्शी आहे
- 7पारभासी आहे
- 8अपारदर्शी
पाण्यातील विद्राव्यता
चहात साखर ढवळल्यावर दिसेनाशी होते, पण पाण्यात ढवळलेली वाळू पुन्हा तळाशी बसते.
जो पदार्थ पाण्यात पूर्ण मिसळतो तो विद्राव्य व तो द्रावण बनवतो; जो मिसळत नाही तो अविद्राव्य. मीठ व साखर विद्राव्य; वाळू व खडूची भुकटी अविद्राव्य. ढवळणे व कोमट पाणी यांनी घन पदार्थ लवकर विरघळतो. ठराविक पाणी पदार्थाची मर्यादित मात्राच विरघळवते.
आकृतीत : मीठ विरघळून दिसेनासे होते; वाळू दिसत राहते व तळाशी बसते.
नियम 1 : विद्राव्य की अविद्राव्य — ग्लासभर पाण्यात चमचाभर ढवळा व थांबा.
- सोपे : मीठ, साखर व लिंबाचा रस विद्राव्य.
- मध्यम : वाळू, खडूची भुकटी व लाकडाचा भुसा अविद्राव्य.
- परीक्षेसाठी : थांबल्यावर निवळणारे गढूळ द्रव अविद्राव्य घन पदार्थ दर्शवते.
नियम 2 : विरघळणे कशाने जलद होते — एका वेळी एकच गोष्ट बदला व तुलना करा.
- सोपे : ढवळल्याने घन पसरतो व विरघळणे जलद.
- मध्यम : कोमट पाणी थंड पाण्यापेक्षा जास्त साखर विरघळवते.
- परीक्षेसाठी : मोठ्या खड्यांपेक्षा बारीक भुकटी लवकर विरघळते.
विद्राव्य की अविद्राव्य ठरवण्याआधी ढवळल्यानंतर काही मिनिटे थांबा.
विरघळलेला घन नाहीसा झाला असे समजणे; तो पाण्यातच असतो.
"मिसळून दिसेनासे : विद्राव्य; बसते : अविद्राव्य."
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाण्यात विरघळणारा आणि पाण्यातील प्राणी-वनस्पतींसाठी महत्त्वाचा वायू कोणता?
- 2कृती 6.7 मध्ये किती काचेचे पेले वापरतात?
- 3पाण्यात मिसळल्यावर पूर्णपणे नाहीसे होणारे पदार्थ —
- 4पाण्यात बराच वेळ ढवळूनही नाहीसे न होणारे पदार्थ —
- 5खडूची पूड पाण्यात —
- 6आपल्या शरीरात पाणी महत्त्वाची भूमिका बजावते कारण ते —
- 7तयार ORS चे प्रत्येक पाकीट विरघळवतात —
- 8यापैकी पाण्यात विद्राव्य कोणते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऑक्सिजन
- 2पाच
- 3पाण्यात विद्राव्य
- 4पाण्यात अविद्राव्य
- 5अविद्राव्य आहे
- 6अनेक पदार्थ विरघळवू शकते
- 7एक लिटर पाण्यात
- 8साखर
वस्तुमान, आकारमान व द्रव्य
हवेने भरलेला फुगा रिकाम्या फुग्यापेक्षा उचलायला जड असतो व तो जागा व्यापतो : हवेलाही वस्तुमान असते व ती जागा घेते.
द्रव्य म्हणजे ज्याला वस्तुमान असते व जे जागा (आकारमान) व्यापते ते. घन, द्रव व वायू सर्व द्रव्य. वस्तुमान तराजूने किलोग्रॅम मध्ये आणि द्रवाचे आकारमान मापन पात्राने लिटर व मिलिलिटर मध्ये मोजतात.
आकृतीत : तराजू वस्तुमान kg मध्ये, मापन पात्र आकारमान mL मध्ये देते.
नियम 1 : वस्तुमान व आकारमान वेगळे — जड म्हणजे मोठे असे नाही.
- सोपे : दगड लहान पण जड; उशी मोठी पण हलकी.
- मध्यम : वस्तुमान : किती द्रव्य; आकारमान : किती जागा.
- परीक्षेसाठी : वस्तुमान kg व g मध्ये; द्रवाचे आकारमान L व mL मध्ये.
नियम 2 : हवा द्रव्य आहे का? — व्याख्येचे दोन्ही भाग तपासा.
- सोपे : भरलेला फुगा जागा घेतो, म्हणून हवेला आकारमान.
- मध्यम : भरलेला चेंडू रिकाम्यापेक्षा जड, म्हणून हवेला वस्तुमान.
- परीक्षेसाठी : प्रकाश, ध्वनी व उष्णता द्रव्य नाहीत : त्यांना वस्तुमान नसते.
काही द्रव्य आहे असे म्हणण्याआधी वस्तुमान व आकारमान दोन्ही तपासा.
वस्तुमान (kg) व आकारमान (L) यांत गफलत करणे.
"द्रव्य : वस्तुमान असते, जागा व्यापते."
सरावासाठी प्रश्न
- 1सर्व पदार्थांमध्ये असणारे दोन गुणधर्म कोणते?
- 2आयुर्वेदात द्रव्याचे वर्णन करण्यासाठी किती गुण वापरतात?
- 3एखादी वस्तू किती जड किंवा हलकी आहे हे मोजता येते तिच्या —
- 4जी वस्तू जास्त जड असते तिचे —
- 5सात किलोग्रॅम लिहिण्याची बरोबर पद्धत —
- 6दोन घनमीटर असे लिहितात —
- 7पाण्याने व्यापलेल्या जागेला त्याचे —
- 8जे जागा व्यापते आणि ज्याला वस्तुमान असते त्याला म्हणतात —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तुमान आणि आकारमान
- 220, दहा विरुद्ध जोड्यांत
- 3वस्तुमानाने
- 4वस्तुमान जास्त असते
- 57 kg
- 62 m³
- 7आकारमान म्हणतात
- 8द्रव्य