अन्नातील विविधता, स्थानिक पिके व बदलता स्वयंपाक
केरळ, पंजाब व राजस्थानातील जेवण वेगळे दिसते, कारण प्रत्येक ठिकाणी तिथली पिके पिकतात व खाल्ली जातात.
भारतात अन्नविविधता मोठी आहे. लोक काय खातात ते स्थानिक वातावरण व पिकांवर ठरते : किनाऱ्यावर तांदूळ, मैदानात गहू, कोरड्या भागात भरड धान्य. स्थानिक व हंगामी अन्न ताजे व स्वस्त असते. उकडणे, वाफवणे, भाजणे, तळणे या स्वयंपाकपद्धतीही काळानुसार बदलल्या आहेत.
आकृतीत : वेगवेगळ्या प्रदेशांत वेगवेगळी मुख्य अन्ने पिकतात व शिजवली जातात.
नियम 1 : स्थानिक व हंगामी अन्न — जवळ पिकते ते त्याच्या हंगामात खा.
- सोपे : त्याला कमी प्रवास, म्हणून ताजे राहते.
- मध्यम : ते स्वस्त व स्थानिक शेतकऱ्यांना आधार.
- परीक्षेसाठी : ज्वारी, बाजरी कमी पाण्यात पिकतात.
नियम 2 : स्वयंपाकाच्या पद्धती — पद्धतीने चव व पोषकमूल्य बदलते.
- सोपे : उकडणे व वाफवणे यांना कमी तेल लागते.
- मध्यम : तळल्याने खूप स्निग्धता वाढते.
- परीक्षेसाठी : जास्त शिजवल्याने काही जीवनसत्त्वे नष्ट होतात.
तुमच्या भागात कोणते मुख्य अन्न व पिके येतात ते विचारा.
फक्त गहू व तांदूळच आरोग्यदायी असे समजणे.
"स्थानिक, हंगामी, कमी शिजवलेले."
सरावासाठी प्रश्न
- 1आहाराच्या सवयी कशा बदलल्या हे जाणून घेण्याचा चांगला मार्ग कोणता?
- 2एखाद्या राज्यातील पारंपरिक अन्न सहसा कशावर आधारित असते?
- 3भारतात अनेक प्रकारची पिके पिकतात, कारण येथे —
- 4पूर्वी बहुतेक स्वयंपाक कशावर केला जात असे?
- 5स्वयंपाकाच्या पद्धती बदलण्याचे एक कारण —
- 6राज्या-राज्यांतील अन्नपदार्थांबद्दल प्रकरण सांगते की —
- 7भारतातील वेगवेगळ्या प्रदेशांत अन्नाची निवड कशानुसार बदलू शकते?
- 8जिथे भात मोठ्या प्रमाणात पिकतो तिथे भाताचे अनेक पदार्थ असतात. यावरून —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वयस्कर लोकांच्या मुलाखती घेणे
- 2त्या राज्यात पिकणाऱ्या पिकांवर
- 3वेगवेगळ्या प्रकारची माती आणि हवामान आहे
- 4चुलीवर
- 5तंत्रज्ञानाचा विकास
- 6काही अनेक राज्यांत सारखे असतात तर काही मोजक्याच राज्यांत खाल्ले जातात
- 7स्थानिक पिके, चव, संस्कृती आणि परंपरा
- 8पारंपरिक अन्न स्थानिक पिकांवर अवलंबून असते
पोषकद्रव्ये व त्यांचे स्रोत
पोळी खेळायला ऊर्जा देते, डाळ स्नायू वाढवते व पेरू आजार टाळतो : प्रत्येक अन्नाचे वेगळे काम.
अन्नात पोषकद्रव्ये असतात : कर्बोदके व स्निग्ध पदार्थ ऊर्जा देतात, प्रथिने वाढ व दुरुस्ती करतात, जीवनसत्त्वे व खनिजे शरीराचे संरक्षण करतात. तंतू पचनास मदत करतात व पाणी शरीरात वाहतूक करते. एखाद्या पोषकाची कमतरता अभावजन्य रोग करते.
आकृतीत : प्रत्येक पोषकाचे काम व अन्नस्रोत असतो.
नियम 1 : ऊर्जा व वाढ — पोषकाचे काम जुळवा.
- सोपे : कर्बोदके : तांदूळ, गहू, बटाटा, साखर.
- मध्यम : प्रथिने : डाळी, दूध, अंडी, मासे, सोया.
- परीक्षेसाठी : स्निग्ध : तेल, तूप, लोणी, सुकामेवा.
नियम 2 : संरक्षण व कमतरता — थोडे पोषक पण रोज हवे.
- सोपे : लिंबूवर्गीय फळांतील क जीवनसत्त्व स्कर्व्ही टाळते.
- मध्यम : कॅल्शियम व ड जीवनसत्त्व हाडे बळकट ठेवतात; कमतरतेने मुडदूस.
- परीक्षेसाठी : पालेभाज्यांतील लोह रक्तक्षय टाळते.
दिवसभरात प्रत्येक पोषक गटातून खा.
फक्त जास्त प्रथिने म्हणजे आरोग्यदायी आहार समजणे.
"ऊर्जा : कर्बोदके, स्निग्ध. वाढ : प्रथिने. संरक्षण : जीवनसत्त्वे, खनिजे."
सरावासाठी प्रश्न
- 1आपल्याला प्रामुख्याने ऊर्जा कोणते पोषक घटक देतात?
- 2प्रथिनांचा चांगला स्रोत कोणता?
- 3कोणती जोडी ऊर्जा देणारे अन्न म्हणून ओळखली जाते?
- 4स्नायू बनवण्यासाठी कोणाला प्रथिने जास्त प्रमाणात लागतात?
- 5कोणत्या यादीत फक्त प्राणिजन्य प्रथिनांचे स्रोत आहेत?
- 6तांदूळ, गहू आणि बटाटा यांत भरपूर असते —
- 7जीवनसत्त्वे आणि खनिजांना काय म्हणतात?
- 8आयोडीनयुक्त मीठ म्हणजे साध्या मिठात मिसळलेले —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कर्बोदके आणि स्निग्ध पदार्थ
- 2डाळी
- 3कर्बोदके आणि स्निग्ध पदार्थ
- 4खेळाडूंना
- 5दूध, पनीर, अंडे, मासे
- 6कर्बोदके
- 7संरक्षक पोषक घटक
- 8आवश्यक प्रमाणातील आयोडीनचे क्षार
अन्नातील स्टार्च, स्निग्ध व प्रथिनांची चाचणी
कापलेल्या बटाट्यावर आयोडिनचा थेंब गडद होतो, पण सफरचंदावर तपकिरीच राहतो.
साध्या चाचण्यांनी अन्नातील पोषके कळतात. स्टार्च आयोडिन द्रावणाला निळसर-काळे करतो. स्निग्ध पदार्थ कागदावर अर्धपारदर्शक तेलकट डाग सोडतो. प्रथिने कॉपर सल्फेट व कॉस्टिक सोड्यासोबत जांभळा रंग देतात, ही चाचणी फक्त शिक्षकासोबत. एका वेळी एकच अन्न तपासा.
आकृतीत : स्टार्च : निळसर-काळा; स्निग्ध : तेलकट डाग; प्रथिने : जांभळा.
नियम 1 : स्टार्च व स्निग्ध चाचण्या — स्पष्ट रंग किंवा डाग शोधा.
- सोपे : पाव किंवा बटाट्यावर आयोडिन : निळसर-काळा म्हणजे स्टार्च.
- मध्यम : अन्न कागदावर घासा : प्रकाश जाऊ देणारा डाग म्हणजे स्निग्ध.
- परीक्षेसाठी : नुसते पाणी कागदावरून सुकते; स्निग्ध सुकत नाही.
नियम 2 : चाचण्या सुरक्षितपणे — रसायने अन्न नाहीत.
- सोपे : तपासलेले अन्न किंवा रसायने कधीही चाखू नका.
- मध्यम : चमचे नव्हे, थेंब वापरा.
- परीक्षेसाठी : चाचणीनंतर हात धुवा.
प्रत्येक अन्नासाठी रंगबदल तक्त्यात नोंदवा.
आयोडिन लावलेले अन्न खाणे.
"आयोडिन निळे : स्टार्च; तेलकट डाग : स्निग्ध; जांभळा : प्रथिने."
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्नपदार्थावर आयोडीनचे 2–3 थेंब टाकण्यासाठी कोणते साधन वापरतात?
- 2आयोडीनने निळसर-काळे होण्याची शक्यता कोणत्या अन्नाची सर्वाधिक?
- 3प्रथिनांच्या चाचणीतील रसायने काळजीपूर्वक का हाताळावीत?
- 4प्रथिनांच्या चाचणीत कॉस्टिक सोड्यासोबत कोणते द्रावण वापरतात?
- 5कोणत्या अन्नात आयोडीनने निळसर-काळा रंग येतो पण तेलकट डाग नाही?
- 6आयोडीन द्रावणाने कशाची चाचणी करतात?
- 7आयोडीन टाकल्यावर निळसर-काळा रंग आला तर काय असते?
- 8अन्नपदार्थात थोडे पाणी असेल तर स्निग्धतेची चाचणी करण्यापूर्वी —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ड्रॉपर
- 2शिजवलेला भात
- 3ती हानिकारक असतात
- 4कॉपर सल्फेट द्रावण
- 5शिजवलेला भात
- 6पिष्टमय पदार्थ (स्टार्च)
- 7स्टार्च
- 8कागद सुकू द्यावा
अन्नातील स्टार्च, स्निग्ध व प्रथिनांची चाचणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासंतुलित आहार व जंक फूड
पोळी, डाळ, भाजी, दही व फळ असलेले ताट सर्व देते; फक्त वेफर्सच्या ताटात तेल खूप पण दुसरे फार काही नाही.
संतुलित आहारात वय, काम व तब्येतीनुसार सर्व पोषके योग्य प्रमाणात असतात. त्यात धान्ये, डाळी, भाज्या, फळे व दूध असते, तेल-साखर कमी. वेफर्स व गोड पेये यांसारखे जंक फूड स्निग्ध, साखर व मीठ यांनी भरलेले पण पोषके कमी, म्हणून क्वचित खा.
आकृतीत : संतुलित ताट : धान्ये, भाज्या, फळे जास्त; तेल-साखर कमी.
नियम 1 : आहार संतुलित कसा — विविधता महत्त्वाची.
- सोपे : गरज बदलते : वाढत्या मुलांना व कष्टकऱ्यांना जास्त.
- मध्यम : अनेक रंगांचे व प्रकारांचे अन्न खा.
- परीक्षेसाठी : रोज पुरेसे पाणी प्या.
नियम 2 : जंक फूड — चवदार पण पोषण कमी.
- सोपे : जास्त खाल्ल्याने वजन वाढते व दात किडतात.
- मध्यम : पोट भरल्याने खरे अन्न राहते.
- परीक्षेसाठी : आरोग्यदायी खाऊ : फळे, भाजके हरभरे, मोड आलेले कडधान्य.
ताट पाहा : धान्य, डाळ, भाजी व फळ आहे का?
संतुलित आहार म्हणजे सर्व काही भरपूर खाणे समजणे.
"विविधता, योग्य प्रमाण, जंक क्वचित."
सरावासाठी प्रश्न
- 1बटाट्याचे वेफर्स आणि भाजलेले हरभरे यांत सर्वसाधारणपणे आरोग्यदायी खाऊ कोणता?
- 2सर्व आवश्यक पोषक घटक, तंतुमय पदार्थ आणि पाणी योग्य प्रमाणात असलेल्या आहाराला —
- 3यापैकी जंक फूडचे उदाहरण कोणते?
- 4जंक फूड वारंवार खाल्ल्याने व्यक्ती —
- 5डॉ. पोषिता म्हणाल्या, 'आरोग्य हीच परम —'
- 6दोन पाकीटबंद पदार्थांतून निवड कशी कराल?
- 7व्यक्तीच्या पोषक घटकांच्या गरजा कशानुसार बदलतात?
- 8जंक फूड साधारणपणे —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भाजलेले हरभरे
- 2समतोल आहार म्हणतात
- 3बटाट्याचे वेफर्स
- 4लठ्ठ होऊ शकते
- 5संपत्ती
- 6पाकिटावरील पोषणमाहिती वाचून
- 7वय, लिंग आणि शारीरिक हालचाल
- 8साखर आणि स्निग्ध पदार्थ जास्त आणि जीवनसत्त्वे व चोथा कमी असलेले असते
अन्नावरील लेबल, संपृक्तीकरण व चांगल्या सवयी
बिस्किट पुडा घेण्याआधी सजग ग्राहक तो उलटवून घटकांची यादी व तारीख वाचतो.
अन्न लेबलावर घटक (जास्त प्रमाण आधी), पोषणमूल्ये, वापरण्याची अंतिम तारीख व शाकाहारी/मांसाहारी चिन्ह असते. संपृक्तीकरणात सामान्य अन्नात कमी असलेली पोषके घालतात, जसे आयोडीनयुक्त मीठ, संपृक्त तांदूळ. चांगल्या सवयी : हात धुवा, हळू खा, अन्न वाया घालवू नका.
आकृतीत : लेबल आत काय, किती व कधीपर्यंत चांगले ते सांगते.
नियम 1 : लेबल वाचणे — खाण्याआधी हे पाहा.
- सोपे : पहिला घटक सर्वाधिक प्रमाणात असतो.
- मध्यम : अंतिम तारखेनंतर खाऊ नका.
- परीक्षेसाठी : प्रति १०० g साखर, मीठ, स्निग्ध पाहा.
नियम 2 : संपृक्तीकरण व सवयी — उपचारापेक्षा प्रतिबंध बरा.
- सोपे : आयोडीनयुक्त मीठ गलगंड टाळते.
- मध्यम : काही तेल व दुधात अ व ड जीवनसत्त्वे घालतात.
- परीक्षेसाठी : नीट चावा, कुटुंबासोबत खा, काहीही वाया घालवू नका.
खरेदी करताना प्रत्येक वेळी तारीख व घटक वाचण्याची सवय लावा.
संपृक्त अन्न असल्यावर इतर पौष्टिक अन्न नको असे समजणे.
"लेबल वाचा, नीट खा, वाया घालवू नका."
सरावासाठी प्रश्न
- 1पोषणमूल्य-संवर्धित अन्नाचे उदाहरण कोणते?
- 2पाकीटबंद पदार्थांच्या आवरणावर कोणती माहिती असावी लागते?
- 3दोन पाकिटांची तुलना करताना कोणती माहिती उपयोगी पडते?
- 4FSSAI म्हणजे —
- 5अन्नाचे संवर्धन (फोर्टिफिकेशन) म्हणजे —
- 6भरड धान्ये (मिलेट्स) म्हणजे —
- 7म्हणीनुसार निरोगी कोण?
- 8अगरिया समुदाय कशासाठी ओळखला जातो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आयोडीनयुक्त मीठ
- 2अन्नातील पोषक घटकांची माहिती
- 3प्रत्येक पोषक घटकाचे प्रमाण
- 4भारतातील अन्नाच्या दर्जाचे नियमन करणारी सरकारी संस्था
- 5प्रक्रियेदरम्यान अतिरिक्त पोषक घटक मिसळणे
- 6भारतीय आहारात शतकानुशतके असलेली लहान दाण्यांची धान्ये
- 7जो ऋतू, वेळ आणि स्थळ यांना अनुकूल पौष्टिक अन्न मर्यादित प्रमाणात खातो
- 8लिटिल रण ऑफ कच्छमधील मिठाच्या शेतीसाठी